Zmiana wspólnika w spółce cywilnej a tytuł wykonawczy
Spółka cywilna to jedna z najprostszych form prowadzenia działalności gospodarczej w Polsce. Jej konstrukcja prawna oparta jest na przepisach kodeksu cywilnego (KC) i w swojej specyfice bliższa jest umowie o współpracy, aniżeli spółce w rozumieniu KSH. Umowa spółki cywilnej jest to specyficzny stosunek zobowiązaniowy, który został uregulowany przepisami Kodeksu Cywilnego. Wyjątkowe, w tym przypadku, jest to, że strony zawierające umowę na gruncie KC, co do zasady, mają rozbieżne interesy, jak np. umowa sprzedaży. Z istoty stosunku, jakim jest spółka cywilna, wywodzi się zasada niezmienności składu osobowego. Jednakże nie jest to zasada absolutna, dlatego KC zawiera przypadki dopuszczalności zmiany składu osobowego spółki. Wyjątki mogą być również przewidziane w umowie.
Zmiana wspólnika w spółce cywilnej może nastąpić na kilka sposobów - poprzez przyjęcie nowego wspólnika, wystąpienie jednego ze wspólników lub zmianę składu osobowego w inny sposób (np. w wyniku dziedziczenia). Zmiana ta może dotyczyć przystąpienia nowego wspólnika, czy, jak już zostało to wspomniane wcześniej, wystąpieniu wspólnika albo na jednym i drugim.
Spółka cywilna nie jest odrębnym podmiotem prawnym, lecz stanowi umowne porozumienie między wspólnikami, które służy wspólnemu prowadzeniu działalności gospodarczej. W związku z tym wszelkie zmiany w składzie osobowym muszą być dokonane przede wszystkim zgodnie z postanowieniami umowy spółki, ale przy zachowaniu zgodności z przepisami prawa oraz poglądami organów publicznych.
Kodeks cywilny nie przewiduje możliwości swobodnego zbywania udziałów w spółce cywilnej na rzecz osób trzecich. Oznacza to, że zmiana wspólnika wymaga przeprowadzenia odpowiedniej procedury. Powinno to nastąpić w formie pisemnej dla celów dowodowych, chociaż w niektórych przypadkach może być wymagany udział notariusza (np. gdy wkładem do spółki jest nieruchomość).
Przyjęcie nowego wspólnika
Nowy wspólnik, przystępując do spółki, zobowiązuje się do wniesienia wkładu, który może mieć formę pieniężną, rzeczową lub inną (np. praw do znaków towarowych). Wkłady te powinny zostać określone w umowie, podobnie jak zakres praw i obowiązków nowego wspólnika.
Wystąpienie wspólnika ze spółki
Każdy wspólnik ma prawo do wystąpienia ze spółki, jednak sposób jego odejścia zależy od postanowień umowy. W przypadku braku regulacji tej kwestii między wspólnikami, zastosowanie ma art. 869 KC lub odrębne porozumienie wspólników. Bazując na zasadzie swobody umów, określonej w art. 353(1) KC, wspólnicy mogą w drodze porozumienia określić warunki wystąpienia wspólnika ze spółki, czy też jego spłaty przez pozostałych wspólników.
Jeżeli spółka została zawarta na czas nieoznaczony, każdy wspólnik może z niej wystąpić wypowiadając swój udział na trzy miesiące naprzód na koniec roku obrachunkowego, a z ważnych powodów bez zachowania terminów wypowiedzenia, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. Warto wskazać, że w tym zakresie (wypowiedzenia bez zachowania terminu) zastrzeżenie przeciwne w umowie spółki jest nieważne.
W przypadku wystąpienia wspólnika, pozostali wspólnicy powinni dokonać rozliczenia jego udziału. Obejmuje to zwrot wniesionego wkładu oraz ewentualny udział w majątku i zyskach spółki. Warto pamiętać, że jeśli spółka składa się tylko z dwóch wspólników, wystąpienie jednego z nich skutkuje automatycznym rozwiązaniem spółki. Aby tego uniknąć, konieczne jest wcześniejsze przystąpienie nowego wspólnika do spółki.
W czasie trwania umowy spółki nie jest możliwe zaspokojenie z udziału wspólnika w majątku wspólnym. Wynika to z tego, że majątek spółki jest wspólnością łączną, dlatego dążąc do zaspokojenia wierzyciel musi wypowiedzieć udziały wspólnika. Wierzyciela obowiązuje okres 3 miesięcy wypowiedzenia, bez zachowania wymogu końca roku obrachunkowego. Jeżeli umowa spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia to wierzyciel może z niego skorzystać.
Wierzyciel osobisty wspólnika spółki cywilnej, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony (art. 870 k.c.). Skorzystać z tej możliwości może jedynie wierzyciel osobisty dłużnika.
Zmiana wspólnika przez aneks do umowy
Rozważmy sytuację dwuosobowej spółki cywilnej, w której jeden ze wspólników chce ze spółki wystąpić, a inna osoba “trzecia” chce do spółki wstąpić. W takiej sytuacji zmiana wspólnika w spółce cywilnej nie wymaga tworzenia nowej spółki od podstaw, lecz może być skutecznie dokonana poprzez aneks do istniejącej umowy spółki. To rozwiązanie praktyczne, zwłaszcza gdy pozostałe elementy umowy nie ulegają zmianie. Należy jednak pamiętać, że spółka cywilna nie ma osobowości prawnej - podmiotami praw i obowiązków są wyłącznie jej wspólnicy. Dlatego każda zmiana w składzie osobowym wpływa na cały stosunek prawny łączący wspólników.
W takiej sytuacji należy najpierw w drodze aneksu przyjąć nowego wspólnika (i przeprowadzić procedurę przyjęcia nowego wspólnika opisaną powyżej), a następnie w drodze kolejnego aneksu do umowy spółki cywilnej, przeprowadzić wyjście wspólnika, który zamierza ze spółki wystąpić.
Aneks powinien zostać sporządzony w formie pisemnej i zawierać jednoznaczne wskazanie, kto ze wspólników występuje, kto przystępuje, od kiedy zmiana obowiązuje oraz czy pozostali wspólnicy wyrażają zgodę na kontynuowanie działalności w nowym składzie. Warto także uregulować kwestię rozliczeń z ustępującym wspólnikiem, zwłaszcza jeśli wniósł wkład niepieniężny lub posiada udziały w majątku wspólnym.
Konsekwencje podatkowe zmiany wspólnika
W sytuacji, gdy wspólnik opuszcza spółkę, otrzymuje on określoną kwotę tytułem rozliczenia swojego udziału. Warto mieć na uwadze, że organy podatkowe mogą zakwestionować neutralność podatkową takiej wypłaty. Jeśli ustalona kwota przewyższa wartość wniesionych wcześniej wkładów, urząd skarbowy może uznać nadwyżkę za przychód podlegający opodatkowaniu podatkiem dochodowym od osób fizycznych (PIT). Z kolei z punktu widzenia spółki (czy raczej wspólników kontynuujących działalność), wypłata taka nie stanowi kosztu uzyskania przychodu.
Obowiązki w VAT - zgłoszenia i dokumentacja
Chociaż zmiana wspólnika w spółce cywilnej co do zasady nie wymaga ponownej rejestracji na potrzeby podatku VAT, to nie oznacza braku obowiązków względem urzędu skarbowego. Przede wszystkim należy złożyć aktualizację formularza VAT-R w terminie 7 dni od zaistnienia zmiany. Obowiązek ten dotyczy każdej zmiany w składzie wspólników, niezależnie od tego, czy spółka zmienia nazwę lub inne dane rejestrowe. Niedopełnienie obowiązku aktualizacji może prowadzić do nałożenia sankcji administracyjnych oraz skutkować problemami przy rozliczeniach, w szczególności w przypadku kontroli skarbowej. Istotne jest także, aby faktury wystawiane przez spółkę po zmianie wspólnika odzwierciedlały aktualny stan formalny - w tym zaktualizowane dane wspólników.
PCC i inne możliwe zobowiązania podatkowe
Zarówno przy przyjęciu nowego wspólnika, jak i wystąpieniu dotychczasowego, mogą powstać obowiązki podatkowe na gruncie podatku od czynności cywilnoprawnych (PCC). Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy wkładem są składniki majątkowe podlegające PCC, np. nieruchomości, pojazdy lub udziały w innych podmiotach. Warto także pamiętać, że jeżeli zmiana wspólnika wiąże się z wniesieniem aportu niepieniężnego, może to skutkować powstaniem obowiązku podatkowego po stronie wnoszącego - szczególnie, jeśli aport związany jest z działalnością gospodarczą. W przypadku wniesienia majątku wykorzystywanego uprzednio w działalności gospodarczej, mogą pojawić się również skutki w podatku VAT, które należy ocenić indywidualnie.
Egzekucja z majątku wspólników spółki cywilnej a tytuł wykonawczy
Przedsiębiorca, który nie może odzyskać pieniędzy od kontrahenta działającego w formie spółki cywilnej, może pozwać o zapłatę wszystkich wspólników tej spółki. Natomiast pozwanym w sprawie nie może być spółka cywilna, ponieważ nie ma zdolności do występowania przed sądem. Spółka nie może brać również udziału w postępowaniu egzekucyjnym jako osoba trzecia lub uczestnik, który nie jest stroną.
Zasądzone już roszczenie przedsiębiorca może wyegzekwować ze wspólnego majątku wspólników spółki cywilnej pod warunkiem, że uzyska tytuł egzekucyjny wydany przeciwko wszystkim wspólnikom, a następnie doprowadzi do zaopatrzenia go klauzulą wykonalności. Prowadzenie egzekucji z majątku wspólników spółki cywilnej możliwe jest dopiero po uzyskaniu tytułu egzekucyjnego przeciwko każdemu wspólnikowi. Tytuł egzekucyjny, opisany w art. 778 k.p.c., umożliwia prowadzenie egzekucji z majątku wspólnego oraz z odrębnych majątków wspólników. W praktyce, rozpoczynając proces cywilny wierzyciel musi zatem pozwać każdego ze wspólników oddzielnie.
Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają za zobowiązania spółki solidarnie, co wynika wprost z przepisów Kodeksu cywilnego:
Art. 864 Kodeks cywilny: Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie.
Istotne jest również to, że wchodząc do spółki jako nowy współwłaściciel, wspólnik przyjmuje na siebie odpowiedzialność również za zobowiązania jakie spółka poniosła przed jego przystąpieniem. Za zobowiązania powstałe w okresie przed przystąpieniem wspólnika do spółki wspólnik taki odpowiada na zewnątrz solidarnie z pozostałymi wspólnikami, bowiem ustawa nie różnicuje ich odpowiedzialności ze względu na chwilę powstania długu. Okoliczność, że wspólnik zaspokoił dług powstały w okresie, gdy nie był wspólnikiem spółki będzie miała znaczenie tylko przy rozliczeniach ze wspólnikami, którzy pozostawali w spółce w czasie powstania zobowiązania.
Z uwagi na odpowiedzialność solidarną wierzyciel ma pewną dowolność - ze wszystkich składników majątku wspólników (dłużników) może wybrać tych, od których najłatwiej będzie się odzyskać spłatę i do nich skierować egzekucję.
Kluczową dla wierzyciela kwestią jest to, czy pozwani są wszyscy wspólnicy, czy tylko wybrani. Jeżeli tylko wybrani to majątek spółki cywilnej będzie podlegał egzekucji, ale jedynie w bardzo ograniczonym zakresie. Tytuł wykonawczy wystawiony na jednego wspólnika lub wybranych wspólników, daje możliwość egzekucji jedynie z majątku osobistego. Jeżeli więc wierzyciel nie pozwie wszystkich wspólników, nie może uzyskać przeciwko pozostałym klauzuli wykonalności.
Zmiana wierzyciela a tytuł wykonawczy
Zdarzają się sytuacje, kiedy po powstaniu tytułu wykonawczego, dochodzi do zmiany wierzyciela. Taka zmiana wierzyciela może nastąpić m.in. w wyniku tzw. następstwa prawnego czyli sukcesji. Sukcesja polega na wstąpieniu w ogół lub część praw i obowiązków przez nowy podmiot. Z sukcesją mamy do czynienia np. w przypadku przekształcenia spółki wierzyciela w inną spółkę.
Dotychczas wszczęcie postępowania egzekucyjnego po zmianie wierzyciela wymagało w pierwszej kolejności uzyskania tytułu wykonawczego wydanego na nowego wierzyciela (art. 788 kpc). To z kolei wiązało się z koniecznością złożenia wniosku i dokonania opłaty sądowej w wysokości 50,00 zł. Potem należało oczekiwać na doręczenie odpowiedniego dokumentu, co również trwało dość długo.
Od 21.08.2019 r. ustawodawca wprowadził dla następców prawnych istotne ułatwienie. Zmiana wprowadzona została nowym przepisem, tj. dodanym do kpc art. 8042. W praktyce oznacza to, że następca prawny, który posiada zarówno tytuł wykonawczy wydany na swojego poprzednika, jak i dokument poświadczający przejście uprawnień (np. akt poświadczenia dziedziczenia), może skutecznie wszcząć postępowanie egzekucyjne bez konieczności wcześniejszego występowania do sądu z wnioskiem o wydanie nowego tytułu wykonawczego, oszczędzając tym samym czas i pieniądze. Następca prawny musi jednak pamiętać, że wszystkie dokumenty trzeba przedłożyć komornikowi już w chwili składania wniosku egzekucyjnego.
Należy również zaznaczyć, że powyższe ułatwienie dotyczy wyłącznie przypadków, kiedy przejście uprawnień nastąpiło po powstaniu tytułu wykonawczego. Tytuł wykonawczy to tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 kpc). Przepis 8042 kpc nie dotyczy sukcesji, która miała miejsce w toku sprawy lub po wydaniu tytułu egzekucyjnego (art. 777), ale przed nadaniem klauzuli wykonalności. W tych dwóch przypadkach w dalszym ciągu wierzyciele nie mają innego wyjścia, jak w oparciu o art. 788 kpc.
Postępowanie egzekucyjne - tytuł wykonawczy
Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 29 listopada 2017 r. (sygn. akt sprawy III CZP 68/17) stwierdził, że w przypadku przekształcenia spółki będącej wierzycielem w inną spółkę prawa handlowego na podstawie art. 551 k.s.h., nie jest koniecznym nadanie klauzuli wykonalności na tytuł egzekucyjny na rzecz nowej spółki, a egzekucję można prowadzić nadal w oparciu o pierwotną klauzulę, jeśli wierzyciel wykaże przekształcenie spółki odpowiednim dokumentem (wypisem z rejestru) tylko przed komornikiem. W przypadku przekształcenia spółek w trybie art. 551 k.s.h. nie dochodzi do sukcesji, nawet uniwersalnej, tak więc w tym wypadku art. 788 k.p.c. nie ma zastosowania.
Zmiana wspólnika w spółce cywilnej to proces wymagający dokładnego przygotowania, zarówno pod kątem prawnym, jak i podatkowym. Zmiana wspólnika powinna zostać zgłoszona nie do KRS, ale do CEIDG w terminie 7 dni od jej dokonania. Obowiązek ten spoczywa na wspólnikach, którzy pozostają w spółce po zmianie składu osobowego. Spółka cywilna zachowuje swój numer NIP, ale konieczna jest aktualizacja danych w urzędzie skarbowym.
tags: #nowy #wspolnik #w #spolce #cywilnej #tytul