Czy dłużnik może dokonać kompensaty po cesji wierzytelności?
W warunkach recesji gospodarczej bardzo często dochodzi do tzw. zatorów płatniczych - które w dłuższym okresie mogą zagrozić płynności finansowej nawet bardzo rentownych firm. Jednym ze sposobów rozwiązania tego problemu są cesje i kompensaty wierzytelności.
Cesja wierzytelności, zwana inaczej przelewem wierzytelności, to umowa, na mocy której dotychczasowy wierzyciel przenosi wierzytelność na nowego właściciela. Została ona uregulowana w kodeksie cywilnym artykułami od 509 do 518. Wierzyciel może przenieść wierzytelność na osobę trzecią bez uzyskania zgody dłużnika, chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Istotne jest też, iż wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z tą wierzytelnością prawa, a w szczególności roszczenie o zaległe odsetki. Przelew wierzytelności może nastąpić na podstawie umowy sprzedaży, zamiany lub darowizny (bądź innej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności).
Bardzo istotny podczas dokonywania cesji jest art. 512 Kodeksu cywilnego. Przepis ten stanowi, że dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem. Ponadto, jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, przelew tej wierzytelności powinien być również sporządzony na piśmie.
Potrącenie (kompensata) to niejako jeden ze sposobów spłacenia długu. Jest możliwe tylko wtedy, kiedy dwie osoby pozostają wobec siebie dłużnikami i wierzycielami oraz kiedy mają przeprowadzić rozliczenia dotyczące pieniędzy (co jest sytuacją często spotykaną) albo rzeczy tej samej jakości i gatunku (co jest rzeczą wyjątkowo rzadką). Potrącenie w prawie cywilnym polega na wzajemnym umorzeniu dwóch przeciwstawnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.
Jeżeli dwie osoby są wobec siebie wzajemnie wierzycielem i dłużnikiem to możliwe będzie potrącenie, jeżeli przedmiotem tych wierzytelności są pieniądze lub rzeczy tej samej jakości oznaczone co do gatunku. Potrącenie skutkuje zaspokojeniem interesu wierzyciela.
Potrącenie reguluje art. 498 Kodeksu cywilnego zgodnie z którym, jeżeli dwie osoby są jednocześnie względem siebie wzajemnymi dłużnikami i wierzycielami, wówczas każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, do wysokości niższej wierzytelności. Zgodnie z art. 499 Kodeksu cywilnego, skutki potrącenia następują z mocą wsteczną od chwili, gdy potrącenie stało się możliwe. Ma to najistotniejsze znaczenie z punktu widzenia żądania zapłaty odsetek - gdyby dłużnik nie dokonał potrącenia, to musiałby zapłacić odsetki za cały okres do dnia zapłaty.
Zgodnie z art. 498 § 2 Kodeksu cywilnego wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem, ale tylko do wysokości wierzytelności niższej. Na przykład, osoby A i B są jednocześnie wobec siebie dłużnikami i wierzycielami; osoba A ma wierzytelność przeciwko B o zapłatę 1.000 złotych, a osoba B wobec A o zapłatę 500 złotych; na skutek potrącenia wierzytelność B umorzy się w całości, a wierzytelność A utrzyma się nadal w wysokości 500 zł - umorzyła się do wysokości wierzytelności niższej.
Warunki dokonywania potrącenia ustawowego
Aby potrącenie ustawowe było możliwe muszą być spełnione określone w Kodeksie cywilnym warunki:
- Wzajemność wierzytelności: Obie strony muszą być jednocześnie względem siebie dłużnikami i wierzycielami.
- Jednorodzajowość przedmiotu wierzytelności: Przedmiotem potrącenia mogą być jedynie wierzytelności jednorodzajowe. Potrącenie wierzytelności pieniężnych jest możliwe tylko z wierzytelnościami pieniężnymi. Należności pieniężne stanowiące przedmiot potrącenia mogą być wyrażone w dowolnej walucie. Potrącenie rzeczy jest rzadko spotykane w obrocie gospodarczym. Oznacza to, że nasza wierzytelność oraz wierzytelności drugiej strony muszą być do bardzo podobne - np. różna ilość węgla albo drewna o tych samych parametrach. Nie będzie natomiast dopuszczalne potrącenie dziesięciu ton węgla z dziesięcioma metrami sześciennymi drewna (nawet jeżeli ich wartość wyrażona w pieniądzu jest taka sama). Należy pamiętać, że wierzytelności opiewające na rzeczy nie mogą być potrącane z wierzytelnościami pieniężnymi lub dotyczącymi innych rzeczy lub takich samych rzeczy, lecz innej jakości. Potrącić można także wierzytelności uprawniające do świadczenia, którego przedmiotem są rzeczy indywidualne, lecz występujące w obrocie jako rzeczy zamienne.
- Wymagalność wierzytelności: Wymagalność to stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania spełnienia przysługującej mu wierzytelności, natomiast dłużnik jest obowiązany spełnić świadczenie. W przeciwnym razie potrącenie nie odniesie swojego skutku.
- Zaskarżalność wierzytelności: Zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego, potrącone mogą być wierzytelności, które mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Przesłanka zaskarżalności wierzytelności powinna dotyczyć wierzytelności, która jest przedstawiona do potrącenia. Od tej zasady istnieją jednak wyjątki. Należy pamiętać, że nie może zostać potrącona wierzytelność przedawniona.
Kiedy potrącenie nie jest możliwe?
Polskie prawo przewiduje jednak kilka rodzajów wierzytelności, które nie mogą zostać umorzone poprzez potrącenie (art. 505 Kodeksu cywilnego). Są to:
- Wierzytelności, które w żadnym wypadku nie podlegają zajęciu.
- Wierzytelności, które nie mogą być zajęte dla egzekucji określonego prawa.
- Wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania (są to w szczególności wierzytelności z umów o rentę, umów dożywocia, roszczenia o alimenty itp.).
- Wierzytelności wynikające z czynów niedozwolonych.
- Wierzytelności, co do których potrącenie jest wyłączone na podstawie przepisów szczególnych.
Ponadto, zgodnie z art. 502 Kodeksu cywilnego, możliwe jest potrącenie wierzytelności przedawnionej, jeżeli w chwili, gdy potrącenie stało się możliwe, przedawnienie jeszcze nie nastąpiło.
Oświadczenie o potrąceniu
Potrącenia dokonuje się poprzez złożenie jednostronnego oświadczenia drugiej stronie (art. 499 Kodeksu cywilnego). Potrącenie nie jest uzależnione od woli drugiej strony - jeżeli są spełnione warunki dokonania potrącenia, to jest ono skuteczne nawet wbrew jej woli.
Oświadczenie o potrąceniu nie wymaga zachowania szczególnej formy, może być złożone w formie ustnej lub nawet dorozumianej, przy czym zalecane jest złożenie oświadczenia w formie pisemnej, dla celów dowodowych. Oświadczenie o potrąceniu powinno zawierać wolę potrącenia oznaczonej wierzytelności potrącającego, określać jego zakres, wysokości wierzytelności oraz przesłanki. Gdy potrącający posiada kilka wierzytelności, które są potrącalne, wówczas powinien określić, które mają być potrącone, w przeciwnym razie potrącenie będzie bezskuteczne.
Kompensata umowna
Strony mogą umownie wyłączyć wzajemne wierzytelności wynikające z określonych stosunków prawnych z możliwości dokonywania ich potrącania (np. z tytułu umowy pożyczki). Taka umowa jest także skuteczna wobec następców prawnych.
Kompensata umowna opiera się na zasadzie swobody umów - do jej dokonania potrzebna jest zgoda dwóch stron czynności prawnej (umowy). Choć podczas przeprowadzania kompensaty wierzytelności przepisy Kodeksu Cywilnego muszą być respektowane, strony mogą same ustalić szczegółowe warunki potrącenia. Często firmy decydują się na spisanie umowy kompensaty, która pozwoli uniknąć sytuacji spornych.
Kompensata a cesja wierzytelności
Po dokonaniu cesji wierzytelności, dłużnik może dokonać kompensaty swojej wierzytelności z wierzytelnością nowego wierzyciela, pod warunkiem, że obie wierzytelności spełniają określone w kodeksie cywilnym przesłanki. Kluczowe jest zawiadomienie dłużnika o cesji. Dopóki dłużnik nie został poinformowany o przelewie, jego oświadczenie woli o potrąceniu skierowane do pierwotnego wierzyciela będzie skuteczne, chyba że dłużnik wiedział o cesji w momencie składania oświadczenia.
Jeśli dłużnik został poinformowany o cesji, może dokonać potrącenia swojej wierzytelności z wierzytelnością nowego wierzyciela. Warto podkreślić, że potrącenie jest jednostronnym oświadczeniem woli, które nie wymaga zgody drugiej strony, jeśli spełnione są wszystkie warunki określone w przepisach prawa cywilnego.
Jak zarządzać należnościami jak dyrektor finansowy
Zarówno cesja, jak i kompensata wierzytelności, są ważnymi narzędziami w zarządzaniu finansami przedsiębiorstw, pozwalającymi na optymalizację przepływów pieniężnych i minimalizację ryzyka w trudnych czasach gospodarczych.
tags: #czy #dluznik #moze #dokonac #kompensaty #po