Czy dłużnik zajętej wierzytelności ma obowiązek zapłaty?
Naturalną koleją rzeczy - w przypadku, gdy nie możemy polubownie odzyskać należności od dłużnika - jest wszczęcie wobec niego procedury egzekucyjnej. Nie zawsze jednak sposób ten przynosi oczekiwane zaspokojenie wierzyciela. W poniższym artykule wyjaśniamy, jaką rolę w spłacie długu może pełnić trzeciodłużnik i jakie wiążą się z tym korzyści.
Kim jest trzeciodłużnik?
Zgodnie z art. 353 Kodeksu cywilnego, zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Co do zasady w ramach prostego stosunku mamy więc do czynienia tylko z dwiema postaciami: dłużnikiem i wierzycielem. Tymczasem, stosunki prawne mają to do siebie, że tworzą skomplikowaną siatkę powiązań między stronami, zwłaszcza w obrocie gospodarczym. Często dzieje się tak, że osoba która jest wierzycielem wobec jednej kategorii podmiotów, sama jest dłużnikiem wobec innych. Na tej płaszczyźnie właśnie wykształciło się pojęcie trzeciodłużnika.
W doktrynie trzeciodłużnika nazywa się także dłużnikiem dłużnika lub poddłużnikiem. Najprościej rzecz ujmując jest to osoba wobec której nasz dłużnik jest wierzycielem. Trzeciodłużnikiem może być każdy uczestnik stosunków prawnych - zarówno osoba fizyczna jak i prawna, jak i osoba o której mowa w art. 331 Kodeksu cywilnego.
W praktyce gospodarczej relacje między stronami są często bardziej złożone niż prosty układ „wierzyciel-dłużnik”. Wierzytelność, czyli prawo do otrzymania pieniędzy, jest częścią majątku dłużnika. Oznacza to, że może być przedmiotem egzekucji, tak samo jak konto bankowe czy inne składniki majątku. Fakt wszczęcia egzekucji nie zwalnia dłużnika z obowiązku zapłaty. Jeżeli dłużnikowi należą się pieniądze od innych osób lub firm, wierzyciel może skierować egzekucję właśnie do tych należności.
W skład majątku dłużnika, z którego komornik może prowadzić egzekucję, wchodzi nie tylko mienie ale także wierzytelności przysługujące naszemu dłużnikowi wobec jego dłużników. I w tym miejscu właśnie nawiązuje się nić między owym trzeciodłużnikiem a wierzycielem. Komornik, działający z umocowania wierzyciela i na zasadach wskazanych poniżej, ma bowiem prawo zaspokoić roszczenie, poprzez zajęcie wierzytelności przysługującej dłużnikowi.
Trzeciodłużnik, często nazywany także „dłużnikiem dłużnika”, to osoba lub podmiot, który jest zobowiązany wobec dłużnika objętego postępowaniem egzekucyjnym. To właśnie z jego zobowiązania - wskutek zajęcia wierzytelności - wierzyciel może dochodzić należności. W świetle prawa cywilnego i egzekucyjnego rola trzeciodłużnika jest obowiązkowa i wiąże się z konkretnymi obowiązkami proceduralnymi. Trzeciodłużnik musi przestrzegać nałożonych na niego zakazów i nakazów, ponieważ niedopełnienie tych obowiązków może skutkować dla niego poważnymi konsekwencjami prawnymi, w tym odpowiedzialnością majątkową.
W egzekucji administracyjnej trzeciodłużnik to inaczej dłużnik zajętej wierzytelności, którego definicję legalną można znaleźć w przepisie art. 1a pkt 3 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. Tym samym trzeciodłużnikiem jest podmiot, który jest dłużnikiem zobowiązanego, a jednocześnie po zajęciu wierzytelności staje się uczestnikiem administracyjnego postępowania egzekucyjnego. Po zajęciu wierzytelności trzeciodłużnik przestaje być osobą trzecią w sensie proceduralnym i zaczynają go wiązać przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jednocześnie pozostaje on nadal związany cywilnoprawnie z dłużnikiem, np. umową sprzedaży, najmu czy zlecenia. W praktyce trzeciodłużnik wykonuje te same czynności, co wcześniej, zmienia się jedynie adresat świadczenia.
Dłużnik zajętej wierzytelności to osoba fizyczna lub prawna, wobec której przysługuje wierzytelność będąca przedmiotem zajęcia w toku postępowania egzekucyjnego. W praktyce oznacza to, że wierzyciel, który nie może odzyskać swojej należności bezpośrednio od dłużnika, korzysta z możliwości zajęcia jego praw majątkowych - w tym wierzytelności, które przysługują dłużnikowi wobec innych podmiotów. Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności z art. 896 i następnymi, komornik sądowy może zająć wierzytelność przysługującą dłużnikowi od osoby trzeciej. Od tej chwili zobowiązanie, które wcześniej miało być spełnione na rzecz dłużnika, staje się przedmiotem realizacji na rzecz wierzyciela.
Przykładowo: Firma ABC ma do zapłaty faktury wobec Jana Kowalskiego, który ma zaległości podatkowe. Urząd skarbowy zajmuje wierzytelność Jana.
Przykładowo: Klient Jana Kowalskiego potwierdza, że jest winien mu pieniądze, ale zwleka z płatnością.
Przykładowo: Firma XYZ odmawia zapłaty na rzecz urzędu skarbowego, twierdząc, że faktura od Jana Kowalskiego jest nieważna.
Fiskus coraz lepiej wykorzystuje dane z jednolitego pliku kontrolnego i chętnie zajmuje u przedsiębiorców należności ich zalegających z podatkami kontrahentów. Zignorowanie zajęcia dokonanego przez urzędników podatkowych i dalsze przelewanie zadłużonemu partnerowi także niektórych przyszłych należności, niewymienionych wprost w piśmie z urzędu skarbowego, może być dla nas bardzo kosztowne.
Jak wygląda windykacja wobec trzeciodłużnika?
Aby możliwe było wszczęcie egzekucji od trzeciodłużnika niezbędne jest przede wszystkim powzięcie wiedzy o tym, że dłużnik posiada wobec kogoś wierzytelność. W stosunkach gospodarczych trzeciodłużnikami mogą być i kontrahenci i pracodawca i w skrajnych przypadkach nawet organy administracji publicznej. Stąd najczęściej należności trzeciodłużnika wynikać mogą z niezapłaconych faktur, umów cywilno-prawnych czy z tytułu wynagrodzenia za pracę. Może się także okazać, że dłużnik posiada nadpłacony podatek w Urzędzie Skarbowym. Chociaż jest to przypadek dosyć skrajny, niewykluczone że pozyskana w ten sposób kwota pozwoli na zaspokojenie wierzyciela.
Informacje dotyczące wierzytelności przysługujących dłużnikowi można zdobyć na własną rękę. Czasami udaje się uzyskać takie informacje w ramach posiadanych kontaktów w branży, lub przeglądając giełdy długów. Niekiedy - gdy bywa to szczególnie utrudnione - warto rozważyć pozyskanie wsparcia profesjonalistów. Na rynku funkcjonują wyspecjalizowane firmy windykacyjne, gotowe uzyskać takie informacje. Ponadto, możliwe jest także złożenie komornikowi wniosku o poszukiwanie majątku dłużnika. Pozyskanie bowiem informacji o wszystkich źródłach majątku dłużnika pozwoli nam złożyć kompletny i skuteczny wniosek egzekucyjny, a to już - chciałoby się powiedzieć- połowa sukcesu.
Zgodnie z art. 895 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, na podstawie wniosku o wszczęcie egzekucji z ruchomości, komornik dokonuje również zajęcia wierzytelności lub innych praw majątkowych. Do egzekucji z wierzytelności komornik przystępuje przez jej zajęcie. W tym celu komornik musi zawiadomić dłużnika egzekwowanego oraz dłużnika zajętej wierzytelności. W owym zawiadomieniu komornik informuje dłużnika o zakazie odbierania świadczenia i rozporządzania wierzytelnością. Aby było to możliwe, wniosek egzekucyjny powinien zawierać w szczególności:
- wskazanie z jakiego tytułu naszemu dłużnikowi przysługuje wierzytelność;
- wskazanie podmiotu będącego trzeciodłużnikiem;
- wskazanie adresu trzeciodłużnika.
Precyzyjne wskazanie osoby trzeciodłużnika lub szczegółów związanych z powstaniem wierzytelności może być niekiedy utrudnione. Niemniej, zgodnie z orzecznictwem Sądu Najwyższego (m.in. wyrok z dnia 11 stycznia 2006 roku, sygn. III CK 335/05), zajęcie wierzytelności na podstawie art. 896 k.p.c. obejmuje tylko wierzytelność istniejącą. Nie ulega wątpliwości, iż wierzytelność istniejąca to wierzytelność konkretna, osadzona w ramach określonego stosunku zobowiązaniowego pomiędzy zindywidualizowanymi podmiotami, mająca sprecyzowaną treść. Oczywistym jest zatem, że tylko tak skonkretyzowana wierzytelność może być - w świetle art. 896 k.p.c. - przedmiotem egzekucji.
Zasadą jest, że zajęcie następuje z chwilą doręczenia wezwania dłużnikowi zajętej wierzytelności. W sytuacji, gdy do zajęcia wierzytelności wymagany jest wpis w księdze wieczystej, to do zajęcia wierzytelności dochodzi z chwilą dokonania wpisu do księgi wieczystej lub złożenia do zbioru dokumentów wniosku komornika. Czas oczekiwania na dokonanie wpisu w księdze wieczystej może być dość długi.
Zajęcie wierzytelności przez komornika to jeden ze sposobów egzekucji. Aby komornik mógł dokonać zajęcia wierzytelności dłużnika należy złożyć wniosek o zajęcie wierzytelności.
Zgodnie z art. 887 § 2 oraz art. 902 KPC ma on więc możliwość wystąpienia przeciwko trzeciodłużnikowi z powództwem, w wyniku którego uzyska tytuł wykonawczy do prowadzenia egzekucji bezpośrednio przeciwko temu dłużnikowi.
Organ egzekucyjny, zajmując wierzytelność lub inne prawo majątkowe albo zajmując ruchomość, wstępuje w prawa i obowiązki zobowiązanego. Nie zmienia to prawnego charakteru stosunku prawnego między dłużnikiem zajętej wierzytelności a zobowiązanym, w którego miejsce wstępuje organ egzekucyjny.
Co powinien zrobić trzeciodłużnik?
Oprócz zawiadomienia, komornik wzywa dłużnika wierzytelności do złożenia w terminie tygodniowym oświadczenia:
- czy i w jakiej wysokości przysługuje dłużnikowi zajęta wierzytelność, czy też odmawia zapłaty i z jakiej przyczyny;
- czy inne osoby roszczą sobie prawa do wierzytelności, czy i w jakim sądzie lub przed jakim organem toczy się lub toczyła się sprawa o zajętą wierzytelność oraz czy i o jakie roszczenie została skierowana do zajętej wierzytelności egzekucja przez innych wierzycieli.
Na dłużniku zajętej wierzytelności ciążą określone przepisami prawa, głównie Kodeksu postępowania cywilnego, obowiązki. Za niewykonanie obowiązków dłużnik zajętej wierzytelności może zostać ukarany przez komornika sądowego grzywną. I tak pracodawca, który nie wykona obowiązków, może zostać ukarany grzywną w wysokości do pięciu tysięcy złotych. Grzywna może być powtarzana, jeżeli pracodawca nadal uchyla się od wykonania obowiązków w dodatkowo wyznaczonym terminie. Jeżeli pracodawcą nie jest osoba fizyczna, grzywnie podlega pracownik lub wspólnik odpowiedzialny za wykonanie obowiązków, a w razie niewyznaczenia takiego pracownika lub niemożności jego ustalenia − osoby uprawnione do reprezentowania pracodawcy.
Zgodnie z art. 895 § 3 Kodeksu postępowania cywilnego, na podstawie wniosku o wszczęcie egzekucji z ruchomości, komornik dokonuje również zajęcia wierzytelności lub innych praw majątkowych.
Na podstawie art. 887 § 2 oraz art. 902 KPC ma on więc możliwość wystąpienia przeciwko trzeciodłużnikowi z powództwem, w wyniku którego uzyska tytuł wykonawczy do prowadzenia egzekucji bezpośrednio przeciwko temu dłużnikowi.
Zgodnie z przepisami Kodeksu postępowania cywilnego, a w szczególności z art. 896 i następnymi, komornik sądowy może zająć wierzytelność przysługującą dłużnikowi od osoby trzeciej.
Zajęcie wierzytelności nie zmienia treści umowy ani jej stron. Trzeciodłużnik nadal jest dłużnikiem wobec swojego kontrahenta, a zobowiązanie nadal istnieje. Zmienia się tylko to, komu należy zapłacić pieniądze.
Zajęcie wierzytelności to jedna z najczęściej stosowanych metod w egzekucji należności pieniężnych.
W jaki sposób trzeciodłużnik powinien zadośćuczynić wierzycielowi?
Przede wszystkim należy podkreślić, że trzeciodłużnik powinien spełnić świadczenie poprzez zapłatę wierzytelności na rachunek komornika. Dopuszcza się także możliwość, by zrobił to na depozytowy rachunek Ministerstwa Finansów, wówczas gdy:
- istnieje spór co do tego, kto jest wierzycielem;
- dłużnik podnosi zarzut, że dłużnik nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych ani przedstawiciela ustawowego do przyjęcia świadczenia;
- z powodu innych okoliczności dotyczących osoby dłużnika świadczenie nie może być spełnione;
- inni wierzyciele skierowali egzekucję do zajętej wierzytelności, a nie wystarcza na zaspokojenie ich wszystkich.
WAŻNE - Windykacja trzeciodłużnika polega na tym, że środki, które trzeciodłużnik miał przekazać dłużnikowi, po zajęciu przez komornika trafiają bezpośrednio do wierzyciela.
Przede wszystkim jednak dłużnik nie powinien uiszczać należności bezpośrednio wierzycielowi! Tylko bowiem wpłata należności na rachunek organu windykacyjnego (lub rachunek MF), pozwoli mu uwolnić się spod egzekucji.
Zajęta wierzytelność to pieniądze, które dłużnikowi przysługują od kogoś innego, np. od klienta lub kontrahenta. W momencie zajęcia tej wierzytelności przez organ egzekucyjny osoba, która miała zapłacić dłużnikowi, staje się trzeciodłużnikiem.
Zajęcie sum płatnych periodycznie np. należności z tytułu czynszu najmu, rent, obejmuje także wypłaty przyszłe.
Wierzytelność będąca nadpłatą podatku może zostać zajęta w postępowaniu egzekucyjnym. Komornik przesyła zajęcie wierzytelności do organu podatkowego jednocześnie wzywając aby świadczenie z tego tytułu nie było przekazywane dłużnikowi ale złożone komornikowi lub na rachunek depozytowy Ministra Finansów.
Organy podatkowe masowo korzystają z instrumentów, jakie dają im art. 89 i art. 71a par. 9 ustawy z 19 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2023 r. poz. 2505, dalej jako: „u.p.e.a.”).
Z tego pierwszego przepisu wynika, że - co do zasady - organ egzekucyjny dokonuje zajęcia wierzytelności pieniężnej przez przesłanie do dłużnika zobowiązanego zawiadomienia o zajęciu wierzytelności pieniężnej zobowiązanego. Jeśli więc podatnik zalega fiskusowi np. z zapłatą podatków VAT, PIT bądź CIT, to organ podatkowy, który wszczął wobec niego egzekucję, zajmuje mu nie tylko rachunki bankowe, ale także - posiadając informacje o kontrahentach zadłużonego - kieruje do nich pisma (tzw. zawiadomienia o zajęciu wierzytelności) i dzięki temu to od nich może ściągnąć swoje należności.
Skuteczność zawiadomień o zajęciu wierzytelności (…) następuje z datą ich odbioru przez dłużnika zajętej wierzytelności - przypomina Naczelny Sąd Administracyjny (NSA) w wyroku z 21 kwietnia 2023 r.
Artykuł 71a par. 9 u.p.e.a. przewiduje, że jeżeli w wyniku kontroli urzędnicy stwierdzą, że dłużnik zajętej wierzytelności - czyli np. spółka, której kontrahenta ściga urząd skarbowy - bezpodstawnie uchyla się od przekazania części lub całości zajętej wierzytelności, to wtedy wydadzą postanowienie, w którym określą wysokość nieprzekazanej kwoty.
Gdy dostajemy zawiadomienie o zajęciu wierzytelności, to organ egzekucyjny wzywa nas jednocześnie do tego, aby w ciągu siedmiu dni złożyć oświadczenie o uznaniu zajętej wierzytelności zobowiązanego. Oprócz tego trzeba m.in. zadeklarować przekazywanie z zajętej wierzytelności kwoty na pokrycie należności lub wskazać, z jakiego powodu odmawia się tego przekazania.
Skuteczne uchylenie się dłużnika od przekazania zajętej wierzytelności ma miejsce w sytuacji wystąpienia okoliczności natury prawnej, np. przedawnienia, potrącenia, wygaśnięcia, nieistnienia wierzytelności - wskazuje sędzia Wojciech Stachurski w uzasadnieniu wyroku NSA z 3 listopada 2022 r.
Przepis ten zastrzega, że zajęcie wierzytelności jest dokonane z chwilą doręczenia zawiadomienia o zajęciu. Jednak w przypadku dostaw, robót i usług takie zajęcie dotyczy również wierzytelności, które nie istniały w chwili jego dokonywania, a dopiero powstaną w przyszłości. Wystarczy, że jest podstawa do powstania wierzytelności przyszłych.
Zajęcie przyszłych wierzytelności z tytułu dostaw, robót i usług może mieć miejsce w sytuacji, gdy w chwili zajęcia istnieje już stosunek prawny, z którego wynikałyby te wierzytelności - czytamy w wyroku WSA w Kielcach z 21 grudnia 2023 r. (I SA/Ke 522/23).
Przedsiębiorca będący najemcą albo mający stałego dostawcę różnego rodzaju dostaw i usług (od materiałów budowlanych, przez sprzątanie, catering, na księgowości kończąc) musi się więc liczyć z tym, że zapłaty za przyszłe faktury otrzymane od kontrahenta nie powinien dokonywać jemu bezpośrednio, ale kierować na wskazany w zawiadomieniu o zajęciu wierzytelności rachunek bankowy fiskusa.
Na mocy art. 91 upea, jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności uchyla się od przekazania zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu, mimo że wierzytelność została przez niego uznana i jest wymagalna, wówczas kwota tej wierzytelności może zostać ściągnięta bezpośrednio z majątku dłużnika zajętej wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym wymierzonym wprost w stosunku do niego.
Bezpodstawnie uchylała się od przekazania skutecznie zajętych wierzytelności organowi egzekucyjnemu. Wypłacała jednocześnie zobowiązanemu znaczne kwoty, pozwalające na zaspokojenie egzekwowanych należności, choć była pouczana o wynikających z zajęcia wierzytelności obowiązkach oraz konsekwencjach ich niewypełnienia.
Na dłużnika zajętej wierzytelności, może być również nałożona kara pieniężna do wysokości 3800 zł.
W sytuacji, gdy wierzytelność nie zostanie uznana, nie można mówić o skutecznym zajęciu wierzytelności.
Niewspółpracujący trzeciodłużnik
Może zdarzyć się, że trzeciodłużnik - pomimo wezwania go przez komornika - będzie uchylał się od uiszczenia wierzytelności. W takim przypadku komornik nie będzie dysponował środkami dyscyplinującymi w postaci grzywny, jak również nie będzie uprawniony do tego aby przedmiot należności odebrać przymusowo. To jednak wcale nie znaczy, że wierzyciel pozostaje bez szans na uzyskanie zaspokojenia.
Jeżeli urząd ustali, że odmowa jest nieuzasadniona, może nałożyć karę pieniężną na trzeciodłużnika lub skierować do niego środki egzekucyjne, np.
W przypadku gdy wierzytelność nie zostanie uznana, nie można mówić o skutecznym zajęciu wierzytelności.
Jeżeli dłużnik zajętej wierzytelności uchyla się od przekazania zajętej kwoty organowi egzekucyjnemu, mimo że wierzytelność została przez niego uznana i jest wymagalna, wówczas kwota tej wierzytelności może zostać ściągnięta bezpośrednio z majątku dłużnika zajętej wierzytelności w postępowaniu egzekucyjnym wymierzonym wprost w stosunku do niego.
Zgodnie z art. 887 k.p.c.
Windykacja trzeciodłużnika to skuteczne narzędzie w odzyskiwaniu długów, szczególnie gdy egzekucja wobec głównego zobowiązanego jest nieskuteczna. Dzięki zajęciu wierzytelności komornik przenosi środki od trzeciej osoby bezpośrednio na spłatę długu, omijając problem pustych kont dłużnika.
Trzeciodłużnik, jako dłużnik zajętej wierzytelności, musi przekazać pieniądze organowi egzekucyjnemu i przestrzegać ustawowych obowiązków, w przeciwnym razie grożą mu grzywny i odpowiedzialność w ramach postępowania egzekucyjnego.
Zastanawiasz się, co komornik może zająć w firmie?
Windykacja trzeciodłużnika następuje wówczas, gdy mimo zajęcia wierzytelności nie dojdzie do spełnienia świadczenia przez trzeciodłużnika. Wierzyciel, chcąc dochodzić swoich praw, może podjąć szereg działań, których celem jest przymuszenie trzeciodłużnika do zapłaty.
- wezwanie do zapłaty - pierwszym krokiem jest pismo wzywające trzeciodłużnika do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela.
- wystąpienie na drogę sądową - jeśli wezwanie nie odnosi skutku, wierzyciel może wnieść pozew do sądu cywilnego.
- postępowanie egzekucyjne wobec trzeciodłużnika - po uzyskaniu wyroku wierzyciel może wszcząć egzekucję bezpośrednio przeciwko trzeciodłużnikowi.
Mimo że trzeciodłużnik nie jest bezpośrednio zaangażowany w relację między wierzycielem a pierwotnym dłużnikiem, jego postępowanie ma realny wpływ na możliwość odzyskania należności. Odmowa współpracy przez trzeciodłużnika to poważne utrudnienie w postępowaniu egzekucyjnym. W praktyce może ona przyjmować różne formy - od zignorowania zawiadomienia o zajęciu, przez złożenie fałszywego oświadczenia, aż po świadome spełnienie świadczenia na rzecz dłużnika mimo zajęcia.
Zgłoszenie sprawy do prokuratury, gdy istnieje podejrzenie działania na szkodę wierzyciela, np.
Trzeciodłużnik, który nie współpracuje, może ponieść skutki prawne analogiczne do dłużnika głównego.
Wskazówki dotyczące windykowania trzeciodłużników
Z wszczęciem windykacji nigdy nie należy czekać. I nie chodzi tylko o kwestie związane z przedawnieniem roszczenia. Tak naprawdę im dłużej zwlekamy z rozpoczęciem postępowania, tym więcej czasu dajemy dłużnikowi na zabezpieczenie interesów. W szczególności, może on podjąć działania zmierzające do ukrycia swoich wierzytelności poprzez poczynienie stosownych porozumień ze swoimi dłużnikami. Nie należy także czekać z egzekucją do momentu aż trzeciodłużnik zaspokoi naszego dłużnika. Może bowiem zdarzyć się tak, że nasz dłużnik rozdysponuje uzyskane należności w taki sposób, że nie pozwoli to na zaspokojenie naszego roszczenia lub złoży wniosek o zwolnienie środków spod egzekucji.
Windykacja trzeciodłużnika - słowem podsumowania
Windykacja to zawsze proces który zajmuje minimum kilka miesięcy. Dlatego już na samym początku warto uzyskać komplet informacji i wszcząć egzekucję ze wszystkich praw majątkowych przysługujących dłużnikowi.
Jak odczytać list windykacyjny? – GetBack S.A.
tags: #czy #dluznik #zajetej #wierzytelnosci #ma #obowiazek