Dziedziczenie długów: Jak spadkobierca może dochodzić odsetek od dłużnika spadkowego?

Gdy spadkobierca dziedziczy majątek z długami, to może być odpowiedzialny za spłatę tych zobowiązań, włącznie z naliczonymi odsetkami wymagalnymi na dzień otwarcia spadku. Polskie prawo spadkowe przewiduje jednak pewne ograniczenia odnośnie odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe.

W polskim prawie, zgodnie z Kodeksem cywilnym, spadkobiercy dziedziczą zarówno aktywa, jak i zobowiązania spadkodawcy. Oznacza to, że w przypadku, gdy spadkobiercy dziedziczą majątek z długami, mogą być odpowiedzialni za spłatę tych zobowiązań, włącznie z naliczonymi odsetkami wymagalnymi na dzień otwarcia spadku (zgonu spadkodawcy).

Jednak warto pamiętać, że polskie prawo spadkowe przewiduje pewne ograniczenia odnośnie odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe. Odpowiedzialność spadkobierców co do zasady jest ograniczona do wartości spadku, na którą przyjęli spadek. Innymi słowy, spadkobiercy nie ponoszą odpowiedzialności za długi spadkowe poza wartość spadku, który przyjęli (dziedziczenie z dobrodziejstwem inwentarza).

Odpowiedzialność spadkobierców do chwili przyjęcia spadku

W myśl art. 1030 zd. 1 kc do chwili przyjęcia spadku spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko ze spadku, natomiast złożenie oświadczenia o przyjęciu spadku lub też definitywne nabycie spadku na skutek upływu terminu do złożenia oświadczenia (art. 1015 kc) zmienia zasady odpowiedzialności za długi. Od tej bowiem chwili spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe z całego swojego majątku. Spadek jako odrębna masa majątkowa przestaje bowiem istnieć i staje się on składnikiem majątku spadkobiercy.

Spadkobierca wprawdzie ponosi odpowiedzialność całym swoim majątkiem za długi spadkowe, ale na zakres tej odpowiedzialności ma wpływ sposób przyjęcia spadku. Spadkobierca może bowiem przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza i wówczas odpowiadać za długi spadkowe do wartości spadku lub przyjąć spadek wprost. W tym drugim przypadku spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczeń.

Odpowiedzialność za odsetki karne

Niekiedy zdarza się, że spadkodawca posiadał zobowiązania, np. z tytułu pożyczki, przy udzielaniu której zastrzeżono odsetki karne. Czy w takiej sytuacji spadkobiercy zobowiązani są do uiszczenia na rzecz wierzyciela spadkodawcy tych odsetek? Otóż nie. Odpowiedzialność spadkobiercy wynika z ustawy. Nie łączy go z wierzycielem spadkodawcy żadna umowa. Tym samym spadkobierca odpowiada wyłącznie za długi spadkowe. Spadkobierca nie wstępuje w miejsce zmarłego pożyczkobiorcy do umowy. Nie można zatem w stosunku do niego zastosować niekorzystnych zastrzeżeń o odsetkach karnych. Z chwilą bowiem śmierci pożyczkobiorcy umowa łącząca go z wierzycielem wygasa. Tym samym nie ma podstaw do naliczania przez wierzyciela ani odsetek umownych ani odsetek karnych po dacie śmierci spadkodawcy skoro umowa wygasła. Długiem spadkowym są zobowiązania obciążające spadkodawcę na dzień jego śmierci (art. 924 k.c. ). Takie pasywa spadku z chwilą otwarcia spadku dziedziczą spadkobiercy.

Odsetki od długów spadkowych

Powyższe nie oznacza jednak, że od długów spadkowych wierzyciel nie może żądać odsetek ustawowych za opóźnienie. Zgodnie z art. 481 § 1 k.c. odsetki należą się wierzycielowi od chwili, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem wymagalnego świadczenia pieniężnego. Jeżeli termin spełnienia świadczenia nie jest oznaczony ani nie wynika z właściwości zobowiązania, to dłużnik powinien spełnić świadczenie niezwłocznie po wezwaniu ( art. 455 k.c. ). W tym miejscu wskazać należy, że przepisy nie określają terminu wymagalności roszczenia wierzyciela spadkodawcy wobec jego spadkobierców. Wierzycielowi spadkodawcy zatem przysługują odsetki ustawowe po upływie terminu zakreślonego w wezwaniu spadkobierców do zapłaty.

Schemat odpowiedzialności spadkobiercy za długi

Odpowiedzialność solidarna spadkobierców

Jednocześnie pamiętać należy, że stosownie do art. 1034 § 1 kc, do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. W takiej sytuacji, jeżeli jeden ze spadkobierców spełnił świadczenie, może on żądać zwrotu od pozostałych spadkobierców w częściach, które odpowiadają wielkości ich udziałów.

Egzekucja długu spadkobiercy ze spadku

Prawem wierzyciela jest dochodzenie swoich roszczeń z całego majątku jaki posiada dłużnik (za wyjątkami określonymi w kpc). Na majątek dłużnika składał się będzie również spadek, co oznacza, że wierzyciel może skutecznie dochodzić z niego należności. Czy można zacząć działać w momencie, w którym dłużnik jeszcze nie otrzymał należnego spadku? Tak! Sprawdź, jak w praktyce wygląda egzekucja długu spadkobiercy ze spadku.

Egzekucja długu spadkobiercy, gdy dłużnikowi przysługuje spadek

Podstawą do wszczęcia postępowania egzekucyjnego przeciwko dłużnikowi jest tytuł wykonawczy. Dodatkowo, w momencie, gdy wierzyciel wie, że dłużnikowi przysługuje spadek, którego jeszcze nie otrzymał, powinien złożyć do komornika wniosek o zajęcie prawa dłużnika do żądania podziału spadku. W rezultacie wnioskuje o “zajęcie” miejsca dłużnika w podziale spadku. Otrzymując prawo do udziału w majątku, może uzyskać wszystko to, co przypadałoby dłużnikowi.

Uwaga! Termin na zażądanie przeprowadzenia egzekucji z części spadku przypadającego dłużnikowi to 1 miesiąc od przeprowadzenia przez sąd działu majątku. Po tym terminie wszystkie przedmioty wchodzące w skład spadku są wolne od zajęcia.

Jeżeli dłużnik w spadku otrzyma nieruchomość bądź jej część, wówczas po przeprowadzeniu działu majątku konieczne jest umieszczenie informacji o zajęciu w księdze wieczystej lub zawiadomienia w zbiorze dokumentów. Jeżeli spadkobierca - dłużnik posiada udział w spadku, wówczas o zajęciu jego części pozostali spadkobiercy dowiadują się od komornika. Co więcej, komornik informuje ich, że od tego momentu to wierzyciel ma prawo do zgłoszenia żądania o podział spadku, a także wszystko to, co przypadałoby dłużnikowi w wyniku podziału - jest objęte zajęciem.

Co do zasady, zajęcie dokonane jest z chwilą poinformowania o tym pozostałych spadkobierców. Jeżeli nie ma takich osób, wówczas z chwilą doręczenia dłużnikowi powiadomienia o zajęciu.

Egzekucja długu spadkobiercy, gdy dłużnik pozostawił spadek

A co jeżeli to dłużnik pozostawił spadek? W takim przypadku wierzyciel również ma prawo dochodzenia z niego należności. O ile nie jest ważne, czy spadkobiercy wiedzieli o długu, o tyle ważne jest, aby zwrócić uwagę, w jaki sposób przyjęli oni spadek, bowiem od tego zależy, w jakim stopniu zostanie on uregulowany. Mają oni 3 możliwości:

  • przyjęcie wprost spadku,
  • odrzucenie spadku,
  • przyjęcie z dobrodziejstwami inwentarza.

Przyjęcie wprost spadku to przyjęcie spadku wraz z nieograniczoną odpowiedzialnością za długi. Oznacza to, że od tej pory to spadkobiercy odpowiadają za powstały dług - nie tylko do wysokości otrzymanego spadku, ale także całym swoim majątkiem. Odrzucenie spadku natomiast oznacza całkowite wykluczenie z dziedziczenia, a w rezultacie wyłączenie z odpowiedzialności za dług. Odrzucenie spadku przez spadkobiercę skutkuje “przerzuceniem” go na kolejną linię pokoleniową.

Spadek przyjęty z dobrodziejstwami inwentarza oznacza, że spadkobiercy nie są odpowiedzialni za całość pozostawionego długu, a jedynie do wysokości spadku.

Drzewo genealogiczne pokazujące dziedziczenie

Masa spadkowa i jej ustalanie

Jednym z problemów mogących dotykać wierzyciela jest śmierć dłużnika. Wierzyciel w takiej sytuacji, jeżeli chce odzyskać swoją wierzytelność, jest niejako zmuszony jak najszybciej ustalić wartość spadku, który pozostał po zmarłym dłużniku, a także to, czy jego wierzytelność została w tym spadku uwzględniona oraz kto z grona potencjalnych spadkobierców i w jakim stopniu będzie odpowiedzialny za zobowiązania dłużnika. Może też się zdarzyć i tak - a zdarza się coraz częściej! - że dłużnik odziedziczy spadek, który jest jedyną szansą na zaspokojenie wierzyciela. Odzyskanie wierzytelności zależy wówczas od tego, czy i w jakim zakresie wierzyciel będzie mógł „sięgnąć” do spadku, jaki dziedziczy dłużnik. Innymi słowy, czy wierzyciel będzie mógł prowadzić egzekucję wobec składników majątkowych wchodzących w skład spadku, do którego dziedziczenia powołany jest dłużnik. Spadki dziedziczone po zmarłych mają dziś coraz większą wartość. Przez spadkobranie dłużnicy z niewypłacalnych mogą stać się nagle milionerami, na czym mogą skorzystać ich wierzyciele… Mogą, ale nie muszą, jeżeli odpowiednio szybko i sprawnie nie włączą się do postępowania, w ramach którego ma się rozstrzygnąć, czy dłużnicy będą coś dziedziczyć, a jeżeli tak - co i o jakiej wartości. Toteż z punktu widzenia wierzyciela (mającego wierzytelność do spadkodawcy lub spadkobiercy) jednym z kluczowych momentów dla wyników postępowania spadkowego jest wiążące ustalenie tzw. masy spadkowej. I na tym właśnie chcielibyśmy skupić uwagę naszych czytelników.

Czym jest masa spadkowa?

Najprościej rzecz ujmując, masa spadkowa to zbiór wszystkich praw (aktywów) i obowiązków (pasywów) wchodzących w skład spadku. W masie spadkowej mogą znaleźć się prawa i obowiązki spadkodawcy związane z prawami rzeczowymi (np. własność nieruchomości, samochodów, precjozów, dzieł sztuki; własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu itd.) lub prawami obligacyjnymi (wynikające m.in. z umów zawartych przez spadkodawcę, np. prawo do uzyskiwania czynszu z najmu/dzierżawy).

Jeżeli wartość należących do spadku aktywów jest wyższa aniżeli wartość pasywów spadku, który podlega dziedziczeniu, to oczywiście wzrastają szanse wierzyciela na zaspokojenie jego wierzytelności wobec spadkodawcy lub spadkobiercy. Dla wierzyciela ważne jest więc wiążące ustalenie tego, co i o jakiej wartości składa się na spadek pozostały po dłużniku lub na spadek, który dłużnik mógłby odziedziczyć.

Metody ustalania masy spadkowej

Możemy wyróżnić dwie grupy metod ustalenia składników masy spadkowej i ich wartości. Warto je znać, gdyż zdecydowaną większością tych metod wierzyciel spadkodawcy lub spadkobiercy może posłużyć się z własnej inicjatywy. Pierwsza grupa to tzw. metody prawno-procesowe (instrumenty wynikające z przepisów prawa) - szczegółowo omawiamy je w dalszej części artykułu: wykaz inwentarza (art. 10311 - art. 1032 k.c.), zabezpieczenie spadku polegające na spisaniu majątku ruchomego (art. 633-6362 k.p.c. oraz art. 6384 k.p.c.), spis inwentarza na wniosek kierowany do sądu (art. 637, art. 6371 § 1, 2 i 4 oraz art. 6382 § 2 k.p.c.), spis inwentarza na wniosek kierowany bezpośrednio do komornika (art. 6371 k.p.c.), postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych (art. 655 - art. 660 k.p.c.). Druga grupa to metody/instrumenty operacyjne - służące pozyskaniu przez wierzyciela wiedzy o składnikach majątkowych mogących wchodzić w skład masy spadkowej, także tych za granicą Polski. Są to: wsparcie licencjonowanej agencji detektywistycznej (specjalizującej się w poszukiwaniu składników majątku), wywiad gospodarczy, fachowa analiza sytuacji prawnej i ekonomicznej dłużnika, rachunkowość śledcza (szerzej o operacyjnych instrumentach ustalania majątku spadkowego nasi czytelnicy mogą przeczytać w wywiadzie dotyczącym operacyjnych metod ustalania składników i wartości masy spadkowej).

Jak widać, metody prawno-procesowe mają charakter sformalizowany i zinstytucjonalizowany. Służą władczemu (zasadniczo przez właściwy sąd powszechny) rozstrzygnięciu o tym, co i o jakiej wartości wchodzi w skład spadku. Metody operacyjne mają charakter „wywiadowczy”, odformalizowany (ale oczywiście zawsze muszą być wykonywane w sposób legalny!), a służą głównie zebraniu dowodów, którymi wierzyciel spadkodawcy lub spadkobiercy może się posłużyć w postępowaniu spadkowym, tak aby jego interesy nie zostały naruszone.

Aktywność wierzyciela pożądana!

W każdym przypadku wierzyciel powinien pamiętać, że:

  • w ramach wszystkich instrumentów prawno-procesowych, w których wierzyciel ma legitymację do ich uruchamiania, może on przedstawiać i wnioskować dowody (sądowi lub komornikowi), z których wynika rzeczywisty stan masy spadkowej,
  • możliwe, a czasem nawet bardzo wskazane jest jednoczesne korzystanie z instrumentów operacyjnych i prawno-procesowych; instrumenty operacyjne pozwolą ustalić składniki masy spadkowej, a instrumenty prawno-procesowe pozwolą szybko i optymalnie wykorzystać tę wiedzę,
  • aktywność wierzyciela spadku w dowodzeniu istnienia i wartości aktywów, ewentualnie nieistnienia lub rzeczywistej wartości pasywów, radykalnie (!) zwiększa szanse na rzetelne ustalenia masy spadkowej.

Wykaz inwentarza

Wykaz inwentarza to dokument prywatny sporządzany przez spadkobiercę, w którym z należytą starannością powinien on ujawnić wszystkie znane przedmioty należące do spadku. Stanowi listę długów spadkowych, którą mają kierować się spadkobiercy, spłacając te długi (art. 10313 § 1 k.c.). Zobowiązuje do spłacania długów tam ujętych przez tego uprawnionego do dziedziczenia, który je tam umieścił. Wykaz inwentarza pełni funkcję m.in. informacyjną względem wierzycieli. Z wykazu mogą się oni dowiedzieć, jakie składniki majątkowe wchodzą do spadku, a w konsekwencji z czego mogą dochodzić zaspokojenia swoich roszczeń. Nieuwzględnienie długów wymienionych w wykazie inwentarza będzie skutkowało rozszerzeniem odpowiedzialności za te długi na majątek spadkobiercy (na zasadzie art. 1032 § 2 k.c.).

Każdy spadkobierca przyjmujący spadek z dobrodziejstwem inwentarza może taki dokument sporządzić samodzielnie (tak samo zapisobierca windykacyjny, wykonawca testamentu). Jeśli jest kilku spadkobierców, to dopuszczalne jest sporządzenie wspólnego wykazu. Wykaz inwentarza wiąże w pewnym zakresie również innych uprawnionych, niebędących jego autorami. Spłacający długi spadkowe nie może zasłaniać się nieznajomością innego wykazu inwentarza sporządzonego przez innego uprawnionego (art. 10313 § 1 w zw. z art. 1032 § 2 k.c.).

Wierzyciel może zwalczać treść wykazu inwentarza, w szczególności wycenę składników masy spadkowej dokonaną przez osobę uprawnioną. Może mianowicie wystąpić z wnioskiem o sporządzenie spisu inwentarza (art. 637-6371 k.p.c.; o spisie inwentarza piszemy szczegółowo poniżej). Może także zgłosić wobec uprawnionego żądanie (np. powództwo) o zapłatę długu ponad wartość czynną ujętą w wykazie. W tym celu powinien zgłosić stosowne wnioski dowodowe i dowody wykazujące, że uprawniony podstępnie pominął w wykazie inwentarza przedmioty należące do spadku lub przedmioty zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza nieistniejące długi (art. 1031 § 2 [zdanie drugie] k.c.).

Ustalenie masy spadkowej przez zabezpieczenie jej ruchomych składników

Ustalenie masy spadkowej możliwe jest także poprzez zabezpieczenie spadku polegające na spisaniu majątku ruchomego. Spadek zabezpiecza się, gdy zostanie uprawdopodobnione, że z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw majątkowych, które w chwili otwarcia spadku były we władaniu lub należały do spadkodawcy, zwłaszcza przez usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie lub nieusprawiedliwione rozporządzenie (art. 634 k.p.c.). Wniosek może zgłosić m.in. wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy (art. 635 § 2 k.p.c.).

Uważamy, że istnieją argumenty prawne przemawiające za tym, że z inicjatywą zabezpieczenia spadku może wystąpić także wierzyciel posiadający pisemny dowód wierzytelności do spadkobiercy. Wniosek wierzyciela o zabezpieczenie spadku powinien dokładnie określać przedmiot wymagający zabezpieczenia (niekiedy wystarczy ogólny opis masy spadkowej; indywidualizacja majątku ruchomego spadkodawcy może się dokonać w stadium wykonawczym postanowienia o zabezpieczeniu) oraz wskazywać dane spadkodawcy. Spis majątku ruchomego powinien doprowadzić m.in. do:

  • zindywidualizowania poszczególnych ruchomości w majątku spadkowym oraz wykazania ich szacunkowej wartości,
  • wskazania dozorcy i tego, nad jakimi składnikami majątku ma sprawować dozór.

Wykonanie postanowień o zabezpieczeniu spadku lub zmianie środka zabezpieczenia należy do komornika (6382 § 1 k.p.c.). W ramach nadzoru sąd może wydawać komornikowi polecenia, udzielać wskazówek i zobowiązywać do podjęcia określonej czynności, które powinny mieć na celu zapewnienie sprawności postępowania wykonawczego. Warto podkreślić, że nie ma przeszkód, aby sąd takich wskazówek udzielał na wniosek (za poduszczeniem) wierzyciela.

Spis inwentarza

Najważniejszym instrumentem prawno-procesowym ustalania masy spadkowej jest spis inwentarza. Dość tutaj powiedzieć, że spis inwentarza dzierży prymat nad wykazem inwentarza. Celem spisu inwentarza jest ustalenie: składu majątku spadkodawcy, a więc spadku oraz rozdysponowanych przez zmarłego przedmiotów tytułem zapisów windykacyjnych, wartości składników spadku, tego, gdzie znajdują się składniki majątkowe spadku.

Wniosek o spis inwentarza może zgłosić m.in. wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy (art. 637 § 1 k.p.c.). I w tym przypadku uważamy, że istnieją argumenty prawne przemawiające za tym, że z inicjatywą przeprowadzenia spisu inwentarza może wystąpić także wierzyciel posiadający pisemny dowód wierzytelności do spadkobiercy. Jeżeli sporządzenia spisu inwentarza żąda wierzyciel, sąd spadku wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku po wysłuchaniu spadkobiercy, chyba że wysłuchanie nie jest możliwe. Postępowanie o spis inwentarza może być prowadzone jednocześnie z postępowaniem o zabezpieczenie spadku.

Istnieją dwa tryby postępowania prowadzące do sporządzenia spisu inwentarza: tryb ogólny (sądowy) i tryb szczególny (pozasądowy, komorniczy). Na tryb ogólny (sądowy) składa się:

  • faza rozpoznawcza - obejmuje okres od chwili złożenia wniosku wszczynającego postępowanie do chwili wydania przez sąd spadku postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza,
  • wydanie postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza,
  • niezwłoczne ogłoszenie o wydaniu postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza,
  • po uprawomocnieniu się postanowienia - opatrzenie postanowienia wzmianką o wykonalności,
  • faza wykonawcza - postępowanie wykonawcze w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza prowadzone przez komornika sądowego.

Tryb szczególny sporządzenia spisu inwentarza (pozasądowy) polega na tym, że:

  • wniosek o sporządzenie spisu inwentarza zgłaszany jest bezpośrednio komornikowi, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku o sporządzeniu spisu inwentarza (art. 6371 § 1 k.p.c.),
  • po złożeniu wniosku spełniającego wszystkie warunki, jakie wymagane są do wszczęcia postępowania przed sądem, komornik przystępuje niezwłocznie do sporządzenia spisu inwentarza i zawiadamia o tym sąd spadku,
  • sąd spadku, po otrzymaniu zawiadomienia od komornika oraz odpisu złożonego wniosku, wydaje postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza.

Schemat postępowania o spis inwentarza

Postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych

Co jeśli po sporządzeniu spisu inwentarza zachodzi wątpliwość, czy zostały w nim zamieszczone wszystkie przedmioty należące do spadku i przedmioty zapisów windykacyjnych lub czy zamieszczone w spisie inwentarza długi spadkowe istnieją? Wtedy m.in. na wniosek wierzyciela spadku (naszym zdaniem także wierzyciela spadkobiercy!), który uprawdopodobni, że ujawniony w spisie inwentarza stan czynny spadku nie wystarcza na zaspokojenie długów spadkowych, sąd spadku może nakazać spadkobiercy złożenie:

  • oświadczenia, że żadnego przedmiotu spadkowego nie zataił ani nie usunął oraz że nie podał do spisu inwentarza nieistniejących długów,
  • wykazu przedmiotów spadkowych nieujawnionych w spisie inwentarza, jeżeli mu są wiadome, z podaniem miejsca przechowania ruchomości i dokumentów dotyczących praw majątkowych, jak również z wyjaśnieniem podstawy prawnej tych praw,
  • zapewnienia, że złożone oświadczenie lub wykaz są prawidłowe i zupełne.

Po uprawomocnieniu się postanowienia uwzględniającego w całości lub części wniosek o wyjawienie przedmiotów spadkowych sąd na wniosek każdego, kto był uprawniony do wystąpienia z tym wnioskiem: wezwie spadkobiercę do wykonania w wyznaczonym terminie włożonego na niego obowiązku, z pouczeniem, że oświadczenie swe może spadkobierca złożyć do protokołu sądowego, wyznaczy na dzień przypadający co najmniej na dwa tygodnie po upływie wyznaczonego terminu posiedzenie, na które wezwie wszystkich uczestników sprawy, jeżeli przed tym posiedzeniem spadkobierca złoży oświadczenie lub wykaz, sąd zawiadomi o tym uczestników - nie odwołuje się jednak wyznaczonego terminu posiedzenia.

Postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych przebiega następująco. Na posiedzeniu spadkobierca - jako zobowiązany do wyjawienia przedmiotów spadkowych - składa określone zapewnienie, a uczestnicy postępowania mogą zadawać mu dodatkowe pytania. Wierzyciel może przedstawiać dowody dotyczące faktów, o które jest pytany zobowiązany spadkobierca. Jeśli spadkobierca nie dopełni swoich obowiązków lub odmówi odpowiedzi na pytania, sąd stosuje środki przymusu według przepisów o egzekucji świadczeń niepieniężnych: karę grzywny z możliwością zamiany jej na areszt, zabezpieczenie szkody wnioskodawcy, obowiązek zapłaty sum pieniężnych na rzecz wierzyciela (art. 10501 k.p.c.).

Jak widać, postępowanie spadkowe może mieć istotne znaczenie dla wierzyciela spadkodawcy lub spadkobiercy. Czasem może ono zdecydować o zaspokojeniu wierzytelności. Wierzyciel nie powinien więc go przeoczyć, a żadnym razie nie powinien być w tym zakresie całkowicie bierny.

Co to jest PRZEDAWNIENIE DŁUGU? Ile wynosi termin przedawnienia? Jak przedawnić dług?

Śmierć dłużnika a długi spadkowe

Czy można odzyskać dług, gdy dłużnik umrze? To pytanie dręczy wielu przedsiębiorców. Już na początku warto jednak zaznaczyć, że odzyskanie należności po śmierci nierzetelnego kontrahenta w większości przypadków nadal będzie możliwe. Wyjaśniamy, jak dochodzić spłaty zadłużenia po śmierci dłużnika. Oma wiamy przypadki, w których dłużnik zmarł w trakcie postępowania sądowego, w trakcie egzekucji komorniczej oraz przed skierowaniem sprawy do sądu.

Śmierć dłużnika nie sprawia, że długi przestają istnieć

Wielu wierzycieli obawia się, że wraz ze śmiercią dłużnika kończy się odpowiedzialność w zakresie zaciągniętych zobowiązań. To przekonanie jest absolutnie mylne. Obowiązki majątkowe, w tym w szczególności wszelkie niespłacone zobowiązania, z chwilą śmierci nierzetelnego kontrahenta przechodzą na jego spadkobierców.

Podstawowym krokiem w przypadku odzyskiwania należności po śmierci dłużnika jest kontakt z jego spadkobiercami. Spadkobiercy mają 6 miesięcy na decyzję, czy przyjmują spadek, czy odrzucają go. Ci, którzy zdecydują się na przyjęcie spadku (wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza), otrzymają nie tylko prawa, ale i obowiązki. Jeden z tych obowiązków dotyczyć będzie spłaty zaciągniętych przez zmarłego zobowiązań. Spadkobiercy nie odpowiedzą jedynie za wypłatę świadczeń związanych bezpośrednio z osobą dłużnika, takich jak renty czy alimenty.

Sposób przyjęcia spadku wpływa na sytuację wierzycieli

Odpowiedzialność spadkobierców, którzy przyjęli spadek, zależy od tego, czy przyjęli go wprost, czy z dobrodziejstwem inwentarza. Jeśli przyjęli spadek wprost, odpowiedzą za całość długów zmarłego. W sytuacji przyjęcia spadku z tzw. dobrodziejstwem inwentarza, odpowiedzą jedynie do wysokości aktywów wchodzących w skład spadku (czyli do wartości otrzymanego udziału).

W przypadku odpowiedzialności ograniczonej do wysokości aktywów niezbędne jest sporządzenie spisu inwentarza (jeśli nie sporządzono go wcześniej). Spis inwentarza to spis wszystkich aktywów i pasywów wchodzących w skład spadku, a także przedmiotów zapisów windykacyjnych.

Przykład:

Pani Ewa zmarła we wrześniu 2019 r. Pozostawiła po sobie aktywa w postaci działki budowlanej o wartości 300 000 zł. W spadku po Pani Ewie znalazł się również dług w wysokości 400 000 zł z tytułu zaciągniętej pożyczki. Po Pani Ewie dziedziczy jedynie mąż. Mąż Pani Ewy ma więc dwie możliwości:

  • może przyjąć spadek wprost i odpowiedzieć za całość zadłużenia;
  • może przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza i odpowiedzieć jedynie do wartości odziedziczonych aktywów, czyli 300 000 zł.

W przypadku kilku spadkobierców, ich odpowiedzialność będzie miała charakter solidarny. Oznacza to, że wierzyciel może żądać spłaty całości lub części długu od wszystkich spadkobierców łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna. Spłata zadłużenia przez któregokolwiek ze spadkobierców zwalnia pozostałych.

Jak odzyskać dług od spadkobierców dłużnika?

Uzyskanie postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku to pierwszy krok. Aby odzyskać należność dług od spadkobierców dłużnika, wierzyciel musi dysponować odpisem postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku przez spadkobierców (wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza). Co do zasady, im więcej czasu upłynie od śmierci dłużnika, tym większe jest prawdopodobieństwo, że spadkobiercy przeprowadzili postępowanie spadkowe, choć oczywiście nie jest to regułą.

Wierzyciel może ustalić, czy przeprowadzono postępowanie spadkowe po dłużniku w sądzie właściwym dla ostatniego miejsca jego zamieszkania. Jeśli miejsca zamieszkania zmarłego dłużnika nie można ustalić, należy sprawdzić tę informację w sądzie właściwym dla miejsca, w którym znajduje się majątek po zmarłym lub jego część.

Jeśli postępowania spadkowego po nierzetelnym kontrahencie nie przeprowadzono, wierzyciel powinien wystąpić z wnioskiem o jego przeprowadzenie. W większości przypadków zapewne nie będzie miał informacji na temat spadkobierców dłużnika. To jednak nie wyklucza możliwości odzyskania pieniędzy. Wierzyciel o informacje na temat kręgu osób, które będą dziedziczyły po zmarłym dłużniku, może wystąpić do:

  • urzędu miasta lub gminy zgodnie z ostatnim miejscem zamieszkania spadkodawcy;
  • Wydziału Udostępniania Informacji Departamentu Spraw Obywatelskich MSWiA.

Postępowanie sądowe przeciwko spadkobiercom dłużnika

Jeśli wierzyciel dysponuje już prawomocnym postanowieniem o stwierdzeniu nabycia (wprost lub z dobrodziejstwem inwentarza), może wystąpić z pozwem o zapłatę przeciwko spadkobiercom. Przed skierowaniem sprawy do sądu, wierzyciel powinien oczywiście wezwać spadkobierców do dobrowolnej spłaty zadłużenia. Do pozwu należy załączyć prawomocne postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

W przypadku starszych spraw warto również mieć na uwadze terminy przedawnienia. Pisaliśmy o nich m.in. w artykule Wygaśnięcie czy przedawnienie długu - skutki prawne i podatkowe.

Jeśli wierzyciel uzyska w postępowaniu sądowym prawomocny nakaz zapłaty lub wyrok, ma otwartą drogę do skierowania do komornika wniosku o wszczęcie egzekucji i ostatecznego odzyskania należności. Więcej o tego typu wniosku oraz samym postępowaniu egzekucyjnym możesz przeczytać w tekście Wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego.

Odzyskiwanie należności od spadkobierców dłużnika, gdy wierzyciel dysponuje już orzeczeniem przeciwko zmarłemu

Powyżej opisywaliśmy przypadek, w którym dłużnik umiera przed tym, jak wierzyciel rozpocznie sądowe dochodzenie należności. Może się jednak zdarzyć również tak, że dłużnik umrze już w trakcie postępowania. Wówczas sąd zawiesi postępowanie, a na miejsce dłużnika wstąpią jego spadkobiercy. Spadkobiercy mogą zgłosić się do sądu dobrowolnie. Jeśli jednak tego nie zrobią, obowiązek wskazania spadkobierców po dłużniku spadnie na wierzyciela. Sąd wstrzyma bieg postępowania do czasu wskazania spadkobierców i wówczas wznowi postępowanie. Postępowanie sądowe zostanie podjęte ponownie również, gdy zostanie ustanowiony kurator spadku (przedstawiciel ustawowy spadkobierców, który działa w ich imieniu).

W przypadku gdy wierzyciel dysponuje już wyrokiem przeciwko zmarłemu, kolejnym krokiem będzie uzyskanie klauzuli wykonalności obejmującej spadkobierców. Po uzyskaniu klauzuli wykonalności można złożyć do komornika wniosek o wszczęcie egzekucji. Szczegółowo o klauzuli wykonalności pisaliśmy w artykule Wniosek o nadanie klauzuli wykonalności. Egzekucja komornicza będzie się toczyć w stosunku do spadkobierców zmarłego. Wierzyciel będzie mógł dzięki niej odzyskać swoje pieniądze w całości lub części.

Śmierć dłużnika w trakcie egzekucji komorniczej

Dłużnik może umrzeć również w trakcie egzekucji komorniczej. Jeśli tak się stanie, zgodnie z art. 819§1 kodeksu postępowania cywilnego [Dz.U. 1964 Nr 43 poz. 296], postępowanie zostanie zawieszone z urzędu przez organ egzekucyjny.

Postępowanie będzie zawieszone do czasu ustalenia kręgu spadkobierców i wstąpienia przez nich do postępowania. Obowiązek wskazania spadkobierców (ewentualnie kuratora spadku) spoczywa na wierzycielu. Ponownie, konieczne tu będzie dysponowanie przez wierzyciela postanowieniem o stwierdzenie nabycia spadku po dłużniku. Jeśli wierzyciel nim nie dysponuje, musi wystąpić do sądu z odpowiednim wnioskiem, o czym była już mowa powyżej. W przypadku, gdy spadkobiercy dłużnika nie są znani lub nie objęli spadku, wierzyciel może złożyć do sądu wniosek o ustanowienie kuratora spadku.

W przypadku śmierci dłużnika w trakcie postępowania egzekucyjnego nie ma konieczności uzyskiwania klauzuli wykonalności przeciwko jego spadkobiercom. Wystarczy, że wierzyciel przedstawi postanowienie sądu o stwierdzeniu nabycia spadku.

To rozwiązanie przyspiesza odzyskanie długu. Pozwala także zminimalizować koszty postępowania, które w sytuacji nieujawnienia się spadkobierców obciążałyby wierzyciela.

Odrzucenie spadku przez wszystkich spadkobierców, a sytuacja wierzyciela

Najtrudniejszą sytuacją z perspektywy wierzyciela jest przypadek, w którym wszyscy spadkobiercy dłużnika odrzucą spadek. W takim przypadku zwyczajnie nie będzie od kogo egzekwować spłaty zadłużenia. Jeśli spadkobiercy nierzetelnego kontrahenta odrzucą spadek, majątek zmarłego przechodzi na rzecz Skarbu Państwa. Jak się zapewne domyślasz, nie oznacza to jednak, że Skarb Państwa spłaci zadłużenie. Nie ponosi on żadnej odpowiedzialności za powstałe długi spadkowe. Wierzyciel, który znalazł się w tego typu sytuacji, nie odzyska więc swojej należności.

Mapa pokazująca ścieżkę odzyskiwania długu po śmierci dłużnika

FAQ: Odpowiedzi na najczęściej zadawane pytania

Co jeśli zmarły dłużnik nie pozostawił testamentu?

W takim przypadku w grę wchodzi tzw. dziedziczenie ustawowe. Dziedziczą przede wszystkim współmałżonek i dzieci zmarłego, w kolejno - jego rodzice, rodzeństwo i dalsi krewni.

Co jeśli spadkobiercy nie złożą w ciągu 6 miesięcy żadnego oświadczenia co do dziedziczenia po dłużniku?

W takiej sytuacji przyjmuje się, że dziedziczą z dobrodziejstwem inwentarza.

Kto przeprowadza spis inwentarza?

Spisu inwentarza dokonuje komornik na zlecenie sądu.

Czy wierzyciel może sprawdzić, czy doszło do nabycia spadku na drodze pozasądowej?

Tak. Wierzyciel może sprawdzić, czy doszło do nabycia spadku za pomocą Rejestru Aktów Poświadczenia Dziedziczenia.

Czy złożenie wniosku o wydanie postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku po dłużniku jest darmowe?

Nie. Opłata od wniosku o wydanie postanowienia o stwierdzenie nabycia spadku wynosi 50 zł.

Co jeśli w trakcie egzekucji umrze dłużnik alimentacyjny?

W przypadku śmierci dłużnika alimentacyjnego egzekucja zostanie umorzona. Obowiązek alimentacyjny, jako ściśle związany z osobą dłużnika, nie przechodzi na spadkobierców.

Czy jeśli spadkobiercy przyjmą spadek z dobrodziejstwem inwentarza, wierzyciel może odzyskać całość należności?

To oczywiście zależy. Jeśli wartość długu jest wyższa od wartości udziału w spadku spadkobiercy, od którego wierzyciel chce odzyskać należność, odzyska jedynie tę część, która pokrywa się z jego udziałem w spadku. Pozostałej części długu może jednak żądać od innych spadkobierców. Jeśli jednak wartość odziedziczonych przez wszystkich spadkobierców aktywów jest niższa niż wartość długu, wierzyciel z oczywistych względów nie odzyska całości.

tags: #spadkobierca #jako #wierzyciel #a #dochodzenie #odsetek

Popularne posty: