Prawo wierzyciela do zniszczenia weksla – szczegółowa analiza
Obowiązek zwrotu weksla przy dokonywaniu zapłaty jest powszechnie akceptowany i znajduje oparcie w przepisach Prawa wekslowego, w szczególności w art. 39 ust. 1 w zw. z art. 103 ust. 1 pkt 3.
Kwestia obowiązku zwrotu prezentuje się inaczej w odniesieniu do weksli niezupełnych, czyli weksli in blanco. Dokument taki, niezupełny w chwili wystawienia zgodnie z art. 10 Prawa wekslowego, nie jest jeszcze wekslem w rozumieniu przepisów (art. 2 i 102 Prawa wekslowego). Dopóki nie zostanie uzupełniony, nie można mówić o zobowiązaniu wekslowym.
Jeżeli weksel in blanco zostanie wypełniony, staje się on wekslem, a przy jego zapłacie powinien zostać zwrócony wystawcy.
Niniejszy artykuł skupia się na problemie weksla in blanco, który nie został wypełniony, a jednocześnie uprawnienie do jego legalnego uzupełnienia wygasło.
Wręczeniu weksla niezupełnego towarzyszy zawarcie porozumienia wekslowego, zwanego najczęściej „deklaracją wekslową”. Określa ona, w jaki sposób i w jakiej sytuacji weksel niezupełny może zostać uzupełniony, stając się wekslem i rodząc zobowiązanie wekslowe po stronie osoby wręczającej weksel in blanco. W sytuacjach typowych weksel in blanco pełni funkcję gwarancyjną lub kaucyjną, a deklaracja wekslowa wskazuje, wykonanie jakich zobowiązań taki weksel zabezpiecza.
Co jednak w sytuacji, gdy uprawnienie do uzupełnienia weksla in blanco przeminęło, ponieważ wygasło zobowiązanie, które miał on zabezpieczać? Najprostszym przykładem jest spłacona pożyczka, którą taki weksel niezupełny miał zabezpieczać. W takiej sytuacji weksel in blanco nie został uzupełniony, a zatem nie stał się wekslem. Skoro nie stał się wekslem, nie może być mowy o „zapłacie weksla”, a przepis art. 39 ust. 1 Prawa wekslowego nie może znaleźć zastosowania.
Obowiązek zwrotu weksla in blanco w szczególnych sytuacjach
Kwestia zwrotu weksla in blanco w opisanej sytuacji była do niedawna uregulowana tylko w odniesieniu do weksli niezupełnych wręczanych na zabezpieczenie spłaty kredytu konsumenckiego. Zgodnie z art. 41 ust. 4 ustawy o kredycie konsumenckim, kredytodawca jest zobowiązany niezwłocznie po spełnieniu przez konsumenta świadczenia wynikającego z umowy zwrócić weksel konsumentowi.
Dostrzegając pojawiające się wątpliwości, ustawodawca z dniem 24 września 2021 r. dodał do Prawa wekslowego art. 11a, którego ustęp trzeci stanowi: „Przedsiębiorca jest zobowiązany niezwłocznie po spełnieniu świadczenia wynikającego z umowy zawartej z konsumentem zwrócić weksel jego wystawcy.” Jednocześnie uchylono wspomniany art. 41 ust. 4 ustawy o kredycie konsumenckim.
Niestety, otwarta pozostaje kwestia znaczenia słowa „weksel” w tym przepisie. Można przypuszczać, że ustawodawca miał na myśli w szczególności weksle niezupełne, jednakże nawet lektura uzasadnienia projektu ustawy nie dostarcza pewnych wniosków w tym zakresie.
Co natomiast w sytuacji, gdy weksel niezupełny został wręczony na zabezpieczenie zobowiązania innego niż zaciągnięte przez konsumenta? Wydaje się, że niedoszły remitent, jako uczciwy uczestnik obrotu gospodarczego, powinien zwrócić niezupełny weksel po wygaśnięciu zabezpieczanego zobowiązania. Ustawodawca nie uregulował tej kwestii, mimo że niedawno zajął się tematyką weksli, wprowadzając art. 11a do Prawa wekslowego.
Niezwrócenie takiego weksla in blanco skutkuje powstaniem szeregu zagrożeń dla jego wystawcy.
Zagrożenia związane z pozostawaniem weksla niezupełnego w rękach byłego wierzyciela
Taki weksel niezupełny może zostać wypełniony przez nielojalnego posiadacza i puszczony w obieg. Jest to sytuacja bardzo niebezpieczna dla wystawcy. Zgodnie z art. 10 Prawa wekslowego, co do zasady, nie może on wobec nabywcy takiego nielojalnie uzupełnionego weksla in blanco zasłaniać się zarzutem, że dokument został nielojalnie uzupełniony wbrew zawartemu porozumieniu wekslowemu.
Nawet jeśli osoba przetrzymująca weksel in blanco nie ma złych zamiarów, dokument taki może zostać zgubiony lub skradziony. Z perspektywy osoby podpisanej na takim dokumencie, każdy niezniszczony weksel in blanco stanowi poważne potencjalne zagrożenie z uwagi na daleko idącą ochronę osób, które wejdą w jego posiadanie. Osoby trzecie, które wejdą w posiadanie takiego weksla - choćby uzupełnionego niezgodnie z deklaracją wekslową - są chronione w swoich prawach, o ile nie uda im się przypisać złej wiary lub rażącego niedbalstwa.
Obowiązek udowodnienia złej wiary lub niedbalstwa obciąża - zgodnie z ogólną regułą - tego, kto z faktów takich wywodzi skutki prawne, czyli w tym przypadku wystawcę weksla. W praktyce są to okoliczności bardzo trudne do udowodnienia. Wobec takich zagrożeń wystawca weksla powinien zadbać o szybki zwrot weksla in blanco.
Obowiązek zwrotu weksla in blanco w teorii prawniczej
Kwestia zwrotu weksla in blanco często jest punktem spornym między stronami. Nierzadkie są przypadki, w których wierzyciel - pomimo wygaśnięcia zabezpieczanego zobowiązania - odmawia wydania weksla in blanco, względnie przestaje odpowiadać na korespondencję, ewentualnie oświadcza, że takiego weksla już nie ma, gdyż został on przez niego zniszczony.
Rozważmy sytuację odmowy zwrotu (lub zwlekania ze zwrotem) weksla niezupełnego. Jak już wyjaśniono, art. 39 Prawa wekslowego, mówiący o zwrocie weksla przy jego zapłacie, nie może znaleźć zastosowania odnośnie weksli niezupełnych. Po pierwsze, weksel in blanco nie jest jeszcze wekslem. Po drugie, skoro nie jest wekslem, nie może być mowy o jego zapłacie.
Choć weksel in blanco nie jest wekslem, nie jest też bezwartościowym papierem, bo może być wypełniony niezgodnie z umową (Wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 września 2014 r., I ACa 405/14).
Niemniej jednak, poprzez zawarcie porozumienia wekslowego powstaje cywilnoprawne zobowiązanie pomiędzy osobą wręczającą weksel niezupełny a potencjalnym remitentem. Osoba wręczająca taki dokument, podpisana jako wystawca weksla, wyraża wolę związania się zobowiązaniem wekslowym, jeżeli weksel in blanco zostanie uzupełniony zgodnie z zawartym porozumieniem. Potencjalny remitent zobowiązuje się do uzupełnienia tego niezupełnego weksla zgodnie z deklaracją wekslową.
Pomiędzy stronami zawartego porozumienia wekslowego, któremu towarzyszy wręczenie weksla in blanco, powstaje zobowiązaniowy stosunek cywilnoprawny. Zobowiązanie wynikające z deklaracji wekslowej nie ustaje pomimo wygaśnięcia uprawnienia do uzupełnienia weksla in blanco (J. Jastrzębski [w:] M. Kaliński, J. Jastrzębski, Komentarz do ustawy - Prawo wekslowe).
W doktrynie słusznie zauważa się, że pozostawanie weksla in blanco w rękach wierzyciela, gdy nie może on już zgodnie z prawem takiego weksla uzupełnić, nie znajduje żadnego uzasadnienia. Przyjąć należy, że zgodna wola stron, składająca się na towarzyszące wręczeniu weksla zawarte porozumienie, obejmuje obowiązek zwrotu weksla niezupełnego. Obowiązek taki istnieje po stronie wierzyciela bez oddzielnego wezwania (P. Machnikowski, Porozumienie wekslowe, PS 2000, nr 6, s. 65) i obejmuje nie tylko zwrot weksla, ale również deklaracji wekslowej (I. Heropolitańska, Prawne zabezpieczenia zapłaty wierzytelności).
Zwrot weksla in blanco w praktyce sądowej
W sytuacji odmowy lub zwlekania z wydaniem weksla in blanco należy wytoczyć powództwo o jego zwrot. Praktycznego problemu nastręcza kwestia podstawy prawnej takiego powództwa.
Orzecznictwo stoi po stronie obowiązku zwrotu weksli niezupełnych. Sądy zasądzają zwrot weksli in blanco, np. wtedy, gdy pożyczka, którą taki weksel miał zabezpieczać, została spłacona (np. Sąd Apelacyjny w Gdańsku w wyroku z dnia 30 lipca 2013 r., V ACa 375/13). Wśród innych orzeczeń wskazujących na istnienie obowiązku zwrotu weksla niezupełnego warto wskazać wyrok Sądu Najwyższego z dnia 6 października 2004 r. (I CK 156/04) oraz Wyrok Sądu Okręgowego w Płocku z dnia 6 listopada 2019 r. w sprawie o sygn. I C 683/16.
Sądy jasno wskazują, że z chwilą wypełnienia zobowiązania, które zabezpieczał weksel niezupełny, aktualizuje się obowiązek zwrotu takiego weksla in blanco.
Kwestia podstawy prawnej żądania zwrotu weksla
Wyroki sądowe, mimo że korzystne, nie zawsze zawierają wskazanie jasnej podstawy prawnej do żądania zwrotu weksla in blanco.
W doktrynie sformułowano dwie koncepcje. Według pierwszej, istnieje konkretny przepis prawa stanowiący podstawę roszczenia o zwrot weksla in blanco. Dobrą podstawą wydaje się art. 465 § 1 zd. 1 Kodeksu cywilnego: "Jeżeli istnieje dokument stwierdzający zobowiązanie, dłużnik spełniając świadczenie może żądać zwrotu dokumentu." Pewnego problemu nastręcza kwestia, że weksel in blanco jeszcze żadnej wierzytelności nie stwierdza, a stwierdzałby ją dopiero po uzupełnieniu i "staniu się" wekslem. Ponadto przepis mówi o spełnieniu świadczenia, jednak wydaje się, że powinien znaleźć zastosowanie również w wypadkach, gdy zobowiązanie wygasło w inny sposób (T. Wiśniewski, Komentarz do Kodeksu cywilnego).
Druga koncepcja zakłada, że powinność wierzyciela co do zwrotu weksla niezupełnego wynika z samej istoty stosunku prawnego wiążącego go z wystawcą takiego dokumentu.
Bardziej przekonująca jest druga koncepcja, przy czym obowiązek zwrotu weksla in blanco - gdy uprawnienie do jego uzupełnienia wygasło wskutek wygaśnięcia stosunku zabezpieczanego - wynika z zawartej umowy, czyli porozumienia wekslowego. Nawet jeżeli obowiązek taki nie został w niej wprost sformułowany, należy go potraktować jako jej element dorozumiany.
Zgodnie z art. 354 Kodeksu cywilnego, dłużnik powinien wykonać zobowiązanie zgodnie z jego treścią i w sposób odpowiadający jego celowi społeczno-gospodarczemu oraz zasadom współżycia społecznego. Wierzyciel powinien współdziałać przy wykonywaniu zobowiązania w taki sam sposób. Uprawniony do uzupełnienia weksla in blanco ma obowiązek zwrócić taki dokument, jeżeli wygasło uprawnienie do jego uzupełnienia, gdyż nawet w braku postanowienia umownego przewidującego zwrot, obowiązek taki wynika z art. 354 Kodeksu cywilnego.
Obowiązek zwrotu weksla niezupełnego po spłaceniu pożyczki, którą zabezpieczał, bezsprzecznie znajduje oparcie w istniejących zwyczajach, również pozaprawnych. Jakakolwiek próba wykazywania, że nie ma zwyczaju zwracania weksla in blanco w takiej sytuacji, jest antyintuicyjna. Wszak wszyscy wiemy, że weksle, kaucję i zakładników się zwraca.
Rozważania o podstawie prawnej mają jednak charakter poboczny i czysto teoretyczny. Wskazywanie konkretnej podstawy prawnej dla wytaczanego powództwa nie jest w polskim porządku prawnym wymagane.
Odpowiedzialność karna za ukrywanie weksla in blanco
Postępowanie polegające na niezwracaniu weksli in blanco w sytuacji, gdy wypełnione zostały zabezpieczane nimi zobowiązania, można zakwalifikować również jako przestępstwo z art. 276 Kodeksu karnego. Zgodnie z tym przepisem: „Kto niszczy, uszkadza, czyni bezużytecznym, ukrywa lub usuwa dokument, którym nie ma prawa wyłącznie rozporządzać, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.”
Znamiona tego przestępstwa należy uznać za wypełnione zarówno w przypadku, gdy przetrzymujący weksel oświadcza, że go nie zwróci, jak i wtedy, gdy oświadcza on, że weksel in blanco zniszczył, a w rzeczywistości tego nie zrobił. Ewentualnie znamiona tego przestępstwa można uznać za wypełnione również wtedy, gdy oświadcza on, że weksel zniszczył - i w rzeczywistości to zrobił - ale np. w porozumieniu wekslowym zobowiązał się do jego zwrotu do rąk wręczającego weksel.
Jak mądrze postępować przed wręczeniem weksla in blanco?
Aby maksymalnie zabezpieczyć sobie zwrot weksla in blanco, kluczowe jest zawarcie w deklaracji wekslowej klauzuli, że weksel in blanco w razie odpadnięcia stosunku podstawowego ma zostać zwrócony. Należy dążyć do wyraźnego wskazania w porozumieniu wekslowym, w którym dokładnie momencie ma nastąpić jego zwrot.
Jeśli mamy margines negocjacji, warto w porozumieniu wekslowym zastrzec karę umowną na wypadek niezwrócenia weksla w określonym terminie. Zabezpieczy to przed koniecznością zadowolenia się oświadczeniem niedoszłego remitenta, że weksel został rzekomo zniszczony.
Należy żądać i zachowywać dla siebie egzemplarz porozumienia wekslowego, towarzyszącego wekslowi in blanco.
Zobowiązanie wekslowe. Czym jest weksel własny, a czym "in blanco" - Tomasz Parol z Anuluj-Dlug.pl
Kluczowe kwestie do zapamiętania:
- Weksel in blanco to papier wartościowy niezupełny w chwili wystawienia - zazwyczaj zawiera tylko podpis dłużnika, a kwota wpisywana jest później.
- Jego nieodłącznym elementem musi być deklaracja wekslowa - określa ona zasady, kiedy i na jaką kwotę wierzyciel może uzupełnić dokument.
- Weksel pozwala na błyskawiczne uzyskanie sądowego nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym, co drastycznie skraca drogę do komornika.
- Największe ryzyko: Puszczenie weksla w obieg (indos). Jeśli weksel trafi do osoby trzeciej, Twoje możliwości obrony są ograniczone niemal do zera.
Weksel in blanco, choć stanowi potężne narzędzie zabezpieczające dla wierzyciela, może stać się poważnym zagrożeniem dla dłużnika, jeśli nie zostaną podjęte odpowiednie kroki ostrożności.
tags: #czy #wierzyciel #ma #prawo #zniszczyc #weksel