Dochodzenie wierzytelności wobec różnych podmiotów: zasady i wyjątki

Gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony. Wierzytelności mogą podlegać potrąceniu, gdy spełnione jest kilka przesłanek, takich jak: wzajemność wierzytelności (gdy wierzyciele są jednocześnie swoimi dłużnikami), jednorodzajowość świadczeń, wymagalność obu wierzytelności, jak również możliwość dochodzenia ich przed sądem.

Skutkiem potrącenia wierzytelności jest umorzenie wzajemnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej. Potrącenie prowadzi bowiem do sytuacji tożsamej z wykonaniem wzajemnych świadczeń przez obu wierzycieli - dłużników.

Instytucja potrącenia ma zastosowanie do wierzytelności cywilnoprawnych, a jej realizacja może nastąpić w drodze oświadczenia złożonego drugiej stronie poza postępowaniem sądowym bądź w drodze podniesionego w procesie zarzutu potrącenia wierzytelności. Takie są ogólne zasady w zakresie potrącania wierzytelności przewidziane w przepisach prawa cywilnego.

Potrącenie z wierzytelnościami Skarbu Państwa

W stosunku do Skarbu Państwa możliwe jest zastosowanie instytucji potrącenia. Przepisy przewidują jednak pewne ograniczenia w możliwości stosowania tej instytucji.

Skarb Państwa jest osobą prawną o szczególnym charakterze. Zgodnie z art. 34 Kodeksu cywilnego jest podmiotem praw i obowiązków, nie podlega wpisowi w jakimkolwiek rejestrze oraz funkcjonuje w obrocie cywilnoprawnym przez jednostki organizacyjne. Zgodnie z art. 67 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego za Skarb Państwa w postępowaniu cywilnym podejmuje czynności procesowe organ państwowej jednostki organizacyjnej, z której działalnością łączy się dochodzone roszczenie. Organ ten występuje wówczas jako tzw. statio fisci.

Dochodzona wierzytelność może łączyć się jednak z działalnością różnych państwowych jednostek organizacyjnych, które w jednym postępowaniu wskazywane są równolegle jako reprezentanci Skarbu Państwa. Jednakże bez względu na liczbę tych jednostek występujących w jednej sprawie stroną (uczestnikiem postępowania) jest zawsze jeden Skarb Państwa, a nie reprezentująca (bądź reprezentujące) go statio fisci.

Pomimo jednolitego charakteru Skarbu Państwa jako osoby prawnej potrącenie z wierzytelności Skarbu Państwa możliwe jest jednak jedynie, gdy wierzytelność Skarbu Państwa przysługuje temu samemu statio fisci, w stosunku do którego przysługuje nam wierzytelność wzajemna. Przykładowo z wierzytelności przysługującej Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę Mazowieckiego możemy potrącić naszą wierzytelność przeciwko Skarbowi Państwa - Wojewodzie Mazowieckiemu, a nie wierzytelność przysługującą nam przeciwko Skarbowi Państwa reprezentowanemu przez Wojewodę Małopolskiego.

Przyjęte zatem zostało, że wzajemność wierzytelności jako przesłanka umożliwiająca potrącenie spełniona jest, gdy wzajemne wierzytelności związane są z działalnością tej samej jednostki organizacyjnej Skarbu Państwa. Powyższa zasada ukształtowała się w orzecznictwie sądowym, a następnie od 2003 r. została przyjęta wprost w art. 17 c ustawy z dnia 8 sierpnia 1996 r. o zasadach wykonywania uprawnień przysługujących Skarbowi Państwa.

Znajduje ona również odzwierciedlenie w przepisach odnoszących się do egzekwowania należności od Skarbu Państwa, gdzie w art. 1060 Kodeksu postępowania cywilnego ustawodawca nakłada na wierzyciela egzekwującego z tytułu egzekucyjnego skierowanego przeciwko Skarbowi Państwa obowiązek wezwania do dobrowolnego spełnienia świadczenia bezpośrednio statio fisci, z którego działalnością związana jest egzekwowana wierzytelność.

Schemat procesu egzekucji należności wobec Skarbu Państwa

Wyżej opisane zasady tyczą się jedynie wierzytelności mających charakter cywilnoprawny. Możliwość potrącenia z wierzytelności Skarbu Państwa o charakterze publicznoprawnym podlega odrębnym regulacjom.

Potrącenie z wierzytelnościami publicznoprawnymi

Potrąceniu z wierzytelnościami publicznoprawnymi Skarbu Państwa poświęcone są przepisy ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. Ordynacja podatkowa (art. 64) oraz przepisy ustawy z dnia 30 czerwca 2005 r. o finansach publicznych (art. 62). Pomimo pewnych podobieństw odróżnić należy instytucję potrącenia przewidzianą w Kodeksie cywilnym od tej uregulowanej w ww. ustawach.

Możliwość potrącenia z wierzytelnościami publicznoprawnymi np. zobowiązań oraz zaległości podatkowych dotyczy jedynie przysługujących w stosunku do Skarbu Państwa i wzajemnych, bezspornych i wymagalnych wierzytelności, wynikających z tytułów wskazanych enumeratywnie, w szczególności z:

prawomocnych wyroków lub ugód w postępowaniach sądowych przeciwko Skarbowi Państwa
z tytułu odpowiedzialności władzy publicznej
z tytułu nabycia nieruchomości przez Skarb Państwa w drodze wywłaszczenia
z tytułu odszkodowań za niesłuszne skazanie, tymczasowe aresztowanie lub zatrzymanie
z tytułu odszkodowania orzeczonego w decyzji organu administracji rządowej

W odróżnieniu od potrącenia wierzytelności cywilnoprawnych, do potrącenia wierzytelności publicznoprawnej dochodzi nie poprzez złożenie oświadczenia drugiej stronie, ale na skutek postanowienia wydanego przez organ na wniosek podatnika lub zobowiązanego, bądź wyjątkowo z urzędu.

W przypadku potrącenia z wierzytelnościami publicznoprawnymi nie znajdują również zastosowania ograniczenia wynikające z ustalania statio fisci, z którego działalnością wiążą się przedstawiane do potrącenia wierzytelności. Na skutek wydania przez odpowiedni organ postanowienia o potrąceniu umorzeniu podlegają obie wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.

Potrącenie wierzytelności jest instytucją umożliwiającą sprawniejsze oraz szybsze regulowanie wzajemnych zobowiązań, nie wyłączając zobowiązań wynikających z relacji ze Skarbem Państwa zarówno o charakterze cywilnoprawnym, jak i publicznoprawnym.

Konfuzja zobowiązania jako sposób wygaśnięcia zobowiązania

W sensie cywilnoprawnym konfuzja zobowiązania będzie miała tożsame skutki jak jego uregulowanie. Zgodnie ze słownikiem terminów, zwrotów i sentencji prawniczych łaciński termin konfuzja (confusio) oznacza „zjednoczenie, złączenie zejście się (np. wierzytelności i długu w jednej osobie; własności i ograniczonego prawa rzeczowego w jednym ręku)”.

Istota konfuzji w prawie zobowiązań sprowadza się do osiągnięcia skutku wykonania zobowiązania, ale bez jego wykonania. Prowadzi więc ona do wygaśnięcia praw podmiotowych. Konfuzja zobowiązań (ściślej długu i wierzytelności) musi być traktowana jako wyjątek, ale istotny, od zasady wynikającej z art. 339 Kodeksu cywilnego.

W stosunkach cywilnoprawnych o charakterze zobowiązaniowym taka sytuacja może wynikać w szczególności z solidarności zobowiązania deliktowego, w szczególności gdy ma zastosowanie art. 441 k.c. Zgodnie z ww. przepisem „jeżeli kilka osób ponosi odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną czynem niedozwolonym, ich odpowiedzialność jest solidarna. Jeżeli szkoda była wynikiem działania lub zaniechania kilku osób, ten, kto szkodę naprawił, może żądać od pozostałych zwrotu odpowiedniej części zależnie od okoliczności, a zwłaszcza od winy danej osoby oraz od stopnia, w jakim przyczyniła się do powstania szkody.

W konsekwencji w wyniku skoncentrowania się w jednym podmiocie przymiotu wierzyciela i dłużnika dochodzi do wygaśnięcia zobowiązania.

Konfuzja długu i wierzytelności w wypadku solidarności zobowiązania powoduje wygaśnięcie zobowiązania, którego dotyczy, jednakże nie powoduje wygaśnięcia innych roszczeń, choćby powiązanych, jeżeli możemy nadal mówić o stosunku cywilnoprawnym.

Z punktu widzenia praktyki prawa istotne jest, czy konfuzja długu i wierzytelności powoduje skutki ex tunc (z mocą wsteczną), czy też ex nunc (od chwili tego zdarzenia cywilnoprawnego). Mimo że w wyniku konfuzji dochodzi do wygaśnięcia zobowiązania, które istniało wcześniej, to jednak odnosić należy się do daty wymagalności danego zobowiązania i porównać tę datę wymagalności z datą zdarzenia powodującego konfuzję.

Konfuzja wierzytelności i długu prowadzi od unicestwienia zobowiązania bez decyzji stron, na skutek określonego zdarzenia. W sytuacji zdarzenia cywilnoprawnego, skutkującego konfuzją długu i wierzytelności, stan konfuzji uzasadniający zaspokojenie długu nastąpiłby z chwilą zajścia zdarzenia cywilnoprawnego, powodującego przedmiotową konfuzję.

Konfuzję długu i wierzytelności odróżnić należy od następczej niemożności świadczenia, scharakteryzowanej w art. 475 k.c., chociaż w jednym i drugim przypadku „świadczenie stało się niemożliwe skutkiem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi”, a w konsekwencji takie zobowiązanie wygasa. W odróżnieniu od konfuzji „przewidziana w art. 475 § 1 k.c. niemożliwość świadczenia skutkująca wygaśnięciem zobowiązania obejmuje sytuacje, gdy po powstaniu zobowiązania istnieje stan zupełnej, trwałej i obiektywnej niemożliwości zachowania się dłużnika w sposób wynikający z treści zobowiązania. Zupełność tego stanu oznacza niemożność zaspokojenia wierzyciela w jakikolwiek sposób, trwałość zaś oznacza z punktu widzenia wierzyciela, względnie z uwagi na naturę zobowiązania.

Analogicznie konfuzję zobowiązań należy odróżnić od zwolnienia z długu. Konfuzja (np. w wypadku nabycia własności rzeczy obciążonej własnymi nakładami) następuje z mocy samego prawa. Zwolnienie dłużnika również prowadzi do wygaśnięcia zobowiązania (art. 508 k.c.).

Przelew wierzytelności a dochodzenie roszczeń wobec członków zarządu

Wierzytelność może być przedmiotem obrotu. Wierzyciel, któremu przysługuje prawo dochodzenia określonych roszczeń względem spółki z ograniczoną odpowiedzialnością, może zatem dokonać przeniesienia tego uprawnienia na rzecz innego podmiotu (chyba że w danych okolicznościach transakcja ta byłaby sprzeczna z ustawą, zastrzeżeniem umownym albo właściwością zobowiązania). Najczęściej wyżej wskazana czynność przyjmuje postać umowy przelewu wierzytelności potocznie zwanej umową cesji.

Zgodnie z art. 509 § 1 k.c. wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Zgodnie z § 2 w/w przepisu wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego prezentowany jest pogląd, iż prawem związanym z daną wierzytelnością jest także roszczenie przeciwko członkom zarządu, o którym mowa w art. 299 k.s.h. Stanowisko to zostało przedstawione w wyroku SN z dnia 25.05.2016 r. (V CSK 579/15), gdzie wskazano, iż „W wyniku przelewu wierzytelności w stosunku do spółki z o.o. na nabywcę przechodzą na podstawie art. 509 § 2 KC także związane z tą wierzytelnością roszczenia odszkodowawcze przeciwko członkom zarządu przewidziane w art. 299 § 1 KSH”.

Przelew wierzytelności przysługującej przeciwko spółce z o.o. może mieć miejsce na różnym etapie kształtowania się podstaw odpowiedzialności członków zarządu tej spółki. Wierzytelność może bowiem zostać sprzedana jeszcze przed uzyskaniem przez pierwotnego wierzyciela wyroku sądowego zasądzającego należność od spółki z o.o., jak i po uzyskaniu przez niego tytułu wykonawczego (tj. po wydaniu przedmiotowego wyroku przez sąd i opatrzeniu go klauzulą wykonalności).

Jeżeli do zawarcia umowy przelewu dojdzie jeszcze przed zainicjowaniem przez pierwotnego wierzyciela postępowania sądowego przeciwko spółce z o.o., nabywca wierzytelności będzie uprawniony do samodzielnego wszczęcia tego postępowania w celu uzyskania tytułu wykonawczego, a następnie do prowadzenia egzekucji przeciwko spółce. Jeżeli egzekucja ta okaże się bezskuteczna, nabywca wierzytelności będzie uprawniony do wytoczenia powództwa przeciwko członkom zarządu tej spółki na podstawie art. 299 k.s.h.

Jeżeli do zbycia wierzytelności dojdzie już po powstaniu tytułu wykonawczego (np. po wydaniu przez sąd wyroku zasądzającego należność od spółki z o.o. na rzecz pierwotnego wierzyciela i opatrzeniu go klauzulą wykonalności) oraz po stwierdzeniu bezskuteczności egzekucji prowadzonej w oparciu o ten tytuł, to nabywca przedmiotowej wierzytelności również będzie mógł dochodzić roszczeń odszkodowawczych od członków zarządu. Co istotne - w wyżej wskazanym przypadku w postępowaniu sądowym prowadzonym w oparciu o art. 299 k.s.h. wierzyciel ten nie będzie musiał legitymować się klauzulą wykonalności uzyskaną na swą rzecz.

Kampania "Płacę faktury" - wywiad na temat zakazu cesji wierzytelności

Należy podkreślić, że jeżeli przejście uprawnienia na inny podmiot ma miejsce po powstaniu tytułu wykonawczego, to w aktualnym stanie prawnym nabywca wierzytelności może samodzielnie wszcząć postępowanie egzekucyjne (lub wstąpić do postępowania już wszczętego) bez konieczności uzyskiwania klauzuli wykonalności na swą rzecz w trybie art. 788 § 1 k.p.c. Taką możliwość dają mu przepisy art. 8041 oraz 8042 k.p.c., które uprawniają do wszczęcia egzekucji lub do wstąpienia do już trwającego postępowania egzekucyjnego w miejsce dotychczasowego wierzyciela (za jego zgodą), jeżeli przejście uprawnienia po powstaniu tytułu wykonawczego będzie wykazane dokumentem urzędowym lub dokumentem prywatnym z podpisem urzędowo poświadczonym.

Mając na uwadze wyżej powołane orzecznictwo należy stwierdzić, iż nabywca wierzytelności, który nie legitymuje się uzyskaną na swą rzecz klauzulą wykonalności, może dochodzić roszczeń od członków zarządu spółki z o.o. powołując się na tytuł wykonawczy swego poprzednika prawnego (zbywcy wierzytelności). W wyżej wskazanych okolicznościach powinien on jednak w sposób należyty wykazać przejście na jego rzecz praw stwierdzonych w tym tytule. W tym celu w postępowaniu sądowym warto jest przedstawić umowę przelewu, na mocy której dokonano przeniesienia wierzytelność przeciwko spółce z o.o.

W kontekście w/w wymogu dotyczącego przedstawienia umowy przelewu wierzytelności warto zwrócić uwagę na fakt, iż umowa ta może mieć charakter warunkowy. Często zdarza się bowiem, iż w jej treści strony uzależniają skuteczność przeniesienia na nabywcę zbywanych praw od zapłaty przez niego ceny. W takich okolicznościach powód, który zmierza do wykazania w procesie faktu nabycia wierzytelności będącej podstawą dochodzenia roszczeń przeciwko członkom zarządu, powinien przedstawić nie tylko umowę przelewu, ale także dowód uiszczenia przez niego ceny wskazanej w tej umowie.

W niektórych okolicznościach do wykazania skuteczności nabycia wierzytelności w drodze umowy przelewu niezbędne będzie spełnienie także dodatkowych warunków. Z sytuacją taką mamy do czynienia np. w przypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem spółki z o.o. jest zabezpieczona hipotecznie. Zgodnie z art. 79 ust. 1 zdanie drugie ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o księgach wieczystych i hipotece „Do przelewu wierzytelności hipotecznej niezbędny jest wpis w księdze wieczystej”.

Powyższe oznacza, iż skuteczność przelewu wierzytelności zabezpieczonej hipotecznie będzie uzależniona od dokonania wpisu nabywcy wierzytelności (jako nowego wierzyciela hipotecznego) w księdze wieczystej nieruchomości, na której ustanowiono tę hipotekę.

Przelew wierzytelności przysługującej wobec spółki z o.o. powoduje, iż na nabywcę przechodzi uprawnienie do dochodzenia należności od tej spółki. Nowy wierzyciel uzyskuje także prawo do wystąpienia z roszczeniami odszkodowawczymi przeciwko członkom zarządu tej spółki, jeżeli egzekucja przeciwko spółce okaże się bezskuteczna. W postępowaniu sądowym prowadzonym w oparciu o art. 299 k.s.h. nabywca wierzytelności powinien jednak zadbać nie tylko o udowodnienie podstawowych przesłanek odpowiedzialności członków zarządu wynikających z art. 299 k.s.h., ale także o udowodnienie przejścia na niego praw stwierdzonych w tytule wykonawczym.