Czy wierzyciel może żądać odsetek od kosztów procesu?
Strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu). Wynika to z art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Do kosztów procesu zalicza się przede wszystkim opłaty sądowe (w tym opłatę od pozwu), koszty przejazdu do sądu strony i pełnomocnika, ewentualnie utracony w związku z obowiązkowym stawiennictwem zarobek, koszty stawiennictwa świadków, koszty przeprowadzenia dowodów (np. z opinii biegłego). Jednym ze składników kosztów procesu są koszty zastępstwa procesowego, czyli wynagrodzenie adwokata lub radcy prawnego, który reprezentuje stronę w procesie.
W wyroku czy nakazie sądowym znajduje się z reguły stwierdzenie, że dłużnik ma obowiązek zapłacić wskazaną w nim kwotę należności głównej wraz z odsetkami za opóźnienie za podany okres oraz określoną kwotę tytułem zwrotu kosztów procesu. W odniesieniu do tych kosztów orzeczenie sądowe milczy na temat naliczania odsetek. Pojawiły się w związku z tym wątpliwości, czy jeśli dłużnik reguluje po terminie dług stwierdzony wyrokiem czy nakazem zapłaty, to również od kosztów procesu można mu naliczyć odsetki za opóźnienie.
Zmiana przepisów w zakresie odsetek od kosztów procesu
Od czasu wejścia w życie nowelizacji dokonanej ustawą z dnia 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy - Kodeks postępowania cywilnego oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. z 2019 r. poz. 1469) stronom przysługują odsetki od kosztów procesu zasądzonych orzeczeniem sądu. Uprzednio odsetki takie nie były należne. Zmianę stanu prawnego wprowadził art. 98 § 11 k.p.c. o następującej treści: „Od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty.”
Nowelizacja przepisów kpc wprowadziła długo oczekiwaną nowość - odsetki od kosztów procesu. Od tej pory opóźnienie w zapłacie zasądzonych kosztów nie będzie już bezkarne. Obowiązująca od 7 listopada 2019 r. nowelizacja kpc zmieniła naprawdę sporo przepisów. Jedną z całkowitych nowości jest wprowadzenie możliwości żądania odsetek od kosztów procesu. Mimo tego, że wierzyciel poniósł konkretne koszty (zwłaszcza uregulował opłatę od pozwu) i uzyskał prawo żądania ich zwrotu od dłużnika, to ich zapłata następowała w wysokości nominalnej. A przecież były to kwoty sięgające dziesiątek tysięcy złotych. Kwestie odsetek od kosztów procesu regulują nowe § 11 oraz §12 dodane do art. 98 kpc.
Co oznaczają nowe przepisy?
§ 11 stanowi, że od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. Oznacza to, że wysokość odsetek będzie równa tzw. odsetkom cywilnym za opóźnienie (art. 481 kc). Odsetki będą przyznawane automatycznie, bez potrzeby składania wniosku w tej sprawie, a sąd powinien je zasądzić z urzędu. Aby dać dłużnikowi chwilę czasu na złapanie oddechu, odsetki będą wymagalne nie od razu, ale od dnia uprawomocnienia się np. wyroku lub po upływie tygodnia.
Rozbieżności w orzecznictwie i praktyce
W praktyce pojawia się problem, czy odsetki te należą się z urzędu. Wykładnia językowa art. 98 § 11 k.p.c. nie wskazuje na to, iż ustawodawca ustanowił wyjątkową normę prawną, na mocy której odsetki należą się z urzędu, bez wniosku strony, a ponadto że egzekucja tych odsetek następuje bez wskazania w tytule wykonawczym, że odsetki te należą się i w jakiej wysokości oraz za jaki okres. Treści takiej nie sposób doszukać się w przepisie. Byłby to zaś wyjątkowy przypadek, kiedy sąd orzekałby z urzędu. Z brzmienia art. 98 § 11 kpc wynika tylko, że odsetki „należą się”. Jest to typowy sposób formułowania przepisów przyznając prawo określonemu podmiotowi. Podobnie art. 98 § 1 kpc stanowi, że strona przegrywająca sprawę „obowiązana jest zwrócić” przeciwnikowi na jego żądanie koszty. W żadnym z tych przepisów nie ma mowy o orzekaniu bez wniosku, a tym bardziej o braku konieczności (lub możliwości) orzekania. Jeżeli wniosek o zasądzenie odsetek jest zasadny, to rozstrzygnięcie tej treści powinno znaleźć się w orzeczeniu. Sąd nie powinien odmawiać ich zasądzenia ani pomijać odsetek w rozstrzygnięciu. Jednocześnie sąd nie powinien zasądzać odsetek bez wniosku strony. Okoliczność, że odsetki należą się z mocy ustawy (a nie np. umowy), nie oznacza, że są zasądzane z urzędu tj. bez wniosku.
W orzecznictwie sądów pojawiła się rozbieżność. Część sądów zamieszcza rozstrzygnięcie o przyznaniu odsetek od kosztów procesu w postanowieniu o kosztach. Inne sądy podchodzą do tego zagadnienia inaczej, powołując się na uchwałę SN z 31 stycznia 1996 r. (sygn. III CZP 1/96), że orzeczenie o kosztach procesu w ramach danej sprawy jest ostateczne i art. 481 § 1 k.c. nie ma zastosowania do takiego długu. W uzasadnieniu tamtej uchwały SN napisał, że orzeczenie o kosztach ma charakter konstytutywny i jego celem jest kompleksowe i ostateczne rozstrzygnięcie o tych kosztach. Dlatego strony procesu muszą najpóźniej przed zamknięciem rozprawy (bezpośrednio poprzedzającej orzeczenie) zgłosić roszczenie o zwrot kosztów.
Według Sądu Najwyższego przepis art. 481 § 1 K.c., który pozwala naliczać odsetki w razie opóźnienia w zapłacie, nie ma zastosowania do świadczeń pieniężnych zasądzonych prawomocnym orzeczeniem o kosztach procesu (uchwała z dnia 20 maja 2011 r., sygn. akt III CZP 16/11). Nie można więc od kosztów procesu naliczać odsetek za opóźnienie w zapłacie.
Kiedy wierzyciel może żądać odsetek?
Od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu należą się odsetki, w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego, za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia, którym je zasądzono, do dnia zapłaty. Jest to norma prawna wprowadzona nowelizacją Kodeksu postępowania cywilnego. Oznacza to, że jeśli dłużnik nie zapłaci zasądzonych kosztów procesu w terminie, wierzyciel ma prawo żądać od nich odsetek.
Pani Regina, która w ubiegłym roku złożyła w sądzie pozew o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego w związku z tym, że wierzyciel po 11 latach od umorzenia egzekucji ponowie skierował wniosek do komornika, wygrała sprawę sądową. Wierzyciel, jako strona przegrana, musi zwrócić jej poniesione koszty zgodnie z art. 98 § 1 Kodeksu postępowania cywilnego. Wierzyciel powinien dokonać zwrotu tych kosztów niezwłocznie po uprawomocnieniu się wyroku. Jeśli jednak tego nie robi, można go ponaglić wysyłając do niego pismo wzywające do zapłaty. Należy jednak pamiętać, że od kosztów sadowych nie można naliczać odsetek. Potwierdził to Sąd Najwyższy w swojej uchwale uchwała z dnia 20 maja 2011 r., (sygn. akt III CZP 16/11), że przepisu art. 481 § 1 k.c. nie ma zastosowania do świadczeń pieniężnych zasądzonych prawomocnym orzeczeniem o kosztach procesu. Nie oznacza to jednak, że Pani Regina będzie ciągle czekała na zapłatę a wierzyciel będzie przeciągał to w czasie.
Co w przypadku braku wniosku o zasądzenie odsetek?
W orzecznictwie sądów pojawiła się rozbieżność w kwestii, czy odsetki od kosztów procesu należą się z urzędu, czy też na wniosek strony. Część sądów zamieszcza rozstrzygnięcie o przyznaniu odsetek od kosztów procesu w postanowieniu o kosztach. Inne sądy uważają, że do zasądzenia odsetek konieczny jest wniosek strony. Wykładnia a contrario z art. 98 §12 k.p.c., który mówi o wniosku, jest nieuprawniona. Przedmiotowy przepis nie przewiduje w żadnym razie, iż wprowadzony został wyjątek od zasady wyrażonej w art. 776 kpc, iż podstawą egzekucji jest tytuł wykonawczy. Wykładnia celowościowa również nie przemawia za odstąpieniem od wykładni językowej. Krytykowana wykładnia prowadziłaby do niepewności obrotu prawnego wynikającego z oparcia egzekucji na bezpośrednim stosowaniu prawa przez organ egzekucyjny bez uprzedniego orzeczenia sądu w tym zakresie. Celem zaś zasady określonej w art. 776 kpc jest precyzyjne wskazanie, w jakim zakresie egzekucja może być prowadzona tak, aby strony i organ egzekucyjny nie miały w tym zakresie wątpliwości. Organ egzekucyjny byłby bowiem zobowiązany do sprawdzenia, czy odsetki się należą, czyli między innymi, kiedy zostało wszczęte postępowanie sądowe.
W większości przypadków odsetki są zasądzane w orzeczeniu przyznającym koszty procesu. Na takim stanowisku stanął między innymi Sąd Apelacyjny w Szczecinie w wyroku z dnia 28 lutego 2022 r., I ACa 512/21, Legalis: „Tutejszy Sąd w składzie rozpoznającym sprawę nie podziela wyrażanych w niektórych wypowiedziach głosów, że odsetki te przysługują z urzędu, bowiem nie ma żadnej podstawy prawnej do egzekucji świadczeń nieobjętych tytułem wykonawczym (…)”. Podobnie przyjął Sąd Apelacyjny w Białymstoku w wyroku z dnia 25 listopada 2020 r., III AUa 620/20, Legalis: „Na podstawie art. 98 § 11 KPC od kwoty zasądzonej tytułem zwrotu kosztów procesu przyznano odsetki w wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego za czas od dnia uprawomocnienia się orzeczenia Sądu Okręgowego, którym je zasądzono, do dnia zapłaty (punkt II wyroku).”
Sposób na KOSZTY w Spółce - Hipotetyczne Odsetki
Co to są koszty sądowe?
Koszty sądowe to wszelkie koszty generowane przy okazji prowadzenia postępowania sądowego. Składają się na nie przede wszystkim: opłaty sądowe (np. opłata od pozwu/wniosku), opłaty skarbowe, koszty wynagrodzenia profesjonalnych pełnomocników (według stawek wynikających ze stosownych rozporządzeń), koszty opinii biegłych, opłaty kancelaryjne, koszty utraconego zarobku oraz dojazdu na rozprawę stron, świadków, biegłych itp.
W trybie procesowym - a więc tym, w którym udział biorą dwie strony o przeciwstawnych interesach - podstawową zasadą jest odpowiedzialność za wynik procesu. Mówiąc najprościej: przegrywający sprawę ponosi w całości jej koszty, a wynika to z art. 98 par. 1 k.p.c. W całości - tzn. także koszty poniesione i wygenerowane przez stronę przeciwną.
W sytuacji spełnienia świadczenia przed wniesieniem pozwu, powód powinien jak najszybciej cofnąć pozew - jeżeli zdoła uczynić to przed doręczeniem odpisu pozwu stronie przeciwnej, sąd zwróci mu całość uiszczonej opłaty sądowej, co pozwoli zminimalizować koszty postępowania. Pozew cofnięty po doręczeniu odpisu przeciwnikowi spowoduje, że zwrotowi podlegać będzie tylko połowa opłaty. Jeśli pozew nie zostanie cofnięty, wtedy powód naraża się (z wielkim prawdopodobieństwem) na przegranie procesu i konieczność poniesienia kosztów postępowania w całości - zgodnie z ogólną zasadą.
Sytuacja przedstawia się nieco inaczej wtedy, kiedy dłużnik spełnił świadczenie już po wytoczeniu powództwa. Co prawda także i wtedy powód powinien cofnąć pozew (może uczynić to bez zgody pozwanego do rozpoczęcia rozprawy, a jeśli jednocześnie zrzeka się roszczenia, to aż do wydania wyroku), jednak kwestią, którą musi rozważyć sąd jest to, kogo uznać za wygrywającego, a kogo za przegrywającego sprawę - od tego bowiem zależy rozkład poniesienia kosztów sądowych.
Należy wskazać, że w ostatnich latach przewagę zdobył pogląd, że po cofnięciu pozwu, które nastąpiło w wyniku całkowitego spełnienia świadczenia przez pozwanego, pozwanego traktuje się jako stronę przegrywającą - toteż na niego nałożony zostanie obowiązek pokrycia kosztów postępowania.
Pozwanemu w sytuacji opisanej powyżej, pozostaje możliwość dowodzenia tego, że nie dał on powodowi podstaw do wytoczenia powództwa. Może tu np. chodzić o sytuację, w której powód dopiero w pozwie przedstawia niezbite dowody na istnienie dochodzonej należności - wcześniej zaś, pozwany, wobec braku dowodów, spełnienia świadczenia odmówił. Należy także pamiętać o tzw. zasadzie słuszności, przewidzianej w art. 102 k.p.c. - zgodnie z którą w wypadkach szczególnie uzasadnionych sąd może zasądzić od strony przegrywającej tylko część kosztów albo nie obciążać jej w ogóle kosztami. Stanowi ona wyjątek od ogólnej zasady, zgodnie z którą przegrywający ponosi koszty postępowania i jako taki stosowana jest ona przez sądy niezbyt często - w sytuacjach, w których nałożenie na przegraną stronę obowiązku zapłaty byłoby rażąco niesprawiedliwe i niesłuszne.
W sytuacji, w której dłużnik - pozwany - spełnił świadczenie objęte pozwem tylko częściowo, powód powinien ograniczyć powództwo - tj. cofnąć pozew w odpowiedniej części, odpowiadającej uregulowanej przez pozwanego należności. W pozostałej, niewycofanej części, pozew podlegać będzie merytorycznemu rozpoznaniu, a koszty zasądzone zostaną zgodnie z zasadą ogólną.
| Kategoria kosztów | Przykłady |
|---|---|
| Opłaty sądowe | Opłata od pozwu, opłata od wniosku |
| Koszty zastępstwa procesowego | Wynagrodzenie adwokata lub radcy prawnego |
| Koszty biegłych | Wynagrodzenie biegłego sądowego |
| Koszty świadków | Zwrot kosztów przejazdu, utracony zarobek |
| Inne | Koszty przejazdu strony i pełnomocnika, koszty kancelaryjne |
Nie oznacza to, że dłużnik może bez żadnych negatywnych konsekwencji przewlekać uregulowanie kosztów procesu. Wierzyciel może bowiem skierować do komornika wniosek o wyegzekwowanie niezapłaconych mu kosztów procesu, a wtedy dłużnik poniesie dodatkowe koszty związane z prowadzoną egzekucją komorniczą, przede wszystkim - opłatę egzekucyjną na rzecz komornika, wynoszącą w zależności od sposobu egzekucji 8% lub 15% egzekwowanego świadczenia.
tags: #czy #wierzyciel #moze #zadac #odsetek #od