Potrącenie wierzytelności, której termin płatności jeszcze nie nadszedł
Potrącenie wierzytelności to popularna i często stosowana instytucja prawa zobowiązań. Umożliwia ono wzajemne zniesienie dwóch zobowiązań między tymi samymi stronami bez faktycznej zapłaty pieniędzy. W praktyce oznacza to, że jeśli dwie osoby są wobec siebie jednocześnie wierzycielem i dłużnikiem, mogą doprowadzić do umorzenia zobowiązań. Zgodnie z art. 498 § 2 k.c., potrącenie powoduje, że obie wierzytelności umarzają się nawzajem do wysokości wierzytelności niższej.
Potrącenie wierzytelności umożliwia rozliczenie w sposób, który nie wymaga faktycznego przepływu środków pomiędzy podmiotami, które są wobec siebie jednocześnie dłużnikami i wierzycielami. Wyróżniamy dwa rodzaje potrąceń - umowne i ustawowe. Potrącenie umowne to, jak sama nazwa wskazuje, potrącenie, które uregulowane jest postanowieniami danej umowy. W tym przypadku strony mają dosyć dużą swobodę w uregulowaniu potrącenia, w tym poprzez zapewnienie możliwości potrącenia wierzytelności niewymagalnych, potrącenia wierzytelności przyszłych i potrącenia wierzytelności przedawnionych. Natomiast potrącenie ustawowe opisane jest w przepisach Kodeksu cywilnego i na nim skupimy się w niniejszym artykule.
Przesłanki dokonania potrącenia ustawowego
Art. 498 Kodeksu cywilnego wskazuje, że ustawowe potrącenie jest możliwe w sytuacji, gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, przedmiotem obu wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone na drodze sądowej lub przed innym organem państwowym.
Aby więc potrącenie było możliwe, muszą wystąpić łącznie następujące przesłanki:
- obie strony są jednocześnie dłużnikiem i wierzycielem wobec siebie,
- obie wierzytelności mają ten sam przedmiot (np. obie dotyczą zapłaty pieniędzy),
- obie wierzytelności są wymagalne,
- potrącenie nie jest wyłączone przepisami, na co wskazuje art. 505 kc.
Zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego gdy dwie osoby są jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami, każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, jeżeli przedmiotem obu są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone tylko co do gatunku, a obie wierzytelności są wymagalne i mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym.
Czy można potrącić wierzytelność niewymagalną?
Samo brzmienie zacytowanego powyżej przepisu mogłoby wskazywać na to, że obie wierzytelności powinny być wymagalne, aby dokonać potrącenia. Jednak w orzeczeniach Sądu Najwyższego sformułowano pogląd, że potrącenie jest możliwe także w sytuacji, gdy wymagalna jest jedynie wierzytelność podmiotu dokonującego potrącenia.
Sąd Najwyższy uznaje, że tylko wierzytelność potrącającego, jako strony aktywnej, powinna być wymagalna, ponieważ potrącenie jest równoznaczne z przymusowym zaspokojeniem wierzytelności przysługującej osobie, która składa oświadczenie woli, a dokonując potrącenia - strona ta płaci równocześnie swój dług, skoro nie ma przeszkód prawnych, aby spłacić dług przed terminem jego zapłaty. Co więcej, w orzecznictwie Sądu Najwyższego wprost stwierdza się, że brak wymagalności wierzytelności wzajemnej nie jest przeszkodą do potrącenia wówczas, gdy potrącający, jako dłużnik, mógłby ją zaspokoić.
Co do zasady, potrącenie dotyczy tylko wierzytelności wymagalnych (z wyjątkiem wskazanym poniżej zawartym w ustawie Prawo bankowe oraz z wyjątkiem potrąceń umownych), czyli takich, których termin spełnienia już upłynął. W praktyce i piśmiennictwie zgodnie przyjmuje się, że wymagalne musi być świadczenie tego, kto potrącenia dokonuje. Co do wierzytelności wzajemnej, brak jej wymagalności nie jest przeszkodą do potrącenia, jeżeli ten, kto z potrącenia korzysta, mógłby ją zaspokoić. Dotyczy to w szczególności sytuacji, gdy termin świadczenia zastrzeżono na korzyść dłużnika-potrącającego. Zgodnie z regułą ogólną wyrażoną w art. 457 k.c., zastrzeżenie w umowie terminu świadczenia oznacza, w braku odmiennych wskazań, że jest to termin zastrzeżony na korzyść dłużnika. W takim przypadku dłużnik może jeszcze przed oznaczonym terminem świadczenie spełnić, natomiast obowiązkiem wierzyciela jest je przyjąć.
Zgodnie z literalnym brzmieniem art. 498 k.c. § 1 obie wierzytelności muszą być wymagalne, aby potrącenie było możliwe. Dotychczasowe orzecznictwo wypracowało jednak odmienne stanowisko, w świetle którego wymagalna musi być tylko wierzytelność przedstawiona do potrącenia (przysługująca podmiotowi, który składa oświadczenie o potrąceniu). Jest to istotne ułatwienie dla podmiotów, które chcą dokonać potrącenia, mają wymagalną wierzytelność i nie chcą czekać, aż upłynie termin spełnienia wierzytelności przeciwnej.
Warto też wskazać na art. 93 ust. 2 ustawy Prawo Bankowe zgodnie z którym bank może potrącić wierzytelność jeszcze niewymagalną, jeżeli jego dłużnik został postawiony w stan likwidacji albo w tych wszystkich sytuacjach, w których służy mu prawo ściągnięcia swych należności przed nadejściem terminu ich wymagalności.
Jak skutecznie dokonać potrącenia?
Jak więc w tej sytuacji dokonać skutecznego potrącenia na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego? Należy postawić naszą wierzytelność w stan wymagalności, a więc wezwać dłużnika do jej zapłaty w określonym terminie. Następnie, już po jego upływie i braku wpłaty ze strony dłużnika - należy złożyć na ręce dłużnika oświadczenie o potrąceniu wzajemnych wierzytelności, wskazując w nim dane identyfikujące naszą wierzytelność, wierzytelność naszego dłużnika przysługującą mu wobec nas, a na końcu oświadczenia wskazać kwotę, która pozostaje po potrąceniu wierzytelności, wzywając dłużnika do jej zapłaty lub deklarując jej zapłatę, w zależności od sytuacji, czyja wierzytelność zostanie zniwelowana do zera w wyniku potrącenia.
Zgodnie z art. 498 § 1 i 2 k.c., do skutecznego potrącenia wystarczy jednostronne oświadczenie woli jednej ze stron, skierowane do drugiej. Potrącenia dokonywa się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Oświadczenie ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe.
Oświadczenie o potrąceniu wierzytelności nie wymaga szczególnej formy, jednak w praktyce - zwłaszcza między przedsiębiorcami - powinno mieć formę pisemną dla celów dowodowych. Warto w nim jasno wskazać:
- wierzytelność własną oraz wierzytelność drugiej strony,
- kwotę potrącenia,
- podstawę prawną (art. 498-499 k.c.).
Potrącenia dokonuje się przez oświadczenie złożone drugiej stronie. Ma ono moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe. Przewidziane w art. 499 Kodeksu cywilnego oświadczenie o potrąceniu ma charakter konstytutywny, bez niego - mimo spełnienia ustawowych przesłanek potrącenia (art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego) - nie dojdzie bowiem do wzajemnego umorzenia wierzytelności. Oświadczenie to staje się skuteczne dopiero z chwilą, gdy doszło do wierzyciela wzajemnego w taki sposób, że mógł on zapoznać się z jego treścią (art. 61 Kodeksu cywilnego). Ponadto wspomniane oświadczenie, które nie wymaga zachowania szczególnej formy, powinno być złożone w sposób, który w dostatecznym stopniu ujawnia jego treść.
Zgodnie z art. 61 § 1 zd. pierwsze Kodeksu cywilnego oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie, jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że mogła zapoznać się z jego treścią. Dopiero moment zapoznania się adresata z treścią oświadczenia może być brany pod uwagę przy obliczaniu wszelkich terminów czy przy badaniu zachowania nadawcy i odbiorcy oświadczenia. Niedojście oświadczenia do adresata w sposób opisany w art. 61 Kodeksu cywilnego oznacza zaś, że oświadczenie woli w ogóle nie zaistniało, choćby decyzja wywołania określonych skutków prawnych została przez nadawcę podjęta i uzewnętrzniona, np. na piśmie.
Potrącenie wierzytelności przedawnionej
Zgodnie z art. 502 k.c., potrącenie wierzytelności przedawnionej jest dopuszczalne tylko wtedy, gdy w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, wierzytelność nie była jeszcze przedawniona. Oznacza to, że jeśli wierzytelność była wymagalna przed upływem terminu przedawnienia, dłużnik może ją potrącić nawet po jego upływie - pod warunkiem, że potrącenie było możliwe wcześniej.
Takie rozwiązanie prawne zapewnia, że wierzyciel, wiedząc o tym, że sam zobowiązany jest do spełnienia świadczenia wzajemnego, nie będzie zmuszony podejmować czynności koniecznych do tego, by przerwać bieg przedawnienia. W praktyce wierzyciel taki, mając wzajemną wierzytelność do dłużnika, nie wytacza powództwa, uważając, iż jego wierzytelność zostanie potrącona z wierzytelnością dłużnika.
Podniesienie zarzutu przedawnienia może nastąpić nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Wdanie się w spór, co do istoty sprawy oznacza złożenie odpowiedzi na pozew. Zatem, jeżeli w pierwszym piśmie procesowym pozwany nie podniesie właściwego zarzutu, ryzykuje tym, że w przyszłości nie będzie mógł skorzystać z zarzutu potrącenia. Co istotne ustawodawca wymaga dodatkowo, aby podniesienie zarzót potrącenia nastąpiło w piśmie procesowym.
Różnice między potrąceniem ustawowym a umownym
Wyróżnia się dwa główne rodzaje potrącenia:
- Potrącenie ustawowe - uregulowane w art. 498-505 kc, następuje jednostronnie przez oświadczenie jednej strony. Wymaga spełnienia przesłanek ustawowych: wzajemności, jednorodzajowości i wymagalności wierzytelności.
- Potrącenie umowne - oparte na swobodzie umów (art. 353¹ k.c.), stanowi umowę nienazwaną. Brak regulacji w tym zakresie stanowić będzie o tym, że potrącenie umowne nie jest obwarowane ograniczeniami, takimi jakie występują przy potracji ustawowym. Oznacza to, że dowolnie można określić czas, w którym ma nastąpić skutek potrącenia, potrącić można różne wierzytelności i nie jest wymaga ich jednorodność, jak również wierzytelności nie muszą być wymagalne tudzież zaskarżalne. Strony mogą w umowie uzgodnić, że rozliczenia między nimi będą następować automatycznie poprzez potrącenie, nawet jeśli nie są jeszcze wymagalne.
Potrącenie umowne daje więc większą elastyczność w relacjach gospodarczych, jednak wymaga wyraźnego porozumienia stron.
Potrącenie w postępowaniu sądowym
Przepisy kodeksu postępowania cywilnego nie uniemożliwiają potrącenia wierzytelności w trakcie trwania sporu sądowego. Zgodnie z art. 2031 k.c. podstawą zarzutu potrącenia może być tylko wierzytelność pozwanego z tego samego stosunku prawnego co wierzytelność dochodzona przez powoda. Co do zasady więc procesowy zarzut potrącenia może obejmować ten sam stosunek prawny (np. tę samą umowę) i potrąceniu może podlegać np. wynagrodzenie z tej umowy z naliczoną karą umowną na jej podstawie. Wyjątkiem jest sytuacja, gdy wierzytelność pozwanego jest niesporna lub uprawdopodobniona dokumentem, który nie pochodzi wyłącznie od pozwanego.
Po drugie, pozwany może podnieść zarzut potrącenia nie później niż przy wdaniu się w spór co do istoty sprawy albo w terminie dwóch tygodni od dnia, gdy jego wierzytelność stała się wymagalna. Nie można więc zwlekać z zarzutem potrącenia, jeśli potrącenie jest już możliwe. Narażamy się w takim przypadku na prekluzję i utratę zarzutu potrącenia w postępowaniu sądowym.
Po trzecie, zarzut potrącenia powinien zostać podniesiony w piśmie procesowym i to z zachowaniem przepisów dotyczących wymogów formalnych dla pozwu (z wyjątkiem opłat sądowych). Nie jest więc możliwe podniesienie zarzutu potrącenia ustnie do protokołu w toku rozprawy.
Instytucja POTRĄCENIA i zarzut POTRĄCENIA w kontekście spraw tzw. Frankowych
Zarzut potrącenia jest czynnością procesową i to o złożonej naturze, ponieważ wywiera nie tylko skutki w sferze materialnoprawnej, ale również w sferze procesowej skutkującej oddaleniem powództwa lub zmierzającej do oddalenia powództwa.
Co istotne, podniesienie procesowego zarzutu potrącenia może dotyczyć jedynie wierzytelności, które pochodzą z tego samego stosunku prawnego, co wierzytelność powoda, czyli np. wierzytelności wynikające z tej samej umowy.
tags: #zrzeczenie #sie #prawa #do #potracenia #wierzytelnosc