Wierzyciel w postępowaniu sądowym: Prawo do dochodzenia należności

Wierzyciel odgrywa kluczową rolę w polskim systemie prawnym, zwłaszcza w kontekście stosunków zobowiązaniowych i windykacji. Jest to podmiot, który ma prawo domagać się od dłużnika spełnienia świadczenia będącego przedmiotem zobowiązania. Skuteczna realizacja tych uprawnień wymaga znajomości dostępnych instrumentów prawnych, od polubownych form windykacji po egzekucję komorniczą, a także umiejętnego ich wykorzystania w granicach określonych przepisami prawa.

Kim jest wierzyciel i jakie ma prawa?

Wierzyciel jest podmiotem stosunku zobowiązaniowego, który może żądać od dłużnika świadczenia będącego przedmiotem zobowiązania. Wierzycielowi przysługują określone uprawnienia do egzekwowania należnego świadczenia. Może on nie tylko domagać się wykonania zobowiązania, ale także żądać odsetek za opóźnienie, kar umownych (jeśli zostały zastrzeżone) czy odszkodowania za szkodę wynikłą z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania.
Status wierzyciela w polskim systemie prawnym może przysługiwać różnym podmiotom, które posiadają uprawnienie do żądania spełnienia świadczenia na podstawie określonego tytułu prawnego. Niezależnie od statusu prawnego, każdy wierzyciel ma te same podstawowe uprawnienia w zakresie dochodzenia swoich roszczeń, choć sposób i tryb egzekwowania należności może się różnić w zależności od rodzaju wierzytelności. W systemie prawnym występują różne kategorie wierzycieli, których uprawnienia i pozycja zależą od rodzaju oraz źródła wierzytelności.

Wierzyciel osobisty ma prawo dochodzić swoich roszczeń z całego majątku osobistego dłużnika, bez ograniczenia do konkretnego składnika majątkowego. Wierzyciel rzeczowy posiada szczególne zabezpieczenie wierzytelności na konkretnym składniku majątku dłużnika. Wierzyciel alimentacyjny korzysta ze szczególnej ochrony prawnej ze względu na charakter świadczeń alimentacyjnych. Wierzyciel hipoteczny to podmiot, którego wierzytelność zabezpieczona jest hipoteką na nieruchomości.

System prawny wyposaża wierzyciela w szereg instrumentów umożliwiających skuteczne dochodzenie należnych mu świadczeń. Wierzyciel ma prawo dochodzić swoich praw na drodze sądowej. Wierzyciel może korzystać z różnych trybów postępowania, w tym postępowania nakazowego czy upominawczego, które przyspieszają proces uzyskania tytułu wykonawczego.

Ilustracja przedstawiająca długopis nad dokumentem sądowym

Windykacja sądowa - proces krok po kroku

Windykacja sądowa to proces prawny mający na celu odzyskanie długu poprzez skierowanie sprawy na drogę postępowania sądowego. Windykację sądową poprzedza zwykle windykacja polubowna, w której dąży się do ugodowego załatwienia sprawy. W przypadku gdy dłużnik nie odpowiada na wezwania do zapłaty lub nie ma możliwości dobrowolnego uregulowania zadłużenia, wierzyciel może zdecydować się na podjęcie działań sądowych. Windykacja sądowa jest formą windykacji, która polega na podejmowaniu zdecydowanych działań prawnych w celu odzyskania długu (windykacja twarda).

Etapy windykacji sądowej:

Pozew: Skierowanie sprawy na drogę sądową rozpoczyna się od wytoczenia powództwa, które polega na złożeniu we właściwym sądzie pozwu o zapłatę. Pozew powinien spełniać wymogi formalne określone w kodeksie postępowania cywilnego oraz być opłacony. Opłata od pozwu zależy od wartości przedmiotu sporu i zazwyczaj wynosi 5% wartości dochodzonego w procesie roszczenia, czyli kwoty pieniężnej, której zapłaty domagamy się od pozwanego dłużnika. Sprawy o zapłatę, w których wartość przedmiotu sporu przewyższa 75 000 złotych, rozpoznaje sąd okręgowy (od 1 lipca 2017 r. będzie to 100 000 złotych). Natomiast sprawy, w których wartość przedmiotu sporu jest niższa, rozpoznaje sąd rejonowy.
Sądowy nakaz zapłaty: W pozwie o zapłatę powód (wierzyciel) składa zazwyczaj wniosek o wydanie nakazu zapłaty. Jeśli sąd uzna wniosek wierzyciela za zasadny, wyda nakaz zapłaty na rzecz wierzyciela. W nakazie zapłaty sąd nakazuje pozwanemu, aby w terminie oznaczonym w nakazie zaspokoił roszczenie w całości wraz z kosztami albo wniósł środek zaskarżenia.
Sprzeciw lub zarzuty: Nakaz zapłaty po wydaniu jest doręczany pozwanemu, który może w terminie wynikającym z kodeksu postępowania cywilnego zaskarżyć go. W razie wniesienia przez dłużnika sprzeciwu lub zarzutów sprawa podlega dalszemu rozpoznaniu. W przypadku braku sprzeciwu lub zarzutów, nakaz zapłaty ma skutki prawomocnego wyroku.
Rozprawa: W przypadku zaskarżenia nakazu zapłaty, sąd może wyznaczyć rozprawę sądową, na której przeprowadza się postępowanie dowodowe i na której mogą stawić się strony w celu prezentowania swojego stanowiska w sprawie. W określonych w kodeksie przypadkach sąd może rozpoznać sprawę również na posiedzeniu niejawnym. Następnie sąd wydaje wyrok, w którym ocenia zasadność powództwa i rozstrzyga o żądaniu pozwu lub utrzymaniu nakazu zapłaty w mocy (w zależności od trybu postępowania).
Uzyskanie klauzuli wykonalności: Po uzyskaniu prawomocnego nakazu zapłaty lub wyroku, wierzyciel może wystąpić do sądu o nadanie orzeczeniu klauzuli wykonalności. Postępowanie klauzulowe odbywa się na wniosek uprawnionego. Nakaz lub wyrok, po nadaniu klauzuli wykonalności, stanowi tytuł wykonawczy, który może być podstawą wszczęcia postępowania egzekucyjnego.
Egzekucja komornicza: W przypadku, gdy dłużnik nie ureguluje swojego zadłużenia w wyznaczonym terminie, wierzyciel, który uzyskał wyrok lub nakaz, może wystąpić o wszczęcie egzekucji komorniczej. Komornik będzie miał prawo do zajęcia majątku dłużnika w celu zaspokojenia wierzytelności.

Tryby postępowania sądowego

Kodeks postępowania cywilnego wyróżnia tryb procesowy rozpoznawania spraw i nieprocesowy. W ramach trybu procesowego wyróżnia się jeszcze postępowania odrębne, które wykazują pewne odrębności w stosunku do postępowania zwykłego. Wśród postępowań odrębnych wyróżnia się m.in. postępowanie upominawcze, elektroniczne postępowanie upominawcze (EPU) i postępowania nakazowe.

Rodzaje postępowań odrębnych:

Postępowanie upominawcze: Służy uzyskaniu nakazu zapłaty w postępowaniu upominawczym, od którego pozwany może wnieść sprzeciw. Sąd wydaje nakaz zapłaty w postępowaniu upominawczym, jeżeli powód dochodzi roszczenia, chyba że według treści pozwu roszczenie jest oczywiście bezzasadne, twierdzenia co do faktów budzą wątpliwość lub zaspokojenie roszczenia zależy od świadczenia wzajemnego. W przypadku wniesienia przez pozwanego sprzeciwu nakaz zapłaty traci moc w części zaskarżonej sprzeciwem.
Elektroniczne postępowanie upominawcze (EPU): Ma na celu uzyskanie nakazu zapłaty w postępowaniu elektronicznym, w którym powód wnosi pisma wyłącznie za pośrednictwem systemu teleinformatycznego. Przeznaczone jest do spraw, w których powód dochodzi roszczenia pieniężnego. Ponadto w tym postępowaniu upominawczym mogą być dochodzone należności, które stały się wymagalne w okresie trzech lat przed dniem wniesienia pozwu. Korzystanie z EPU zapewnia powodowi takie korzyści jak niższa opłata od pozwu (w postępowaniu zwykłym jest to zasadniczo 5%, jednak w EPU tylko 1,25%), możliwość załatwienia sprawy elektronicznie, szybkość rozpoznania sprawy oraz konieczność jedynie wskazania w pozwie dowodów na poparcie swoich twierdzeń (dowodów nie dołącza się do pozwu). Jeżeli jednak po wydaniu nakazu zapłaty okaże się, że nie można go doręczyć pozwanemu w kraju, e-sąd z urzędu uchyla nakaz zapłaty i umarza postępowanie.
Postępowanie nakazowe: Również służy uzyskaniu przez powoda nakazu zapłaty, od którego jednak pozwany może wnieść zarzuty, a nie sprzeciw. Uzyskanie nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym jest trudniejsze, gdyż skutki jego wydania są bardziej inwazyjne dla sytuacji prawnej pozwanego. Dlatego też sąd wydaje nakaz zapłaty tylko w ściśle określonych w kodeksie przypadkach. Podstawą do wydania nakazu zapłaty może być załączenie do pozwu takich dokumentów jak np.: weksel, pisemne oświadczenie dłużnika o uznaniu długu. Nakaz zapłaty z chwilą wydania stanowi tytuł zabezpieczenia, wykonalny bez nadawania mu klauzuli wykonalności. Z kolei nakaz zapłaty wydany na podstawie weksla lub czeku staje się natychmiast wykonalny po upływie terminu do zaspokojenia roszczenia. Ponadto od pozwanego, w razie wniesienia zarzutów od nakazu zapłaty wydanego w postępowaniu nakazowym, pobiera się trzy czwarte części opłaty. Co istotne, po wniesieniu zarzutów sąd wydaje wyrok, którym w całości lub części utrzymuje nakaz zapłaty w mocy albo go uchyla i orzeka o żądaniu pozwu.
Postępowanie w sprawach gospodarczych: Rozpoznaje główne sprawy ze stosunków cywilnych między przedsiębiorcami w zakresie prowadzonej przez nich działalności gospodarczej. W sprawach gospodarczych stosuje się również przepisy o innych postępowaniach odrębnych, co nie dotyczy jednak spraw gospodarczych rozpoznawanych w europejskim postępowaniu nakazowym, europejskim postępowaniu w sprawie drobnych roszczeń oraz elektronicznym postępowaniu upominawczym. Postępowanie w sprawach gospodarczych, jako dotyczące procesjonalnych uczestników obrotu gospodarczego (przedsiębiorców), jest bardziej sformalizowane i wymaga większej dbałości o własne sprawy.

Wstrzymanie wykonania decyzji administracyjnej a sądowa egzekucja

Zasadą jest, że wniesienie skargi do sądu administracyjnego nie wstrzymuje wykonania zaskarżonej decyzji. Oznacza to, że w toku sprawy przed sądem administracyjnym dana decyzja może być egzekwowana wobec stron także w sposób przymusowy, na podstawie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Art. 61 § 2 pkt 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (p.p.s.a.) przewiduje możliwość wnioskowania do organu, który wydał decyzję lub postanowienie, o wstrzymanie ich wykonania w całości lub części. Taki wniosek nie wymaga szczegółowego uzasadnienia ani przedkładania dodatkowych dowodów, chyba że spełnione są przesłanki nadania decyzji rygoru natychmiastowej wykonalności lub istnieje przepis ustawy szczególnej wyłączający taką możliwość.

O wstrzymanie wykonania decyzji możemy również zwrócić się do sądu administracyjnego, który będzie rozpoznawał naszą skargę. Wniosek taki jest zazwyczaj późniejszy i może przynieść efekt dopiero po przekazaniu skargi wraz z aktami sprawy do sądu. Wymaga on uzasadnienia, zgodnie z art. 61 § 3 p.p.s.a., sąd może wydać postanowienie o wstrzymaniu wykonania, jeżeli zachodzi niebezpieczeństwo wyrządzenia znacznej szkody lub spowodowania trudnych do odwrócenia skutków. Podobnie jak w przypadku organu, nie ma tej możliwości w stosunku do aktów prawa miejscowego, które weszły w życie, oraz gdy przepis ustawy wyraźnie wyłącza taką możliwość. Co więcej, sąd może wstrzymać wykonanie nie tylko zaskarżonej decyzji, ale także innych aktów wydanych lub podjętych we wszystkich postępowaniach prowadzonych w granicach tej samej sprawy.

Rola wierzyciela w postępowaniu egzekucyjnym

Egzekucja komornicza zwykle kojarzy się przede wszystkim z działaniami komornika. Trzeba jednak pamiętać, że wierzyciel również posiada możliwość wpływania na czynności egzekucyjne. Wierzyciel nie pełni roli obserwatora w postępowaniu egzekucyjnym i ma prawo wyboru komornika. Ustawa z dnia 22 marca 2018 r. o komornikach sądowych wskazuje, że komornik co do zasady działa na terenie swojego rewiru, przy czym w jednym rewirze działalność może prowadzić więcej niż jedna kancelaria komornicza. Poza tym istnieje dodatkowe prawo wyboru komornika, które zapewnia artykuł 10 ustęp 1 i 3 ustawy o komornikach sądowych, pozwalające działać komornikowi poza swoim rewirem.

Wierzyciel pełni rolę dysponenta postępowania egzekucyjnego. Od jego decyzji zależy wszczęcie postępowania, określenie jego zakresu przedmiotowego oraz zawieszenie lub umorzenie postępowania egzekucyjnego. Wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji umożliwia komornikowi przeprowadzenie egzekucji ze wszystkich dopuszczalnych sposobów, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości, która wymaga odrębnej dyspozycji wierzyciela. Wierzyciel ma prawo wskazać preferowane sposoby egzekucji, jednak komornik wybiera rozwiązania najmniej dotkliwe dla dłużnika.

Wierzyciel, jeśli nie jest zadowolony ze sposobu egzekwowania swoich należności, może zaskarżyć czynności komornika na podstawie art. 767 kodeksu postępowania cywilnego. Skargę należy złożyć w ciągu 7 dni od daty wykonania spornej czynności, dnia zawiadomienia o dokonaniu czynności lub od dnia powzięcia wiadomości o dokonaniu czynności. W przypadku skargi dotyczącej zaniechania, termin tygodniowy liczymy z uwzględnieniem dnia, w którym wierzyciel dowiedział się, że czynność miała być wykonana.

Jak odzyskać swój dług? O etapach windykacji należności i długów

Możliwości wpływania na postępowanie restrukturyzacyjne

Nowe przepisy dają wierzycielom instrumenty wpływania na kształt postępowania restrukturyzacyjnego. Celem ustawy restrukturyzacyjnej jest zwiększenie szans przedsiębiorstw zadłużonych na powrót do życia gospodarczego, przy jednoczesnym nienakrzywdzaniu wierzycieli. Istnienie Rady Wierzycieli („RW") w toku postępowania restrukturyzacyjnego nie jest wymagane przez ustawę, jednak wierzyciele powinni rozważyć jej powołanie, jeśli chcą realnie wpływać na przebieg postępowania. RW może być ustanowiona przez sędziego-komisarza na wniosek wierzyciela lub wierzycieli posiadających co najmniej 20% ogólnej sumy wierzytelności albo co najmniej trzech wierzycieli. Do szczególnych uprawnień RW należy możliwość żądania od dłużnika, nadzorcy sądowego albo zarządcy wyjaśnień, badanie ksiąg i dokumentów przedsiębiorstwa dłużnika czy doprowadzenie do zmiany osoby nadzorcy sądowego albo zarządcy.

Podstawową funkcją zgromadzenia wierzycieli („ZW") jest podjęcie decyzji odnośnie do przyjęcia bądź odrzucenia propozycji układowych. Prawo takie przysługuje również RW, nadzorcy sądowemu, zarządcy albo wierzycielowi lub wierzycielom posiadającym co najmniej 30% wartości sumy wierzytelności. Prawo głosu podczas ZW posiadają wierzyciele, którzy zostali umieszczeni w zatwierdzonym spisie wierzytelności oraz tacy, którzy stawią się na ZW i przedłożą sędziemu-komisarzowi tytuł egzekucyjny stwierdzający ich wierzytelność.

Ważną kwestią jest pierwszeństwo wniosku restrukturyzacyjnego względem wniosku o ogłoszenie upadłości. Dłużnicy mogą starać się blokować możliwość odzyskania środków przez wierzycieli poprzez odwołanie się do procedur prawa restrukturyzacyjnego. Sąd rozpatrujący wniosek restrukturyzacyjny powinien wziąć pod uwagę, czy nie został on złożony wyłącznie w celu pokrzywdzenia wierzycieli.

W przypadku uproszczonego postępowania restrukturyzacyjnego, wierzyciel ma prawo do informacji o sytuacji majątkowej dłużnika i możliwościach wykonania układu. Zgodnie z art. 216 ust. 1 Prawa restrukturyzacyjnego, wierzyciel może domagać się od nadzorcy układu udzielenia informacji o sytuacji majątkowej dłużnika oraz możliwościach wykonania układu przez dłużnika. Nieudzielenie wierzycielowi informacji na jego żądanie jest naruszeniem przepisów prawa restrukturyzacyjnego, a wierzyciel powinien zareagować na niewykonanie jego żądania przez nadzorcę.

tags: #wierzyciel #moze #domagac #sie #sadowego #wykonania