Odrzucenie spadku przez małoletniego a odpowiedzialność za długi

Odrzucenie spadku przez małoletniego ma szczególne znaczenie, gdy mamy do czynienia ze spadkami zadłużonymi na znaczne sumy. Do podjęcia trafnej decyzji konieczna jest jednak dokładna, oparta na indywidualnym podejściu, analiza. Nierzadko na spadek składają się wyłącznie długi lub ich wysokość znacznie przekracza wartość aktywów, co powoduje, że przyjmowanie spadku jest ryzykowne nawet w warunkach, gdy następuje to z dobrodziejstwem inwentarza. Spadkobiercom nie pozostaje w takim przypadku nic innego jak odrzucenie spadku z zachowaniem terminu przewidzianego w kodeksie cywilnym. Dzieci nie mogą zasadniczo samodzielnie zarządzać swoim majątkiem, co nie oznacza, że nie mogą go posiadać. Często bowiem zdarza się tak, że stają się one właścicielami poprzez dziedziczenie. Takie okoliczności nie budzą większych problemów, jeśli w skład masy spadkowej wchodzą rzeczy, prawa czy nieruchomości, które są dla spadkobiercy korzystne. Jednak co w sytuacji, gdy spadek wywołuje więcej kłopotów niż dobrego, na przykład jest obciążony długami spadkowymi?

Spadkobierca może odrzucić spadek w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o tytule swego powołania. Najważniejszym skutkiem tej czynności, o jakim warto wspomnieć przy okazji tego wpisu, jest fakt, że wówczas spadkobierca zostaje wyłączony od dziedziczenia - tak, jakby nie dożył otwarcia spadku. Oznacza to, że pomimo iż ktoś żyje, przyjmuje się, że tak nie jest. Dzieci, czyli z punktu widzenia prawa osoby małoletnie, nie mają pełnej zdolności do czynności prawnych. W związku z tym nie mogą one samodzielnie działać w swoim imieniu, aby wywołać wiążący skutek prawny. Taką czynnością będzie na przykład złożenie oświadczenia o odrzuceniu spadku. Oświadczenie powinni złożyć jego przedstawiciele ustawowi, którymi najczęściej są po prostu rodzice. Jednak kwestia ta niestety nie jest aż tak prosta i nie sprowadza się wyłącznie do tej jednej czynności.

Odrzucenie dziedzictwa może być korzystne dla małoletniego w sytuacjach, gdy istnieje ryzyko długów przewyższających wartość majątku. Analiza potencjalnych obciążeń jest kluczowa, aby uniknąć negatywnego wpływu na przyszłość dziecka. W przypadku dużych zobowiązań finansowych, takich jak kredyty czy pożyczki, przyjęcie spadku może prowadzić do problemów ekonomicznych dla rodziny.

Odrzucenie spadku w imieniu małoletniego może prowadzić do różnych skutków prawnych. Przede wszystkim, dziecko nie będzie obciążone długami zmarłego, co jest istotne dla jego przyszłości finansowej. Warto jednak pamiętać, że decyzja ta wpływa również na opiekunów prawnych, którzy ponoszą odpowiedzialność za zarządzanie majątkiem dziecka. Odrzucenie spadku to jedna z możliwości prawnych w sytuacji odziedziczenia majątku po osobie zmarłej. Spadkobierca może bowiem spadek odrzucić, przyjąć z dobrodziejstwem inwentarza lub przyjąć bez ograniczeń. W przypadku odrzucenia spadkobierca traci wszystkie prawa i obowiązki z tym związane, a więc także odpowiedzialność za zaistniałe wcześniej zobowiązania zmarłego. Odrzucenie spadku jest nieodwołalne. Przyjęcie bądź odrzucenie spadku następuje poprzez złożenie oświadczenia przed sądem lub notariuszem. Ponieważ mamy tutaj do czynienia z bardzo istotnym dla dziecka i całej rodziny aktem prawnym, warto pamiętać o odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia.

Co mówią przepisy?

Nabycie spadku następuje już w momencie jego otwarcia. Właśnie wtedy spadkobierca, także małoletni, nabywa całość praw i obowiązków po spadkodawcy (oprócz tych, które nie podlegają dziedziczeniu). Złożenie oświadczenia dotyczącego spadku jest czynnością przekraczającą zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka (uchw. SN z 22 V 2018 r., III CZP 102/17). Czynności tego rodzaju wymagają w zasadzie zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku (art. 101 § 3 k.r.o. oraz 640(1) k.p.c.). Zbliżone są rozwiązania dotyczące opieki i kurateli (art. 156 i 178 § 2 k.r.o.). Oświadczenie z art. 1012 k.c. należy złożyć albo przed notariuszem (także przy sporządzaniu aktu poświadczenia dziedziczenia), albo przed sądem (art. 1018 § 3 k.c.). Bieg terminu do jego złożenia jest jednak zawieszony, dopóki trwa postępowanie w sprawie zezwolenia (art. 1015 § 1² k.c.). Podkreślmy, że oświadczenie rodzica złożone bez zezwolenia jest nieważne (uchw. SN z 24 VI 1961 r., 1 CO 16/61).

Zgodnie z przepisami prawa jeżeli małoletni jest powołany do dziedziczenia po odrzuceniu spadku przez jedno lub oboje rodziców, mogą oni następnie odrzucić spadek w imieniu dziecka. Nie zawsze jednak takie porozumienie jest osiągalne, szczególnie w przypadku rozwodu i konfliktu między dotychczasowymi małżonkami. W tego rodzaju sytuacji istnieje konieczność odwołania się do sądu. Odnośne przepisy mają bowiem na celu przede wszystkim dobro dziecka i ochronę jego interesów.

Odrzucenie zadłużonego spadku w imieniu małoletnich teraz prostsze. Zadłużony, niechciany spadek, częstokroć przypadający po osobie, z którą mieliśmy ograniczony kontakt, stanowi nie lada problem. Ten staje się jeszcze większy, gdy w końcu przypada on małoletnim dzieciom. Ustawodawca postanowił wyjść naprzeciw rodzicom, którzy odrzucają spadek z uwagi na znajdujące się w nim pasywa, a jednocześnie to samo planują zrobić w imieniu swoich małoletnich dzieci. Od 15 listopada 2023 r. rodzice planujący odrzucić spadek w imieniu swoich dzieci mogą zrobić to bez występowania o zgodę na wykonanie tzw. czynności przekraczającej zwykły zarząd majątkiem dziecka. Jest to możliwe pod warunkiem, że spadek zostaje odrzucony także przez rodzeństwo małoletniego (inni zstępni rodziców tego dziecka dokonujący czynności por. art. 101 § 4 k.r.o.).

W praktyce najczęściej dotyczy to sytuacji, w których rodzic dziedziczy ustawowo spadek po dalekim krewnym, a następnie odrzuca z uwagi na występujące w nim zadłużenie lub też niewiedzę dotyczącą tego co wchodzi w skład spadku. W takich wypadkach po odrzuceniu spadku przez rodzica przechodził on na rzecz jego małoletnich dzieci. Jeśli rodzic chciał odrzucić spadek musiał uzyskać zgodę sądu opiekuńczego. W innych przypadkach, np. gdyby odrzucenie spadku przez dziecko małoletnie (czyli de facto przez jego rodziców) prowadziło do dojścia doń jego ojca czy matki, otwierałoby się pole do nadużyć. Okazuje się zatem, że wymóg zezwolenia sądu opiekuńczego nie jest - wbrew pojawiającym się tu i ówdzie opiniom - uciążliwą formalnością.

Szczegółowo o tym, co wierzyciel może zrobić, gdy dłużnik umiera, pisaliśmy w osobnym artykule: Co zrobić, gdy dłużnik umiera? Jak odzyskać dług w razie śmierci dłużnika?. Jak windykować od spadkobierców dłużnika? Działaj szybko! Wierzyciele, którzy chcą windykować dług od spadkobierców zmarłego, powinni się pośpieszyć. Większość spadkobierców przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza. W praktyce oznacza to, że środków z majątku po zmarłym może wystarczyć tylko dla tych wierzycieli, którzy zaczną działać jako pierwsi. Szybkie działania ograniczają też ryzyko podjęcia przez dziedziczących działań mających na celu ukrycie majątku. Jeśli więc chcesz windykować dług od spadkobierców zmarłego, ustal, od kogo dokładnie możesz dochodzić należności, a następnie działaj szybko!

O ile odrzucenie spadku przez osobę pełnoletnią i posiadającą pełną zdolność do czynności prawnych jest czynnością nieskomplikowaną i może być przez nią dokonane samodzielnie w drodze oświadczenia złożonego przed sądem lub notariuszem o tyle sytuacja komplikuje się w przypadku osób niemających pełnej zdolności do czynności prawnych, w tym małoletnich. Należy bowiem mieć na uwadze, że odrzucenie spadku przez jednego z rodziców małoletniego dziecka nie wywołuje takiego skutku względem dziecka. Oświadczenie o odrzuceniu spadku przez małoletniego może zostać złożone przez jego rodziców, jednak aby było skuteczne, konieczna jest zgoda sądu. Zgodnie bowiem z art. 101 § 3 k.r.o., czynności prawne tej osoby (dziecka) przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego wydanego na wniosek rodziców lub innych przedstawicieli ustawowych dziecka.

Mając na uwadze powyższe, jeżeli rodzic zamierza w imieniu dziecka odrzucić spadek, musi uprzednio wystąpić do sądu rodzinnego ze stosownym wnioskiem o wyrażenie przez sąd zgody na dokonanie tej czynności. Wystarczającym uzasadnieniem takiego wniosku są stwierdzone długi spadkowe lub samo podejrzenie ich istnienia. Po stronie rodziców małoletnich spadkobierców lub ich opiekunów prawnych pojawiają się czasami obawy, że w przypadku braku możliwości rozpoznania sprawy przez sąd w rozsądnym czasie upłynie sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia. Termin ten ma bowiem charakter zawity i jego przywrócenie jest praktycznie niemożliwe. Obawy te na szczęście nie są nieuzasadnione. W uzasadnieniu postanowieniu z dnia 20 listopada 2013 r. sygn. akt. I CSK 329/13 Sąd Najwyższy stwierdza, że „możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego nie zależy wyłącznie od woli jego przedstawiciela ustawowego. Z tego względu ocena, czy przedstawiciel małoletniego zachował termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku powinna między innymi uwzględniać, że nie ma on bezpośredniego wpływu na czas trwania postępowania przed sądem opiekuńczym. Nie można wykluczyć, że może ono trwać dłużej niż sześć miesięcy, co w niektórych przypadkach wykluczałoby możliwość odrzucenia spadku, nawet w przypadku złożenia wniosku do sądu o wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w pierwszym dniu biegu terminu określonego w art. 1015 § 1 k.c. Nie można też pominąć, że każda osoba uprawniona do odrzucenia spadku powinna mieć możliwość wykorzystania całego przewidzianego w nim terminu.

Czas na przemyślenie decyzji

Warto w tym miejscu zasygnalizować kwestię odrzucenia spadku położonego w Polsce przez małoletniego mieszkającego za granicą. Przemawia za tym choćby zjawisko tzw. rodzin wielopokoleniowych, np. dzielących życie między dwoma krajami europejskimi. Przez wiele lat dla sądów krajów UE szczególnie ważnym aktem prawnym było tu rozporządzenie nr 2201/2003, zwane Bruksela II bis bądź Bruksela IIa). Warto pamiętać jednak, że 1 VIII 2022 r. rozporządzenie to zastąpiono nowym rozporządzeniem 2019/1111 z 2019 r. Akt ten, zwany Bruksela II ter, dotyczy m.in. odpowiedzialności rodzicielskiej.

Podczas konsultacji z rodzicami albo opiekunami dziecka, w imieniu którego występuję przed sądem, zawsze wyjaśniam, że wspomniane nabycie spadku ma charakter tymczasowy. Jego dalszy los zależy od ujawnienia przez dziedzica woli nabycia spadku „na stałe” lub odrzucenia go. Warto pamiętać, że prawo nie pozwala na zmuszenie - nawet mocą orzeczenia sądu opiekuńczego, tym bardziej organów administracji, np. skarbowej - kogokolwiek do odrzucenia albo przyjęcia schedy (zob. uchw. SN z 15 I 1991 r., III CZP 75/90). Spadkobierca nie jest także zobowiązany (np. w związku z podatkiem spadkowym) do składania jakiegokolwiek oświadczenia. Może zachować się biernie (w przypadku małoletniego - taką postawę mogą zająć rodzice), jednak w takiej sytuacji będziemy mieli do czynienia z przewidzianym w art. 1015 § 2 k.c. przyjęciem spadku z dobrodziejstwem inwentarza. Innymi słowy: brak złożenia oświadczenia w przepisanym w k.c. terminie nie oznacza odrzucenia spadku, wręcz przeciwnie.

Mimo to, trzeba pamiętać o dwóch ważnych zasadach: ignorantia iuris nocet - nieznajomość prawa szkodzi oraz vigilantibus iura scripta sunt - prawo jest tworzone z myślą o ludziach dbających o swe interesy. W takiej perspektywie fachowa obsługa prawna, zarówno pozasądowa, jak i reprezentacja przed sądami, okazuje się cennym atutem. Dzięki niej sytuacja materialna rodziny nie pogorszy się, często może nawet ulec poprawie (np. przy odpowiednim podejściu do długów spadkowych, m.in. poprzez ugody z wierzycielami zmarłego).

Warto wyjaśnić, iż decyzji w sprawie odrzucenia spadku dziedzic (lub jego ojciec i matka w omawianej przez nas sytuacji) nie musi konsultować z pozostałymi spadkobiercami bądź osobami, które - w razie odrzucenia schedy - będą powołane do dziedziczenia zamiast niego (np. ze względu na transmisję, zob. art. 1017 k.c.). Wskazywanie na zdanie krewnych czy ich „zgodę” na decyzję rodziców dziecka nie jest też dobrym argumentem, który miałby przemawiać za udzieleniem zezwolenia przez sąd.

Ważne deklaracje rodziców

Oświadczenie o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego, składane przed sądem lub notariuszem, musi zawierać wskazane w pierwszym rozdziale elementy. Ponadto w wielu przypadkach konieczne jest wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego przez sąd. Wynika to z faktu, że jest to tzw. czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Tak więc konieczne jest uzyskanie przed sądem zgody na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w postaci odrzucenia przypadającego mu spadku. Wyjątkiem od tej zasady jest opisana powyżej sytuacja wcześniejszego zrzeczenia się spadku przez rodzica.

Warto przy tym zaznaczyć, że w sprawach tego rodzaju sąd, którego głównym zadaniem jest ochrona interesów małoletniego, z reguły bardzo wnikliwie analizuje sytuację rodzinną i finansową całej rodziny. Sąd musi mieć pewność co do motywów opiekunów prawnych, którym w tym zakresie przysługuje władza rodzicielska.

Zgodnie z art. 1015 Kodeksu cywilnego, oświadczenie o odrzuceniu spadku spadkobierca składa dopiero po śmierci spadkodawcy, w ciągu 6 miesięcy od dnia, kiedy spadkobierca powziął informację o tytule swojego powołania do spadku. Oznacza to, że termin składania oświadczeń w przypadku małoletniego rozpoczyna się w momencie, kiedy jego przedstawiciele ustawowi uzyskali informację o powołaniu do dziedziczenia. Przed nowelizacją z 28 lipca 2023 r., obowiązującą od 15 listopada 2023 r., przepisy dotyczące terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku były bardziej rygorystyczne - sześciomiesięczny termin nie uwzględniał np. czasu potrzebnego na uzyskanie zgody sądu przez przedstawicieli ustawowych małoletnich spadkobierców. Nowelizacja wprowadziła złagodzenie rygorów, które ma zastosowanie, jeśli termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie upłynął przed dniem 15 listopada 2023 roku - w takich przypadkach możliwe jest zawieszenie biegu terminu na czas trwania postępowania sądowego o wydanie zezwolenia.

Jak już powiedziano, aby rodzice mogli odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka, potrzebna jest zgoda sądu opiekuńczego. Czynność odrzucenia spadku musi być naturalnie dokonywana za zgodą drugiego z rodziców tego dziecka. W takiej sytuacji cała procedura może zostać przeprowadzona w obecności notariusza. Niekiedy może się okazać, że potrzebne są dodatkowe dokumenty ewentualnie inne czynności, co ostatecznie może wpłynąć na całkowity koszt sporządzenia aktu notarialnego. W obecnej chwili stawka ustawowa naliczana przez notariuszy, tzw. taksa notarialna, wynosi 61,50 zł brutto.

Uważne słuchanie głosu klienta i rozważenie wszystkich faktów sprawy pozwala mi, m.in. na stwierdzenie, czy między którymś z rodziców a dzieckiem nie występuje wspomniany wyżej konflikt interesów. Chodzi np. o podważanie przez ojca albo matkę ważności testamentu powołującego dziecko do spadku albo dążenie do zmniejszenia jego udziału w nim. W takich sytuacjach zapewniam pełną pomoc prawną, w tym wystąpienie do sądu o ustanowienie kuratora (zob. art. 99 k.r.o.). Dotyczy to także spraw osób ubezwłasnowolnionych całkowicie reprezentowanych przez opiekuna (por. post.

Specyfika prawa spadkowego

Prawo nie pozwala na zawarcie umowy, która wyłączyłaby uprawnienie spadkobiercy, nawet małoletniego dziecka, do przyjęcia bądź odrzucenia spadku. Tym bardziej, nie można umówić się, że potencjalny, przyszły dziedzic po danej sobie złoży oświadczenie tej czy innej treści dotyczące przypadającego mu spadku (por. art. 1047 k.c. zgodnie, z którym w zasadzie umowa o spadek po kimś, kto jeszcze żyje jest nieważna). Interesujące nas uprawnienie nie może być zbyte (np. w ramach umowy sprzedaży czy darowizny spadku jako takiego). Po zbadaniu, co wchodzi w skład spadku, okazać się może, że najlepszym rozwiązaniem nie jest przyjęcie go, nawet z dobrodziejstwem inwentarza, lecz odrzucenie (art. 1012 k.c.). Dokładne sprawdzenie, jakie pasywa i aktywa składają się na schedę, pozwala mi na wskazanie, np. w opinii prawnej, które rozwiązanie jest in concreto najlepsze.

W dotyczącym zezwolenia postępowaniu, ciężar dowiedzenia, że przyjęcie spadku godzi w interes dziecka, spoczywa na rodzicach (art. 6 k.c.). Jako pełnomocnik występuję przed sądami i sporządzam pisma procesowe, w których powołuję odpowiednie dowody świadczące o potrzebie odrzucenia schedy (np. dokumenty potwierdzające zadłużenie spadku). Należy zwrócić uwagę, że odrzucenie spadku przez dziecko sprawia, że jest ono traktowane tak, jakby nie dożyło otwarcia spadku (art. 1020 k.c.), a zatem nigdy go nie nabyło. Prawa i obowiązki spadkowe traci ono ex tunc, od momentu otwarcia spadku. Jest to fikcja prawna, na którą konsekwencje zawsze zwracam uwagę klientów. Dzięki temu mają oni pełną świadomość skutków decyzji podjętej w imieniu małoletniego syna albo córki. Dotyczy to, np. powołania do spadku dalszych krewnych albo osób wskazanych w testamencie.

Oprócz spraw spadkowych, w swojej pracy zajmuję się również sprawami z zakresu prawa rodzinnego, prawa pracy, prawa cywilnego czy prawa karnego. Interesujące nas oświadczenie nie może - nawet jeśli spodziewany spadek składa się wyłącznie z długów - zostać skutecznie złożone ex ante, jeszcze za życia potencjalnego spadkodawcy. Odrzucenie spadku wywiera prawne skutki jedynie względem spadku już otwartego. Tytuł powołania (ustawa lub testament) nie ma tu znaczenia. Skutku nie wywrze także oświadczenie o odrzuceniu spadku, które rodzice złożyliby w imieniu swego dziecka, nieuzyskującego żadnej korzyści z tego spadku, w tym niebędącego spadkobiercą. Dzieje się tak, nawet gdyby małoletni był powołany do dziedziczenia po danej osobie w dalszej kolejności bądź też otrzymał zapis zwykły (zob. wyr.

Nie można zrzec się schedy „z góry”

Oświadczenie o odrzuceniu spadku, składane przed sądem lub notariuszem, musi zawierać wskazane w pierwszym rozdziale elementy. Ponadto w wielu przypadkach konieczne jest wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w imieniu małoletniego przez sąd. Wynika to z faktu, że jest to tzw. czynność przekraczająca zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka. Tak więc konieczne jest uzyskanie przed sądem zgody na dokonanie czynności przekraczającej zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka w postaci odrzucenia przypadającego mu spadku. Wyjątkiem od tej zasady jest opisana powyżej sytuacja wcześniejszego zrzeczenia się spadku przez rodzica.

Zrzeczenie się spadku, a właściwie zrzeczenie się dziedziczenia, to możliwość, która interesuje wiele osób potencjalnie dziedziczących spadek z długami. Czy można zrzec się spadku i pozbyć się odpowiedzialności za długi spadkodawcy? Sprawdźmy, jak wygląda zrzeczenie się spadku w kontekście windykacji. Celem zrzeczenia się spadku jest odsunięcie konkretnej osoby od dziedziczenia, czyli nieotrzymanie spadku po osobie zmarłej. Zrzeczenie się spadku odbywa się w formie aktu notarialnego, zwartego pomiędzy spadkodawcą a potencjalnym spadkobiercą - jeszcze za życia spadkodawcy. W umowie zrzeczenia się spadku znajduje się postanowienie dotyczące braku zgody na dziedziczenie po danej osobie. Osoba, która zrzeka się spadku, jest całkowicie wyłączona z grona spadkobierców. Traktuje się ją tak, jakby nie dożyła otwarcia spadku (czyli: jakby zmarła przed spadkodawcą). Osoba, która zrzeka się spadku, zrzeka się też prawa do zachowku.

Trzeba jednak pamiętać, że zrzeczenie się spadku dotyczy wyłącznie dziedziczenia z mocy ustawy. Spadkodawca nadal może uwzględnić osobę, która zrzekła się dziedziczenia ustawowego w swoim testamencie, a tym samym - powołać ją do dziedziczenia testamentowego. Nie ma tu znaczenia fakt, czy umowę o zrzeczeniu się spadku podpisano przed, czy po sporządzeniu testamentu przez spadkodawcę. Osoba taka może jednak spadku dziedziczonego na mocy testamentu nie przyjąć.

Oświadczenie rodzica o rezygnacji z objęcia spadku przez dziecko a zezwolenie sądowe

Oświadczenie o odrzuceniu spadku przez małoletniego może zostać złożone przez jego rodziców, jednak aby było skuteczne, konieczna jest zgoda sądu. Zgodnie bowiem z art. 101 § 3 k.r.o., czynności prawne tej osoby (dziecka) przekraczające zakres zwykłego zarządu majątkiem dziecka wymagają zezwolenia sądu opiekuńczego wydanego na wniosek rodziców lub innych przedstawicieli ustawowych dziecka. Mając na uwadze powyższe, jeżeli rodzic zamierza w imieniu dziecka odrzucić spadek, musi uprzednio wystąpić do sądu rodzinnego ze stosownym wnioskiem o wyrażenie przez sąd zgody na dokonanie tej czynności. Wystarczającym uzasadnieniem takiego wniosku są stwierdzone długi spadkowe lub samo podejrzenie ich istnienia.

Po stronie rodziców małoletnich spadkobierców lub ich opiekunów prawnych pojawiają się czasami obawy, że w przypadku braku możliwości rozpoznania sprawy przez sąd w rozsądnym czasie upłynie sześciomiesięczny termin na złożenie oświadczenia. Termin ten ma bowiem charakter zawity i jego przywrócenie jest praktycznie niemożliwe. Obawy te na szczęście nie są nieuzasadnione. W uzasadnieniu postanowieniu z dnia 20 listopada 2013 r. sygn. akt. I CSK 329/13 Sąd Najwyższy stwierdza, że „możliwość złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku w imieniu małoletniego nie zależy wyłącznie od woli jego przedstawiciela ustawowego. Z tego względu ocena, czy przedstawiciel małoletniego zachował termin do złożenia oświadczenia o odrzuceniu spadku powinna między innymi uwzględniać, że nie ma on bezpośredniego wpływu na czas trwania postępowania przed sądem opiekuńczym. Nie można wykluczyć, że może ono trwać dłużej niż sześć miesięcy, co w niektórych przypadwach wykluczałoby możliwość odrzucenia spadku, nawet w przypadku złożenia wniosku do sądu o wyrażenie zgody na odrzucenie spadku w pierwszym dniu biegu terminu określonego w art. 1015 § 1 k.c. Nie można też pominąć, że każda osoba uprawniona do odrzucenia spadku powinna mieć możliwość wykorzystania całego przewidzianego w nim terminu.

W niektórych sytuacjach odrzucenie spadku przez rodziców w imieniu małoletniego dziecka nie wymaga de lege lata uzyskania interesującego nas zezwolenia sądu opiekuńczego bądź sądu spadku. Zezwolenie sądu jest zbędne, gdy dziecko powołane jest do przynajmniej części spadku, a powołanie to powstało w efekcie wcześniejszego odrzucenia spadku przez ojca lub matkę. Oprócz tego konieczne jest, by rodzicowi, który odrzuca „swój” spadek, przysługiwała władza rodzicielska, zaś drugi rodzic zgodził się na odrzucenie (o ile władza nad dzieckiem mu przysługuje) bądź aby rodzice odrzucili spadek w imieniu swego dziecka wspólnie. Ostatnią przesłanką niezbędną do odrzucenia bez zezwolenia sądu opiekuńczego albo sądu spadku jest to, by spadek odrzucili także pozostali zstępni rodziców dziecka (art. 101 § 4 k.r.o. po mającej przyspieszyć postępowanie nowelizacji z r. Łatwo zauważyć, że art. 101 § 4 k.r.o. jest skonstruowany tak, by zezwolenie sądu było zbędne jedynie w sytuacjach, gdy wykluczone będzie wystąpienie rozbieżności między najlepiej pojętym interesem dziecka (pamiętajmy, że dobro dziecka jest jedną z fundamentalnych zasad k.r.o.) a interesem majątkowym jego ojca lub matki. Nie bez powodu art. 101 § 4 dotyczy spadku już odrzuconego przez rodzica (zatem spadku o niskiej lub żadnej wartości ekonomicznej, składającego się w przeważającej mierze z długów, nieraz od dawna wymagalnych). Co ciekawe, w doktrynie i w orzecznictwie wskazywano i to sporo przed nowelizacją art. 101, że zezwolenie sądu jest zbędne, gdy chodzi o złożenie przez przedstawiciela ustawowego oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza (zob. np. post. SN z 25 II 2015 r., IV CSK 304/14 oraz uzasadnienie uchw. SN z 22 V 2018 r., III CZP 102/17).

Dodajmy dla porządku, iż ogólną zasadą przyjętą w naszym k.c. jest, iż na złożenie omawianego tu oświadczenia co do spadku przez przedstawicieli ustawowych (rodziców, opiekunów) osoby, która nie ma pełnej zdolności do czynności prawnych wymagane jest zezwolenie udzielane przez właściwy sąd. Często, nawet w literaturze prawniczej, jest ono zwane „zgodą” sądu. Zgodnie z zasadą exceptiones non sunt extendendae (wyjątków nie należy rozszerzać), przepisy takie jak art. 101 § 4 k.r.o.

Dlaczego postanowienie sądu jest tak istotne?

Doświadczenie pokazuje, że w sprawach dotyczących wniosku do sądu rodzinnego o zezwolenie na odrzucenie spadku przez małoletniego, np. u notariusza, a zwłaszcza w zakresie jego merytorycznego uzasadnienia, znaczenie mają zarówno unormowania proceduralne, jak i prawo materialne. Nabycie spadku następuje już w momencie jego otwarcia. Właśnie wtedy spadkobierca, także małoletni, nabywa całość praw i obowiązków po spadkodawcy (oprócz tych, które nie podlegają dziedziczeniu). Warto w tym miejscu zasygnalizować kwestię odrzucenia spadku położonego w Polsce przez małoletniego mieszkającego za granicą. Przemawia za tym choćby zjawisko tzw. rodzin wielonarodowych, np. dzielących życie między dwoma krajami europejskimi. Przez wiele lat dla sądów krajów UE szczególnie ważnym aktem prawnym było tu rozporządzenie nr 2201/2003, zwane Bruksela II bis bądź Bruksela IIa). Warto pamiętać jednak, że 1 VIII 2022 r. rozporządzenie to zastąpiono nowym rozporządzeniem 2019/1111 z 2019 r. Akt ten, zwany Bruksela II ter, dotyczy m.in. odpowiedzialności rodzicielskiej.

W sprawach dotyczących wniosku do sądu o odrzucenie spadku przez małoletniego, zawsze informuję klientów o tym, jakie terminy przewiduje prawo oraz z jakimi kosztami trzeba się liczyć. Przede wszystkim jednak wyjaśniam w zrozumiały sposób, że czym innym jest zdolność do dziedziczenia (ma ją np. niemowlę, a warunkowo nawet dziecko nienarodzone, czyli nasciturus, zob. art. 927 § 2 k.c.), czym innym zaś możliwość samodzielnego złożenia oświadczeń z art. 1012 k.c. Do tego niezbędna jest pełna zdolność do czynności prawnych. Z tego względu małoletni, podobnie jak ubezwłasnowolnieni, składają oświadczenia dotyczące spadku przez swego przedstawiciela ustawowego. Takimi przedstawicielami dziecka są rodzice, o ile pozostaje ono pod ich władzą rodzicielską (art.

Nowy przepis w k.r.o.

W innych sytuacjach, np. gdyby odrzucenie spadku przez dziecko małoletnie (czyli de facto przez jego rodziców) prowadziło do dojścia doń jego ojca czy matki, otwierałoby się pole do nadużyć. Okazuje się zatem, że wymóg zezwolenia sądu opiekuńczego nie jest - wbrew pojawiającym się tu i ówdzie opiniom - uciążliwą formalnością. W takiej perspektywie trzeba - jak sądzę - spoglądać na stwierdzenie SN zawarte w post. z 25 VI 1996 r., II CRN 214/95, iż w postępowaniu o stwierdzenie nabycia spadku, w którym małoletni reprezentowany jest przez ojca lub matkę, który też dziedziczy, z reguły nie będzie zachodzić między nimi konflikt interesów. Konflikt taki wykluczałby reprezentację dziecka przez tego rodzica (por. art. 98 § 2 i 3 k.r.o.).

Przed nowelizacją z 28 lipca 2023 r., obowiązującą od 15 listopada 2023 r., przepisy dotyczące terminu na złożenie oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku były bardziej rygorystyczne - sześciomiesięczny termin nie uwzględniał np. czasu potrzebnego na uzyskanie zgody sądu przez przedstawicieli ustawowych małoletnich spadkobierców. Nowelizacja wprowadziła złagodzenie rygorów, które ma zastosowanie, jeśli termin do złożenia oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku nie upłynął przed dniem 15 listopada 2023 roku - w takich przypadkach możliwe jest zawieszenie biegu terminu na czas trwania postępowania sądowego o wydanie zezwolenia.

Schemat procedury odrzucenia spadku przez małoletniego

Jak odrzucić spadek? Czy mogę odrzucić spadek w imieniu dziecka?

tags: #odrzucenie #spadku #przez #maloletniego #a #windykacja