Wierzyciel zagraniczny — właściwość sądu w sprawach cywilnych
Jeżeli zakres danej sprawy wykracza poza granice jednego kraju UE, konieczne jest ustalenie, który sąd zajmie się daną sprawą oraz w jaki sposób orzeczenie zostanie uznane i wykonane w innym kraju UE. Jurysdykcja to ustalenie, który krajowy sąd ma kompetencje do rozpoznania konkretnej sprawy.
Podstawowe zasady jurysdykcji w Unii Europejskiej
W Unii Europejskiej podstawą prawną jest rozporządzenie Bruksela I bis (nr 1215/2012), które reguluje jurysdykcję i uznawanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych. Zgodnie z zasadą określoną w rozporządzeniu Bruksela I sprawę powinien rozpatrzyć sąd w kraju zamieszkania pozwanego. Rozporządzenie stosuje się do wszystkich spraw cywilnych i handlowych bez względu na to, czy roszczenie jest kwestionowane, i niezależnie od wartości roszczenia.
Generalną zasadą jest przyznanie właściwości sądom tego państwa członkowskiego, w którym pozwany ma siedzibę/miejsce zamieszkania. Od tej zasady są jednak liczne odstępstwa i wyjątki, a rozporządzenie dopuszcza możliwość wytoczenia powództwa także w oparciu o tzw. jurysdykcję szczególną.
Wyjątki od reguły - jurysdykcja szczególna
- Przy naruszeniu umowy: sprawę rozpatruje sąd w miejscu, w którym wykonane miało być dane zobowiązanie.
- W sprawach pozaumownych: właściwe są sądy w miejscu, w którym nastąpiło zdarzenie wywołujące szkodę. Przykładowo jeżeli ktoś odniósł obrażenia w wyniku czyjegoś zaniedbania, sprawa jest rozpatrywana w kraju, w którym zdarzył się wypadek.
- W sprawach dotyczących praw rzeczowych na nieruchomości: właściwy będzie sąd kraju, w którym nieruchomość się znajduje.
Gdy pozew dotyczy miejsca wykonania zobowiązania
Miejsce wykonania zobowiązania może decydować o właściwości sądu. Jeżeli np. polski przedsiębiorca wysłał towar z Polski, a płatność miała być dokonana na polski rachunek bankowy, sądem właściwym może być sąd polski - jako sąd miejsca wykonania umowy. Zgodnie z rozporządzeniem Bruksela I bis w przypadku umów sprzedaży rzeczy ruchomych miejscem spełnienia świadczenia jest miejsce, w którym rzeczy zgodnie z umową zostały dostarczone albo miały zostać dostarczone.
Wierzyciel spoza UE - zasady jurysdykcji i wykonywania orzeczeń
Jeśli kontrahent działa poza UE - zastosowanie mają umowy międzynarodowe lub krajowe regulacje. Zasadniczo pozew powinien zostać wniesiony do sądu właściwego dla siedziby pozwanego, czyli najczęściej w jego kraju. Z kolei na gruncie polskiego kodeksu postępowania cywilnego sprawy należą do jurysdykcji polskiej, jeżeli pozwany ma miejsce zamieszkania lub siedzibę w Rzeczypospolitej Polskiej.
Obok tej reguły jurysdykcję sądu polskiego można również uzasadnić, gdy sprawa dotyczy m.in.: zobowiązania wykonane lub mającego być wykonane w Polsce; zobowiązania niewynikającego z czynności prawnej, które powstało w Polsce; działalności zakładu lub oddziału pozwanego w Polsce; przedmiotu sporu znajdującego się w Polsce; spadku po osobie mającej ostatnie miejsce zamieszkania w Polsce.
Umowy - klauzula prorogacyjna i wybór sądu
Strony mogą w umowie wskazać, że w przypadku sporu będzie on rozpoznawany przez sądy określonego państwa - to tzw. umowa prorogacyjna określająca jurysdykcję. Jeżeli strony umówiły umowę prorogacyjną uregulowaną w art. 1104 KPC, a strony nie wskazały sądu właściwego dla mogącego powstać sporu, poprzestając na klauzuli poddania pod rozstrzygnięcie sądów polskich, można na podstawie art. 43 § 1 KPC wybrać właściwy sąd rejonowy, gdyż uzasadniona byłaby właściwość wszystkich sądów rejonowych na terenie Polski.
Przy braku klauzuli prorogacyjnej, powstały spór z zagranicznym kontrahentem może być także poddany pod rozstrzygnięcie sądom polskim na podstawie art. 1103 KPC, o ile spełniona będzie jedna z wymienionych przesłanek - np. gdy zobowiązanie wynikające z czynności prawnej zostało wykonane albo miało być wykonane w Polsce.
Zawezwanie do próby ugodowej wobec podmiotu zagranicznego
W polskim postępowaniu cywilnym możliwość zawezwania do próby ugodowej podmiotu spoza Polski stanowi istotne zagadnienie prawne. Przepisy Kodeksu postępowania cywilnego dotyczące zawezwania do próby ugodowej, zawarte w art. 185 KPC, odsyłają do ogólnych zasad właściwości miejscowej, które określają sąd właściwy dla przeciwnika procesowego. Doniosłą rolę w rozstrzyganiu tej kwestii odgrywa uchwała Sądu Najwyższego z dnia 28 marca 2014 r. (sygn. akt III CZP 3/14), zgodnie z którą „przepisy o jurysdykcji krajowej mają zastosowanie w postępowaniu o zawezwanie do próby ugodowej”.
Oznacza to, że zawezwanie do próby ugodowej podmiotu zagranicznego jest dopuszczalne, jeżeli spór z tym kontrahentem może być poddany pod jurysdykcję sądów polskich z jakiejkolwiek przyczyny i na jakiejkolwiek podstawie. Zdaniem autora, niedopuszczalna byłaby sytuacja, w której polski podmiot byłby uprawniony do wytoczenia powództwa przeciwko podmiotowi zagranicznemu, ale jednocześnie pozbawiony możliwości skorzystania z instytucji zawezwania do próby ugodowej.
Poszukiwanie właściwości miejscowej
Właściwości miejscowej należy zatem poszukiwać zgodnie z tym, jaki sąd byłby właściwy przy wytaczaniu powództwa, uwzględniając przy tym właściwość rzeczową sądów rejonowych, na podstawie przepisów tytułu III części IV KPC regulujących jurysdykcję krajową w procesie, w związku z odpowiednimi przepisami regulującymi właściwość miejscową, tj. art. 27-46 KPC.
Wyznaczenie sądu właściwego przez Sąd Najwyższy
Ostatecznie, gdy mamy problem ze wskazaniem sądu rejonowego właściwego miejscowo lub też z ostrożności chcemy się zabezpieczyć przed negatywnymi konsekwencjami odrzucenia wniosku o zawezwanie do próby ugodowej, warto zwrócić się do sądu o zwrócenie się do Sądu Najwyższego w oparciu o art. 45 KPC o wyznaczenie sądu właściwego. Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego - Izba Cywilna z dnia 1 czerwca 2015 r. (sygn. akt III CO 37/15), sąd rejonowy ogólnie właściwy dla przeciwnika jest właściwy w sprawie o zawezwanie do próby ugodowej także wtedy, gdy strony umówiły się na piśmie o poddanie innemu sądowi pierwszej instancji sporu.
Do Sądu Najwyższego w oparciu o art. 45 KPC możemy zwrócić się także sami. Jednak z uwagi na presję czasu wynikającą ze zbliżającego się terminu przedawnienia roszczenia, ryzykowne byłoby oczekiwanie na wyznaczenie przez Sąd Najwyższy sądu właściwego bez uprzedniego złożenia wniosku.
Uznawanie i wykonywanie orzeczeń w innym kraju UE
W celu wykonania orzeczenia w innym kraju UE można zwrócić się bezpośrednio do właściwych organów w danym kraju. Ostateczne lub wykonalne orzeczenie wydane w jednym państwie członkowskim jest uznawane w innym państwie członkowskim bez konieczności przeprowadzania specjalnego postępowania. Dzięki automatycznemu rozpoznawaniu wyrok państwa UE staje się tytułem wykonawczym w Polsce. Aby jednak wszcząć i prowadzić egzekucję na podstawie wyroku sądu państwa członkowskiego Unii Europejskiej, konieczne jest uzyskanie klauzuli wykonalności zgodnie z polskim prawem.
Europejski Tytuł Egzekucyjny (EEO) jest narzędziem umożliwiającym skuteczne i stosunkowo tanie odzyskiwanie świadczeń pieniężnych. Ma on formę zaświadczenia towarzyszącego orzeczeniu, ugodzie sądowej lub dokumentowi urzędowemu, zapewniając swobodne wykonanie takiego orzeczenia, ugody lub dokumentu w dowolnym kraju Unii Europejskiej, bez konieczności dodatkowego występowania o nadanie klauzuli wykonalności.
Orzeczenia spoza UE i orzeczenia państw trzecich
W wyniku globalizacji biznesu często zdarza się, że zagraniczny wierzyciel uzyskuje wyrok sądu przeciwko polskiemu podmiotowi. Co do zasady każdy wyrok sądu zagranicznego może podlegać uznaniu i wykonaniu w Polsce, jednak sposób i metody mogą się różnić w zależności od tego, czy orzeczenie zostało wydane w kraju UE czy spoza UE. Należy pamiętać, że automatyczne uznawanie zagranicznych orzeczeń nie oznacza ich automatycznej wykonalności. W celu wykonania orzeczenia sądu państwa trzeciego wierzyciel musi wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności.
Wyrok sądu zagranicznego nie podlega kontroli sądu polskiego pod względem merytorycznym, ale może być oceniany na podstawie przesłanek formalnych i ochrony porządku publicznego. Sądy polskie badają m.in. czy pozwany został prawidłowo poinformowany o toczącym się postępowaniu oraz czy orzeczenie nie narusza podstawowych zasad obowiązującego w Polsce systemu prawnego, społecznego i politycznego.
Specyfika orzeczeń amerykańskich i brytyjskich
Nie ma jednolitych zasad uznawania orzeczeń sądów amerykańskich w UE; każde państwo członkowskie UE definiuje własne zasady dotyczące wykonalności orzeczeń sądów amerykańskich. W przypadku orzeczeń brytyjskich ich wykonalność w UE zależy od daty wszczęcia postępowania - przed czy po 31 grudnia 2020 r.
Egzekucja orzeczeń i postępowanie egzekucyjne
Wykonanie orzeczeń sądowych w sprawach cywilnych i handlowych polega na wniesieniu pozwu przez wierzyciela lub osobę dochodzącą egzekucji przeciw dłużnikowi oraz na zwróceniu się w tym pozwie do sądu o wyegzekwowanie należnego powodowi świadczenia. Postępowanie egzekucyjne może mieć trzy cele: zapłata określonej sumy pieniężnej, wydanie określonej rzeczy lub zobowiązanie do wykonania określonej czynności lub powstrzymania się od wykonania określonej czynności.
Postępowanie egzekucyjne może odbywać się w trybie zwykłym, uproszczonym lub ujednoliconym, albo w postaci postępowania odrębnego. Wszystkie postępowania egzekucyjne o zapłatę określonej sumy pieniężnej przeprowadza się w trybie postępowania zwykłego, z wyjątkiem postępowań wymienionych poniżej, które przeprowadza się w trybie uproszczonym, zaś postępowania egzekucyjne w przedmiocie świadczeń alimentacyjnych przeprowadza się w trybie postępowania odrębnego.
Organy właściwe do wykonywania orzeczeń
Organami właściwymi do wykonywania orzeczeń są sądy i komornicy. Wykonanie jako takie odbywa się w drodze sądowego postępowania egzekucyjnego, w którym organami właściwymi są sądy wspierane przez komorników. Poza postępowaniem sądowym przewidziano również pozasądowe postępowanie przedegzekucyjne, które jest fakultatywne i o którego wszczęcie może wnieść wierzyciel pod warunkiem spełnienia określonych przesłanek. Organem właściwym do prowadzenia pozasądowego postępowania przedegzekucyjnego jest komornik.
Postępowanie egzekucyjne wszczyna się na wniosek złożony do sądu. Wzór wniosku i tryb jego składania określono w ministerialnym rozporządzeniu wykonawczym. Komornika wybiera wierzyciel egzekwujący; w przypadku niedokonania takiego wyboru sekretarz sądu z urzędu wyznacza losowego komornika.
Specyfika postępowań elektronicznych i krajowe rozwiązania (przykład Portugalii)
Z systemu PEPEX można korzystać w przypadku krajowych orzeczeń egzekucyjnych, innych krajowych tytułów egzekucyjnych, orzeczeń sądów zagranicznych objętych stwierdzeniem wykonalności, orzeczeń, których wykonalność wynika z przepisów UE, postanowień traktatów lub postanowień konwencji wiążących dla Portugalii, a także europejskich tytułów egzekucyjnych. PEPEX to postępowanie elektroniczne prowadzone bez wykorzystania dokumentów w formie papierowej, które jest szybsze i tańsze niż postępowanie sądowe. W przypadku przekształcenia postępowania PEPEX w postępowanie egzekucyjne wierzyciele są zwolnieni z obowiązku wniesienia wstępnej opłaty sądowej.
Co do zasady w Portugalii sądem właściwym do przeprowadzenia egzekucji jest sąd właściwy dla miejsca zamieszkania dłużnika, chyba że przepisy szczególne stanowią inaczej. Jeżeli postępowanie egzekucyjne toczy się w celu wydania określonej rzeczy lub odzyskania należności zabezpieczonych rzeczowo, sądem właściwym jest sąd właściwy dla miejsca, w którym znajduje się dana rzecz.
Orzeczenia arbitrażowe i Konwencja Nowojorska
Orzeczenia sądu arbitrażowego podlegają wykonaniu na takich samych zasadach jak wyroki sądów powszechnych. Jednym z najważniejszych aktów prawnych regulujących wykonywanie zagranicznych orzeczeń arbitrażowych jest Konwencja nowojorska z 1958 r. o uznawaniu i wykonywaniu zagranicznych orzeczeń arbitrażowych. Jeżeli wierzyciel dochodzi w Polsce wykonania orzeczenia arbitrażowego wydanego w państwie, które przystąpiło do tej konwencji, jej postanowienia będą stosowane przed przepisami krajowymi.
Strona, która uzyskała korzystny wyrok arbitrażowy w państwie będącym sygnatariuszem Konwencji Nowojorskiej, może na jego podstawie wszcząć i prowadzić egzekucję w Polsce. Wniosek o stwierdzenie wykonalności wyroku sądu polubownego lub ugody zawartej przed sądem polubownym podlega opłacie stałej (np. 300 zł) i powinien być zaopatrzony we właściwe dokumenty, w tym oryginał lub odpis wyroku oraz zapis na sąd polubowny.
Praktyczne wskazówki dla wierzyciela dochodzącego roszczeń od kontrahenta zagranicznego
- Sprawdź, czy umowa nie zawiera postanowienia o właściwości sądu (klauzula prorogacyjna) oraz czy strony wskazały prawo właściwe.
- Określ miejsce wykonania zobowiązania - może ono decydować o jurysdykcji sądu (szczególnie w umowach sprzedaży rzeczy ruchomych i świadczenia usług).
- Jeżeli kontrahent jest z UE, rozważ użycie instytucji Europejskiego Nakazu Zapłaty lub Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego w sprawach bezspornych.
- W sprawach z państw trzecich przygotuj się na konieczność uzyskania klauzuli wykonalności i na badanie formalne wyroku przez sąd polski.
- W przypadku wątpliwości co do właściwości sądu rozważ wniosek do Sądu Najwyższego o wyznaczenie sądu właściwego zgodnie z art. 45 KPC.
- Zadbaj o prawidłowe doręczenia dokumentów - różne systemy doręczeń zagranicznych mogą wpływać na możliwość uznania wyroku.
Dokumenty i formalności przy uznawaniu wyroków zagranicznych
Przy wnioskowaniu o uznanie lub nadanie klauzuli wykonalności wyrokowi zagranicznemu należy dołączyć dokumenty potwierdzające prawomocność i treść orzeczenia oraz dowody doręczenia dokumentów wszczynających postępowanie pozwanemu. Prawomocność oznacza, że wyrok nie podlega zwyczajowym środkom odwoławczym w państwie wydającym i powinna to potwierdzać treść orzeczenia lub odpowiedni dokument sądowy.
Podsumowanie praktyczne
Choć domyślnie pozew przeciwko zagranicznemu kontrahentowi składa się w jego kraju, istnieje wiele wyjątków pozwalających na dochodzenie roszczeń w Polsce. Jeśli masz problem z odzyskaniem pieniędzy od firmy zagranicznej - nie zwlekaj. Warto sprawdzić treść umowy, miejsce wykonania zobowiązania oraz dostępne instrumenty europejskie, a w razie wątpliwości skonsultować się ze specjalistą. W złożonych sprawach międzynarodowych pomocne jest precyzyjne określenie sądu właściwego i przygotowanie pełnej dokumentacji niezbędnej do uznania i wykonania orzeczenia.
MUN. Jak działa Międzynarodowy Trybunał Sprawiedliwości.
tags: #wierzyciel #zagraniczny #a #wlasciwosc #sadu