Kontrwywiad jako narzędzie ochrony interesów państwa

Kontrwywiad, jako kluczowy element bezpieczeństwa państwa, odgrywa nieocenioną rolę w ochronie jego suwerenności, stabilności oraz obywateli przed zagrożeniami wewnętrznymi i zewnętrznymi. Jego działania, choć często owiane tajemnicą, są niezbędne dla zachowania porządku i porządku prawnego.

Podstawowe pojęcia i terminologia dotycząca działania kontrwywiadu

Podstawową kwestią, która pozwala rozmawiać o kontrwywiadzie, jest zrozumienie tego, co ten termin oznacza. Kontrwywiad to działalność mająca na celu ochronę państwa przed szpiegostwem i sabotażem obcych służb wywiadowczych, czyli ich pracowników oraz agentury. Jest to również ochrona gospodarcza kraju przed penetracją wywiadowczą obcego państwa i zapobieganie wypływowi ważnych informacji. Ten aspekt to funkcja profilaktyczna kontrwywiadu, czyli tzw. ochrona kontrwywiadowcza instytucji, które na tego typu penetracje są narażone.

Gdy nadszedł kres zimnej wojny i runęła żelazna kurtyna, służby kontrwywiadowcze stanęły w obliczu zupełnie nowych wyzwań, pomimo że jego klasyczna funkcja, polegająca na ujawnianiu obcych szpiegów, nie straciła na aktualności. Przeniosła się jednak na inne płaszczyzny.

Działalność kontrwywiadowcza jest realizowana przez specjalnie do tego celu powołaną państwową służbę kontrwywiadu, funkcjonującą jako wyodrębniona instytucja (w Polsce jest to ABW), bądź jako człon innego organu bezpieczeństwa państwa (w Polsce do 2002 kontrwywiad był jednym z pionów UOP), który wykonuje swoje obowiązki prowadząc pracę operacyjną z zastosowaniem właściwych dla siebie form, metod oraz środków. Zależnie od obszaru działalności, w której prowadzi działania, należy rozdzielić kontrwywiad na kontrwywiad cywilny oraz kontrwywiad wojskowy (w Polsce jest to SKW).

Przedmiotem działań kontrwywiadowczych są głównie agentury obcych wywiadów, oficerowie tych wywiadów obsługujący je, działają z pozycji legalnych lub nielegalnych, ewentualnie przyjeżdżający pod czasowym przykryciem do danego kraju celem odbycia spotkania. Ustalenie i identyfikacja obcego szpiega wymaga wielu żmudnych i czasochłonnych czynności, w tym zastosowania różnorakich środków techniki operacyjnej. Bardzo często zdarza się, że informację o szpiegu przekazuje dezerter z obcej służby wywiadowczej, lub agent podwójny.

Gdy nadchodzi sytuacja, w której konieczne jest publiczne ujawnienie obcego agenta, najczęściej jest traktowana jako klęska kontrwywiadu. Jak mawiał John Le Carre: „Gdy do więzienia idzie szpieg, najbardziej przegrał ten, kto go złapał. Agent ujawniony to agent stracony”. Wynika to z tego, iż takiego agenta nie można wykorzystać do przewerbowania go na swoją stronę, co było klasyczną techniką wykorzystywaną min. przez brytyjski kontrwywiad podczas II wojny światowej. Tego typu agent jest doskonałym źródłem służącym do dezinformowania obcej służby wywiadowczej.

Ujawnienie agenta to wydarzenie służące głównie celom propagandowym, które wynika z sytuacji politycznej, lub gdy istnieje potrzeba wymiany agenta obcego na własnego, lub gdyby właśnie nie udało się go przewerbować. Schwytany natomiast szpieg lub agent najczęściej jest osądzony i skazany, a gdy posiada immunitet dyplomatyczny zostaje wydalony z kraju jako „persona non grata” - czyli osoba niemile widziana na terytorium państwa, z którego została wydalona.

Służba kontrwywiadu prowadzi szeroko zakrojoną działalność operacyjną, wykorzystując do tego m.in.:

własne osobowe źródła informacji,
obserwację rozpoznanych szpiegów dla ustalenia ich kontaktów, innych agentów, zainteresowań wywiadu przeciwnika,
nasłuch radiowy czyli radiokontrwywiad,
inwigilację czyli podsłuchy i podglądy audio/video,
kontrolę korespondencji, oraz inne metody techniki operacyjnej.

W ramach działań o obronnym charakterze, do których zalicza się kontrwywiad, znajdują się również inne przedsięwzięcia takie jak:

INFOSEC - bezpieczeństwo informacyjne,
COMSEC - bezpieczeństwo łączności,
COMPUSEC - bezpieczeństwo systemów informatycznych,
OPSEC - bezpieczeństwo operacji, ochrona działań przed poznaniem przez wrogie służby.

Wszystkie wymienione wyżej pojęcia są wspólne dla wszystkich służb kontrwywiadu. W polskiej terminologii pojęcie to ma szersze znaczenie, gdyż oznacza działania defensywne jak i ofensywne.

Kontrwywiad ofensywny to jeden z ważniejszych pionów operacyjnych każdej służby. Do zadań kontrwywiadu ofensywnego należy infiltracja i aktywne rozpracowywanie obcych służb specjalnych, rozpoznawanie struktur organizacyjnych i ich kadrowych pracowników oraz ich agentur. Niezmiernie ważne jest również ustalenie przykryć, jakie stosują podczas swojej działalności, dokumentów legalizacyjnych, czy też metod i środków pracy operacyjnej, a także zamierzeń operacyjnych obcych służb. Wszystko ma to służyć ochronie systemu bezpieczeństwa własnego kraju przed działaniem przeciwnika.

Do najistotniejszych metod działania kontrwywiadu ofensywnego należy zaliczyć przenikanie agenturalne do obcych służb przez pozyskiwanie tam agentów wśród kadrowych oficerów, lub plasowanie własnego pracownika czy pozyskanego wcześniej agenta. Do najsłynniejszych „kretów” w historii szpiegostwa można współcześnie zaliczyć Kima Philby, Aldricha Amesa i Roberta Hansena.

Inne metody działania kontrwywiadu ofensywnego to prowadzenie gier operacyjnych przez podstawianie własnego agenta do werbunku przez obcą służbę, tzw. wabika. Jednym z najciekawiej opisanych oferentów KGB, który rzekomo zdradził Związek Radziecki i przeszedł na stronę USA, był Witia Siergiejewicz Jurczenko, który dosłużył się rangi generała. Setki lat temu Sun Tzu, który pojawi się jeszcze w dalszej części tej pracy, przewidział jak ważne jest posiadanie „kreta” w szeregach przeciwnika: „Mieć szpiegów wewnątrz oznacza czynić użytek z wysokich urzędników wroga […] aby móc stwierdzać, jak się mają rzeczy we wrogim kraju, jakie tworzą tam przeciwko tobie plany, oraz burzyć spokój i powodować rozłam między panującym a jego ministrami”. Definicja ta jest ponadczasowa i zapewne nigdy nie przestanie być aktualna.

Należy zauważyć, że wiele działań tego pionu ma również charakter obronny:

kontrola wewnętrzna i zabezpieczenia własnych szeregów przed nasadzeniem kretów przeciwnika,
lokalizacja i neutralizacja przecieków informacji wewnątrz własnej służby,
kontrwywiadowcze zabezpieczenie własnych działań wywiadowczych za granicą,
prowadzenie śledztwa w przypadku dezercji własnego oficera wywiadu lub agenta,
analiza własnych wpadek,
ochrona kontrwywiadowcza własnych placówek zagranicznych i ich pracowników,
opiniowanie osób delegowanych do pracy za granicą oraz współopiniowanie kandydatów na ważne stanowiska państwowe.

Dalszy rozdział niniejszej pracy poświęcony jest również kontrwywiadowi wojskowemu, dlatego istotne jest przedstawienie klasycznych zadań, jakie pełni kontrwywiad wojskowy w czasie pokoju, wojny oraz misji wojskowych poza granicami kraju.

Służba kontrwywiadu wojskowego to wyspecjalizowana formacja wojskowa, która ma za zadanie ochronę bezpieczeństwa i interesów sił zbrojnych państwa przed aktywnością obcych służb specjalnych i wewnętrzną działalnością wywrotową. Zadania, jakie realizuje kontrwywiad wojskowy, są podobne w charakterze do działań kontrwywiadu cywilnego, stosują nawet te same metody i środki pracy operacyjnej.

struktura organizacyjna służb specjalnych

Geneza kontrwywiadu i jego przemiany

Celem tej pracy jest przedstawienie, czym jest kontrwywiad, jaki jest kształt organizacyjny instytucji realizujących działania kontrwywiadowcze, środki i metody, którymi owe instytucje się posługują, jak również ich efektywność. Służby specjalne w całej swojej okazałości są tematem bardzo interesującym, a przy okazji bardzo tajemniczym. Wynika to z ich zaangażowania w najbardziej newralgiczne przedsięwzięcia dotyczące działalności państwa. Wokół ich form działania pojawia się bardzo dużo kontrowersji. Najczęściej wynika to z niewiedzy ludzi, którzy bardzo często, piastując wysokie stanowiska rządowe lub będąc wysoko ulokowanymi w branży mediów, demonizują tajne służby. Przypisują im udział w aferach korupcyjnych, samowolę, zwalczanie opozycji niczym za czasów PRL, a niekiedy porównują ich działania do działań czysto gangsterskich. Dlatego postawiłem sobie za cel wyjaśnienie i wnikliwe przeanalizowanie formy działalności służb specjalnych, jaką jest kontrwywiad. W Polsce posiadają sprecyzowane kompetencje wynikające z ustaw o ich funkcjonowaniu, oraz to, że służą przede wszystkim ochronie interesów państwa, którym jest tylko i wyłącznie Polska.

Aby założenia pracy zostały zrealizowane, należy skorzystać z odpowiedniej metodologii, która w tym przypadku zakłada analizę dokumentów dotyczących funkcjonowania kontrwywiadu. Nieodzownym również elementem metodologii jest oczywiście analiza literatury. W książkach poświęconych kontrwywiadowi można odnaleźć genezę wyodrębniania się tej formy działalności, jak również niezliczone przykłady jawnych przypadków i tzw. „case study” dotyczących zmagań oficerów kontrwywiadu ze swoimi przeciwnikami.

Przygotowując tę pracę, skorzystałem z licznych pozycji z zakresu literatury. Za szczególnie przydatne uznaję opracowania Jana Lareckiego i jego „Wielki Leksykon Służb Specjalnych Świata”, wyczerpującą pod względem historii służb specjalnych książkę Terrego Crowdy - „Historia szpiegostwa i agentury”. Bardzo pomocne okazały się również publikacje IPN, traktujące o pracy służb specjalnych PRL, czy też zawierające strukturę i opis poszczególnych wydziałów kontrwywiadu. Skorzystałem również z wielu opracowań angielskojęzycznych, które zawierają dużą ilość interesujących informacji i pozwalają przyjrzeć się służbom specjalnym z innej perspektywy. Są to między innymi publikacje znanego brytyjskiego historyka Keitha Jeffreya - MI6. The History Of Secret Intelligence Service, 1909-1949, oraz Petera Knightleya - The Second Oldest Profession: Spies and Spying in the 20th Century.

Kolejnymi źródłami tej pracy są publiczne wypowiedzi polityków dotyczące reform służb specjalnych w Polsce, zwłaszcza ewolucji Urzędu Ochrony Państwa w kierunku podzielenia się tej instytucji na dwie odrębne agencje, jak również likwidacja Wojskowych Służb Informacyjnych i zastąpienie ich Służbą Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbą Wywiadu Wojskowego.

Źródłowy aspekt pracy zostanie także uzupełniony wypowiedziami byłych oficerów służb, zajmujących się w trakcie swojej pracy działaniami wywiadowczymi i kontrwywiadowczymi.

Czytając tę pracę, trzeba pamiętać, że wizerunek służb specjalnych w Polsce XXI wieku został mocno nadszarpnięty poprzez publikacje o tytule: „Raport o działaniach żołnierzy i pracowników WSI oraz wojskowych jednostek organizacyjnych realizujących zadania w zakresie wywiadu i kontrwywiadu wojskowego przed wejściem w życie ustawy z dnia 9 lipca 2003 r. o Wojskowych Służbach Informacyjnych w zakresie określonym w art. 67. ust. 1 pkt. 1 - 10 ustawy z dnia 9 czerwca 2006 r. "Przepisy wprowadzające ustawę o Służbie Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służbie Wywiadu Wojskowego oraz ustawę o służbie funkcjonariuszy Służby Kontrwywiadu Wojskowego oraz Służby Wywiadu Wojskowego" oraz o innych działaniach wykraczających poza sprawy obronności państwa i bezpieczeństwa Sił Zbrojnych Rzeczypospolitej Polskiej.” Raport ten, szerzej znany pod nazwą „Raport Macierewicza”, został ostro skrytykowany przez wielu oficerów służb specjalnych, min. przez płk. Aleksandra Makowskiego, który przedstawił własną wersję wydarzeń w książce pt. „Tropiąc Bin Ladena. W Afgańskiej matni 1997-2007”.

𝐎 𝐢𝐬𝐭𝐨𝐜𝐢𝐞 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐰𝐲𝐰𝐢𝐚𝐝𝐮 – cykl Kulisy historii odc. 16

Dzieje polskiego kontrwywiadu

Pierwszy rozdział pracy jest poświęcony historii szpiegostwa w ogóle, poczynając od czasów starożytnych, pokazując najciekawsze przypadki tej formy działalności, aż po czasy współczesne. Historyczna analiza pomoże zrozumieć, po co i dlaczego taka forma działania była potrzebna, oraz jak często przesądzała o powodzeniu tych, którzy z usług szpiegów korzystali. Przypadki z przeszłości są niesamowicie pouczające i wiele z nich zapisało się w kanonach szpiegostwa. Do dziś są wykorzystywane podczas szkolenia rekrutów jako klasyczne przykłady.

To, że polskie służby specjalne również posiadają bogatą historię, zostanie przedstawione w kolejnym podrozdziale pracy, a szczególne miejsce zarówno w historii, jak i niniejszej pracy zajmuje Oddział II Sztabu Głównego istniejący w latach 1919-1939, który jest powodem do wyjątkowej chluby.

Bardzo ważne jest również pokazanie, jak funkcjonują inne służby specjalne świata, jaka jest ich struktura oraz zadania, które wykonują. W podrozdziale tym służby zostaną podzielone na służby partnerskie, takie jak amerykańska CIA czy brytyjskie MI5, które od czasu wejścia Polski do NATO współpracują z Polską, dzieląc się informacjami i neutralizując zagrożenia, które w dobie walki z terroryzmem występują z bardzo dużą częstotliwością. Interesującym przykładem w tym przypadku jest izraelski Mossad. Służba, która pomimo tego, iż jest całkiem młoda, uważana jest za jedną z najlepszych w swoim fachu.

Służby kontrwywiadowcze we współczesnym świecie

Cywilny kontrwywiad

Rozdział drugi oraz trzeci skupia się na tematyce współczesnego, polskiego kontrwywiadu cywilnego oraz wojskowego. Służby te w niedługim czasie przeszły bardzo wiele przemian, dlatego istotne jest przedstawienie zadań, jakie realizują w swojej aktualnej formie. Przybliżony zostanie również proces ewolucji, jaki przeszedł w krótkim czasie polski kontrwywiad, a aspekt ten zostanie uzupełniony wywiadami z oficerami w stanie spoczynku, których eksperckie zdanie pomoże wytłumaczyć i zrozumieć to ciekawe zjawisko.

Struktura i zadania ABW

Kontrwywiad wojskowy

Struktura i zadania SKW

Podstawowe środki i metody operacyjne kontrwywiadu

Ostatni, czwarty rozdział ma za zadanie pokazać, jakimi podstawowymi metodami i środkami pracy posługuje się kontrwywiad. W związku z tym, że tzw. „rzemiosło” pracy operacyjnej kontrwywiadu objęte jest klauzulą tajności i dostępne tylko dla nielicznych, wykorzystane zostaną jawne materiały, powszechnie dostępne, które dalej pozostają aktualne.

tags: #djamel #antar #dluznik

Kontrwywiad jako narzędzie ochrony interesów państwa

𝐎 𝐢𝐬𝐭𝐨𝐜𝐢𝐞 𝐤𝐨𝐧𝐭𝐫𝐰𝐲𝐰𝐢𝐚𝐝𝐮 – cykl Kulisy historii odc. 16

Popularne posty: