Ruch egzekucyjny: Narodziny, cele i osiągnięcia
Pierwsza połowa XVI wieku to okres wzmożonej aktywności politycznej średniej szlachty, która była coraz bardziej świadoma swoich interesów. Skupiała się wokół własnych przywódców w celu realizacji programu politycznego, nazywanego walką o egzekucję dóbr i praw. Celem obozu egzekucyjnego było wzmocnienie i integracja państwa, bez uszczuplania własnych przywilejów i zwiększania obciążeń fiskalnych. Głównym obiektem ataków było dominujące w polityce i gospodarce możnowładztwo.
Wzmocnienia państwa pragnął również Zygmunt I Stary, ale chciał to osiągnąć poprzez wzmocnienie władzy królewskiej (bliskie mu były wzorce absolutystyczne) w oparciu o magnaterię. Stało się to powodem konfliktu ze średnią szlachtą, dla której silne państwo wcale nie kojarzyło się z absolutyzmem monarszym, a magnateria była rywalem gospodarczym i politycznym.
Wydarzeniem, które gwałtownie zaogniło stosunki między monarchą a szlacheckimi poddanymi, była koronacja vivente rege (za życia króla) dziewięcioletniego królewicza Zygmunta Augusta. Szlachta potraktowała to z jednej strony jako naruszenie obowiązującego w Rzeczypospolitej prawa i obyczaju politycznego, a z drugiej jako świadectwo absolutystycznych skłonności Zygmunta Starego. Wyrazem wzajemnego antagonizmu był rokosz zawiązany w 1537 r. pod Lwowem, który przeszedł do historii pod nazwą „wojny kokoszej”.
Narodziny ruchu egzekucyjnego
Narodziny ruchu egzekucyjnego są związane z typowym dla wschodniej i środkowej Europy na początku wieku XVI wzrostem znaczenia ekonomicznego średniej szlachty. Było to związane z odkryciami geograficznymi i rodzeniem się kolonializmu oraz kapitalizmu w zachodniej części kontynentu. Towarzyszyło temu powstawanie rynków zbytu na zboże z krajów położonych na wschód od rzeki Łaby. Zbiegło się to w czasie z nasileniem się dążeń magnaterii do zdobycia większego wpływu na władzę kosztem monarchy i reszty szlachty. Wyrazem tego była próba wyodrębnienia, na wzór francuski, uprzywilejowanej warstwy stanu szlacheckiego. Sprzyjała temu zasada elekcyjności tronu w obrębie dynastii Jagiellonów, która w praktyce dawała wpływ na wybór króla jedynie senatowi. Nie bez znaczenia była także współpraca Aleksandra Jagiellończyka z wyższymi warstwami, czego wyrazem był między innymi przywilej mielnicki z 1501 roku, wydany pod nieobecność króla Aleksandra, przebywającego wówczas na Litwie. Po powrocie Jagiellon sprzymierzył się ze średnią szlachtą wielkopolską pod przewodnictwem sekretarza królewskiego, Jana Łaskiego, który wysunął program ograniczenia władzy możnowładztwa, wprowadzany w życie w latach 1504-1506, obejmujący np. zakaz łączenia wyższych stanowisk państwowych w jednym ręku (incompatibilitas), nakaz posiadania zgody sejmu przy odstępywaniu królewszczyzn czy zakaz obejmowania urzędów ziemskich przez osoby spoza danego okręgu administracyjnego. Ostatecznym zwycięstwem ruchu egzekucji praw była konstytucja Nihil Novi (1505), ograniczająca władzę monarchy i senatu na rzecz izby poselskiej.
Po śmierci Aleksandra Jagiellończyka tron objął Zygmunt I Stary, będący starannie wykształcony a przy tym mało energiczny, przez co pozostawał pod wpływem bogatych rodzin magnackich, zwłaszcza Tęczyńskich i Górków. Powodowało to blokowanie reform skarbowych, niezbędnych przy wysokim zadłużeniu kraju, które jednak były niewygodne dla możnowładztwa. Pojawił się wtedy także problem zabezpieczenia granic wschodnich z powodu powtarzających się najazdów tatarskich. Padła wtedy propozycja zastąpienia pospolitego ruszenia, mającego małą wartość bojową, stałą armią zaciężną. Miała być ona utrzymana z wpływów pochodzących ze stałego podatku szlacheckiego. Została ona jednak oprotestowana przez możnych małopolskiej, gdyż musiałoby to się wiązać z dokładnym oszacowaniem wartości majątków szlacheckich. Ponadto średnia szlachta obawiała się, że stała armia zostałaby użyta do wprowadzeniu przez Zygmunta absolutyzmu, zwłaszcza, że pozostawał on wtedy pod wpływem swojej żony, królowej Bony, jawnie dążącej do wzmocnienia władzy królewskiej. To, oraz przeprowadzona elekcja vivente rege, podczas której koronowany został Zygmunt II August, spowodowało niezadowolenie popularystów, którzy wysunęli postulat zwołania zjazdu całej szlachty (nazwanego rokoszem), podczas której doszłoby do „egzekucji”, czyli spisania dotychczasowych praw i zapewnienia ich przestrzegania. Wobec sprzeciwu władcy, a także pod wpływem docierającej na ziemie polskie reformacji, w 1537 roku wybuchła tzw. wojna kokosza.
Egzekucja praw i dóbr
Egzekucja praw związana była z przekonaniem, że istniejące prawo jest dobre i nie ma potrzeby wprowadzania gruntownych zmian. Zadbać natomiast należy o jego respektowanie, czyli egzekucję. Żądano więc przestrzegania dawnego prawa, które nakazywało mianowanie na starostów grodowych tylko przedstawicieli szlachty osiadłej w danej ziemi. Przedstawiciele ruchu postulowali również przestrzeganie tzw. inkompatibiliów, czyli zasady niełączenia w jednym ręku kilku ważnych urzędów.
Ponadto egzekucjoniści domagali się modyfikacji prawa i ustroju państwowego. Żądali m.in. ograniczenia kompetencji senatu i wprowadzenia zasady corocznego zwoływania sejmu. Ważnym dla szlachty postulatem było ustanowienie szlacheckiego sądu apelacyjnego, do którego można by było kierować odwołania od wyroków wydawanych przez sądy pierwszej instancji. Zastąpiłyby one w tej roli króla, który nie mógł podołać obowiązkom ze względu na ogromną liczbę spraw. Jednym z najbardziej kategorycznie formułowanych żądań było zniesienie wykonywania wyroków sądów kościelnych przez starostów grodowych. W odniesieniu do Kościoła domagano się również zniesienia annat oraz obciążenia dóbr kościelnych podatkami na utrzymanie wojska, a nawet zwołania soboru narodowego i odrzucenia zwierzchnictwa papieża nad Kościołem w Polsce.
Celem egzekucji dóbr było odzyskanie przez króla z rąk możnych tych dóbr królewskich, które były przetrzymywane i eksploatowane przez nich nielegalnie. Podstawą prawną do ich wyodrębnienia był statut Aleksandra Jagiellończyka z 1504 r., zakazujący rozdawnictwa królewszczyzn. Zwolennicy egzekucji uznawali za zgodne z prawem tylko te późniejsze nadania, których dokonano za zgodą sejmu. Nadania Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta bez zgody sejmu miały zostać zwrócone. Dochody z odzyskanych dóbr królewskich miały zostać przeznaczone na utrzymanie stałego wojska, którego zadaniem była obrona południowo‑wschodniego pogranicza przed najazdami tatarskimi.
Królewszczyzny, po przeprowadzeniu powszechnej weryfikacji granic, uzyskały status dóbr państwowych. Odtąd król nie mógł nimi swobodnie rozporządzać. Jednocześnie oddzielono skarb publiczny od skarbu królewskiego. Uporządkowanie domeny państwowej, choć nie do końca przeprowadzone, oraz reforma podatku gruntowego przyniosły zwiększenie dochodów skarbu publicznego i umożliwiły reorganizację wojska. Król został zobowiązany do przeznaczania jednej czwartej swoich dochodów z królewszczyzn na stałą armię, którą odtąd zaczęto nazywać wojskiem kwarcianym.
Centralizacja i unifikacja państwa
Trzecią wielką sferą zainteresowań obozu egzekucyjnego była centralizacja i unifikacja państwa. Najbardziej spektakularnym osiągnięciem w tej dziedzinie było doprowadzenie w 1569 r. do unii realnej z Litwą. Znacznie wcześniej, bo w 1526 r., zakończył się proces stopniowego inkorporowania do państwa księstw mazowieckich, które od czasów rozbicia dzielnicowego zachowywały odrębność polityczną, pozostając z Koroną w stosunku lennym. W miarę wymierania lokalnych książąt piastowskich stopniowo wcielano ich państewka. W drugiej połowie XVI w. włączono do Korony księstwa oświęcimskie i zatorskie.
Unifikacja ziem wchodzących w skład Korony polegała na likwidacji, a przynajmniej ograniczeniu autonomii niektórych terytoriów. Dotyczyło to przede wszystkim Prus Królewskich, w których działał autonomiczny sejm pruski. W efekcie przekształcono go na organ samorządu prowincjonalnego. Trwałego scalenia nie udało się jednak osiągnąć - Prusy Królewskie i Mazowsze zachowały pewne odrębności w zakresie sądownictwa; swojej wyjątkowej pozycji bronił też Gdańsk. Unifikacja kraju była jednym z najtrwalszych osiągnięć ruchu egzekucyjnego.
Ruch egzekucyjny Rzeczpospolita "złotego wieku" - film edukacyjny - notatka
Osiągnięcia ruchu egzekucyjnego
Działalność ruchu egzekucyjnego oraz realizacja jego postulatów w II poł. XVI w. dała istotne efekty. Na sejmie 1563/1564 r. została ostatecznie uchwalona egzekucja dóbr (zwrot nieprawnie dzierżawionych królewszczyzn), nakazano również lustracje królewszczyzn (przegląd i opis dóbr królewskich przez specjalnie powołanych do tego urzędników), a także postanowiono, że jedna czwarta dochodów (kwarta) z dóbr koronnych zostanie przekazana na utrzymanie stałego wojska. Na kolejnych sejmach stopniowo realizowane były postulaty ruchu egzekucyjnego: miary i wagi w państwie zostały ujednolicone, wprowadzono jednolitą monetę (jeszcze za panowania Zygmunta Starego) - floren polski, zwany również czerwonym złotym. W 1569 r. ostatecznie została zatwierdzona w Lublinie unia realna z Litwą. Między 1562 a 1564 do województwa krakowskiego wcielone zostały Księstwo Oświęcimskie i Księstwo Zatorskie. Od roku 1576 Mazowsze zaczęło podlegać prawu koronnemu. Utworzone zostało wojsko kwarciane. Na konfederacji warszawskiej w 1573 r. wprowadzono zasadę tolerancji religijnej („nikt nie będzie prześladowany za wiarę”). Duchowieństwo zostało opodatkowane (podatek nadzwyczajny). Zniesiono wykonywanie wyroków sądów kościelnych przez starostów. Zostały powołane sądy najwyższej instancji: w 1578 r. Trybunał Koronny, a w 1581 r. Trybunał Główny Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Ruch egzekucyjny przyczynił się do rozwoju kultury narodowej i wzrostu pozycji Polski na arenie międzynarodowej. Szlachta faktycznie wprowadziła w życie tolerancję religijną i wystąpiła przeciwko uciskowi warstw niższych.
| Egzekucja praw | Przestrzeganie istniejącego prawa, m.in. zasady inkompatibiliów (niełączenia urzędów). |
| Egzekucja dóbr | Odzyskanie przez króla dóbr królewskich nielegalnie przetrzymywanych przez możnowładztwo. |
| Reformy ustrojowe | Ograniczenie kompetencji senatu, coroczne zwoływanie sejmu, ustanowienie szlacheckiego sądu apelacyjnego. |
| Kwestie kościelne | Zniesienie annat, obciążenie dóbr kościelnych podatkami, zwołanie soboru narodowego. |
| Centralizacja i unifikacja | Wzmocnienie państwa poprzez unię realną z Litwą i inkorporację ziem. |
tags: #co #osiagnol #ruch #egzekucyjny