Jak sprawdzić majątek dłużnika?

Celem egzekucji komorniczej jest zaspokojenie wierzyciela, który dochodzi spłaty zaległych roszczeń od nierzetelnego kontrahenta. Aby ten cel osiągnąć, komornik, czyli organ który przeprowadza egzekucję, musi posiadać niezbędną wiedzę o majątku dłużnika. Aby taką wiedzę zdobyć, prawodawca przygotował szereg instytucji prawnych. Dzisiaj właśnie o nich.

Bez ustalenia składników majątku dłużnika przeprowadzenie skutecznej egzekucji należności wierzyciela jest praktycznie niemożliwe. Tymczasem dokonanie takich ustaleń nie zawsze jest prostym zadaniem, zwłaszcza w przypadkach, gdy dłużnika z wierzycielem nie łączą więzy, które sprawiają, że wierzyciel po prostu wie, jakim majątkiem obraca dłużnik. Wówczas pozostaje przeszukanie danych zawartych w publicznych rejestrach. Gdy to nie wystarczy, pozostaje skorzystać z postępowania o wyjawienie majątku dłużnika.

Poszukiwanie majątku nierzetelnego dłużnika, który odmawia współpracy z komornikiem, służą następujące instytucje prawne:

obowiązek składania wyjaśnień i podawania informacji komornikowi na jego żądanie, któremu podlegają osoby fizyczne i instytucje, w tym sam dłużnik osobiście (instytucje te uregulowano w art. 801 i art. 761 kodeksu postępowania cywilnego [Dz.U. 1964 Nr 43 poz. 296])
poszukiwanie majątku dłużnika przez komornika na zlecenie wierzyciela (art. 797’ kodeksu postępowania cywilnego)
wyjawienie majątku dłużnika (art. 913 i następne kodeksu postępowania cywilnego)
możliwość dokonywania ustaleń przez komornika w trakcie czynności egzekucyjnych

Gdzie szukać majątku dłużnika - informacje i wyjaśnienia udzielane komornikowi na jego żądanie

Najczęściej, aby szukać majątku dłużnika, komornik korzysta ze swojego uprawnienia do żądania niezbędnych informacji oraz wyjaśnień od osób i instytucji. Oczywiście żądania te nie mogą wykraczać poza zakres wyznaczony sposobem egzekucji, który został wskazany przez wierzyciela.

Dobrze to ilustruje poniższy przykład. Wierzyciel wnosił o egzekucję z nieruchomości dłużnika. W takiej sytuacji komornik nie może żądać informacji mających na celu ustalenie nazwy pracodawcy dłużnika ani wysokości jego zarobków. Dzieje się tak, ponieważ wierzyciel nie wnosił o zajęcie wynagrodzenia dłużnika.

Krąg podmiotów, które są zobowiązane do udzielenia komornikowi informacji jest bardzo szeroki. Co więcej w przepisach prawnych regulujących postępowanie egzekucyjne, został on wymieniony jedynie przykładowo.

Warto pamiętać o tym, że jeżeli komornik o coś pyta, to trzeba mu odpowiedzieć. Inaczej osoba, która niezasadnie odmawia udzielenia informacji lub udziela świadomie fałszywych informacji może zostać ukarana przez komornika grzywną do 500 zł. Taka grzywna może być wielokrotnie ponawiana.

Poszukiwanie majątku dłużnika przez komornika na zlecenie wierzyciela

Przepisy prawne regulujące sposoby przymusowego odzyskiwania zaległych należności przez komornika przewidują taką możliwość, że wierzyciel może zlecić komornikowi poszukiwanie majątku dłużnika. Oczywiście nie może to być zlecenie ogólne, tylko wierzyciel musi szczegółowo wskazać, czego komornik ma szukać. Poszukiwania prowadzone przez komornika nie mogą wybiegać poza zakres wyznaczony przez wierzyciela.

Za poszukiwania majątku dłużnika wierzyciel musi uiścić komornikowi opłatę. Opłata ta wynosi 3% przeciętnego miesięcznego wynagrodzenia w danym roku. Komornik może tą opłatą obciążyć dłużnika.

Najczęściej w wyniku zlecenia komornik żąda wyjaśnień od dłużnika w trybie art. 801 k.p.c. i wystosowuje zapytania w trybie art. 761 k.p.c. do:

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego i Urzędu Skarbowego - dzięki zapytaniu skierowanemu do tych instytucji komornik może dowiedzieć się między innymi: kto jest pracodawcą dłużnika lub jaką dłużnik prowadzi działalność gospodarczą oraz jaki ma numer rachunku bankowego
Centralnej Ewidencji Pojazdów i Kierowców - dzięki takiemu zapytaniu komornik może dowiedzieć się, jakie pojazdy znajdują się w posiadaniu Twojego dłużnika
ewidencji nieruchomości w starostwie/urzędzie gminy - oczywiście kierując zapytanie w tę stronę komornik dowie się o własności i wartości nieruchomości należących do majątku dłużnika
spółdzielni mieszkaniowej - w spółdzielni mieszkaniowej komornik będzie mógł ustalić status prawny mieszkania dłużnika

Wyjawienie majątku dłużnika

Kolejna przydatna w odzyskiwaniu długów instytucja prawna to wyjawienie majątku dłużnika. Chodzi w niej o to, że możesz złożyć wniosek do sądu (ściślej ujmując, do sądu właściwego ze względu na miejsca zamieszkania lub siedzibę dłużnika) o wyjawienie majątku dłużnika. W swoim wniosku żądasz, żeby dłużnik złożył w sądzie wykaz swojego pełnego majątku wraz z przyrzeczeniem, że jest on prawdziwy i zupełny.

Prawo do złożenia wniosku o wyjawienie majątku swojego dłużnika będziesz mógł jednak złożyć w ściśle określonych przypadkach:

W sytuacji, gdy już zajęty w toku egzekucji majątek dłużnika nie wystarcza do pokrycia Twojej wierzytelności.
Gdy wykażesz, że na skutek prowadzonej przez komornika egzekucji nie uzyskałeś zaspokojenia Twojej wierzytelności.
Gdy przed wszczęciem egzekucji już wiesz, że nie uda się ściągnąć Twojej należności ze znanego Ci majątku dłużnika lub jego bieżących przychodów (na przykład z tytułu wynagrodzenia/renty/emerytury dłużnika).

Co się stanie, jeżeli dłużnik złoży nieprawdziwy lub niezupełny wykaz, czyli jeżeli zechce coś zataić? Wówczas grozi mu odpowiedzialność karna za składanie fałszywych zeznań (kara pozbawienia wolności do lat trzech).

Jak widzisz, złożenie wniosku o wyjawienie majątku dłużnika może znacznie przyśpieszyć czas windykacji długu: komornik będzie dokładnie wiedział skąd może ściągnąć należne Ci pieniądze. Pan Paweł był dłużny Panu Wojtkowi 60 000 zł. Pan Wojtek złożył pozew i uzyskał wyrok sądowy wraz z rygorem natychmiastowej wykonalności tego wyroku. W związku z tym komornik zaczął egzekucję długu. Jednak w toku egzekucji komornik dowiedział się, że w posiadaniu Pana Pawła jest jedynie samochód , który sprzedał za 20 000 zł. Wierzytelność Pana Wojtka nie została w pełni zaspokojona, dlatego postanowił wystąpić do sądu z wnioskiem o wyjawienie majątku Pana Pawła. Pan Paweł dostarczył do sądu wykaz swojego majątku, w którym znalazł się jeszcze samochód ciężarowy. W związku z tym Pan Wojtek złożył wniosek do komornika o wszczęcie egzekucji długu z tego pojazdu. Komornik sprzedał samochód ciężarowy należący do Pana Pawła za 100 000 zł i dzięki temu Pan Wojtek odzyskał należne mu pieniądze.

Wyjawienie majątku (postępowanie egzekucyjne - art. 913 - 920 z indeksem 2 k.p.c.)

Ustalenia komornika w trakcie wykonywania czynności egzekucyjnych

W toku swojej pracy komornik może dowiedzieć się dodatkowych informacji na temat majątku posiadanego przez dłużnika. Jest wówczas zobowiązany poinformować Cię o takiej sytuacji. Pani Ania i Pani Kasia prowadzą jednoosobowe działalności gospodarcze. Pani Ania była dłużna Pani Kasi 200 000 zł z tytułu dostawy towarów. Wezwania do zapłaty nie poskutkowały, w związku z tym Pani Kasia złożyła pozew do sądu. Po wygranej sprawie rozpoczęła się egzekucja komornicza. Pani Kasia wiedziała, że firma Pani Ani dysponuje cennymi maszynami produkcyjnymi, więc złożyła wniosek do komornika o egzekucję długu właśnie z tych maszyn. Komornik w związku z prowadzonymi przez siebie działaniami dowiedział się, że lokal produkcyjny i magazyny nie są wynajmowane przez Panią Anię, tylko są jej własnością. Zawiadomił o tym fakcie Panią Kasię. Pani Kasia w związku z tą informacją złożyła wniosek o egzekucję długu również z tego majątku Pani Ani, jeżeli egzekucja z maszyn produkcyjnych nie wystarczyłaby do spłaty długu.

Szukanie majątku dłużnika - śledztwo na własną rękę

Musisz pamiętać, że efektywność pracy komornika i szybkość spłaty długu w największej mierze zależą od tego, jakie wnioski złożysz do komornika. Jeżeli najpierw przeprowadzisz śledztwo na własną rękę w kwestii majątku Twojego dłużnika, będziesz wiedział jakie wnioski złożyć komornikowi zajmującemu się Twoją sprawą. Dlatego udzielimy Ci kilku podpowiedzi w kwestii tego, gdzie szukać majątku dłużnika.

Ewidencja gruntów - jest to bardzo dobre źródło informacji, z którego możesz dowiedzieć się nawet o nieruchomościach, które nie zostały wpisane do ksiąg wieczystych. Aby uzyskać taką informację musisz złożyć wniosek o jej udzielenie oraz uiścić opłatę w wysokości 50 zł.
Centralna Ewidencja Pojazdów i Kierowców - możesz pozyskać informacje na temat samochodów posiadanych przez Twojego dłużnika. W tym celu wypełniasz wniosek o udostępnienie tych danych oraz składasz kopię dokumentu, który uprawnia Cię do roszczeń (kopię tytułu wykonawczego lub nakazu zapłaty). Za udostępnienie informacji zapłacisz 30,40 zł.
Księgi wieczyste - jeżeli wiesz na jakim terenie położona jest nieruchomość Twojego dłużnika, to możesz znaleźć księgę wieczystą i na jej podstawie dowiedzieć się kto jest prawnym właścicielem tej nieruchomości, a także kto był jej poprzednim właścicielem. Dzięki takiemu zabiegowi możesz również dowiedzieć się, czy aby Twój dłużnik celowo nie przepisał własności nieruchomości na inną osobę, na przykład na swoją rodzinę. Jeżeli tak się stało i będziesz mógł wykazać, że dłużnik chciał w ten sposób uchylić się od spłaty swoich długów, to możesz skorzystać z instytucji skargi pauliańskiej. Dzięki temu zabiegowi czynność prawna polegająca na przeniesieniu własności rzeczonej nieruchomości będzie bezskuteczna wobec Twojego domagania się spłaty długu i komornik będzie mógł wyegzekwować należne Ci pieniądze ze sprzedaży tej nieruchomości.

Więcej o skardze pauliańskiej przeczytasz tutaj: Jak działa skarga pauliańska?

Rejestr dłużników niewypłacalnych - z tego rejestru możesz wyciągnąć informacje na temat numeru REGON oraz PESEL dłużnika. Pomoże Ci to w poszukiwaniach majątku dłużnika, który może być ukryty w innych działalnościach gospodarczych przez niego prowadzonych. Dowiesz się także, z jakiego powodu Twój dłużnik został wpisany do rejestru oraz o wszystkich jego zadłużeniach.
Baza przedsiębiorców CEIDG (Centralnej Ewidencji i Informacji o Działalności Gospodarczej) inne bazy na temat przedsiębiorców - warto sprawdzić jakie firmy prowadzi Twój dłużnik. Może okazać się, że jest wspólnikiem lub współwłaścicielem nie tylko w jednej firmie. Również w ten sposób możesz szukać majątku do zaspokojenia swojej wierzytelności. Baza CEIDG jest dostępna jest online za darmo.

Analiza sytuacji finansowej przede wszystkim kojarzy się z sektorem bankowym w związku z udzielaniem kredytów, czy też z audytem finansowym spółki w kontekście sporządzanych sprawozdań finansowych. Jednak nie tylko w tych obszarach ma ona istotne znaczenie. Decyzje co do zawarcia kontraktu, ustanowienia zabezpieczeń umowy, czy sposobu odzyskiwania zadłużenia powinny być poprzedzone weryfikacją sytuacji majątkowej drugiej strony. Zanim skorzystamy ze wsparcia specjalistów zajmujących się doradztwem finansowym i prawnym możemy wykonać wstępną analizę (tzw. research majątkowy) we własnym zakresie, korzystając z dostępnych w Internecie narzędzi. Źródła informacji o majątku spółek lub osób fizycznych możemy podzielić na nieodpłatne i płatne. Poniżej kilka słów o najczęściej odwiedzanych przeze mnie stronach.

Dane o majątku dłużnika za darmo. Poszukiwania warto rozpocząć od najprostszego narzędzia, czyli wyszukiwarki Google. Wpisanie danych spółki, czy osoby fizycznej pozwala pozyskać wiele informacji np. o istnieniu i wysokości zadłużenia na giełdzie długów. Podobnie rzecz się ma z profilami na social mediach, na których możemy zobaczyć posiadane, wartościowe ruchomości, np. samochody. Podstawowym źródłem informacji o kondycji finansowej spółki są sprawozdania finansowe, które są dostępne na specjalnej stronie. Pliki posiadające format xml można przeglądać za pomocą rządowej przeglądarki. Analiza dokumentów finansowych to cenna umiejętność, dzięki której możemy sprawdzić m.in. W KRZ (Krajowy Rejestr Zadłużonych), oprócz informacji o postępowaniach restrukturyzacyjnych i upadłościowych zarówno tych w toku, jak i zakończonych możemy dowiedzieć się również o umorzonych postępowaniach egzekucyjnych z uwagi na ich bezskuteczność, jak i o wystąpieniu zaległości alimentacyjnej. Pomimo że, KRZ zastąpił MSiG (Monitor Sądowy i Gospodarczy) co do postępowań restrukturyzacyjnych i upadłościowych, to nadal znajdziemy tam informacje o poprzednich tego rodzaju postępowaniach oraz o ogłoszeniach wymaganych przez Kodeks spółek handlowych i inne ustawy. Pełna treść dziennika publikowanego w poszczególne dni robocze jest dostępna na stronie internetowej. Często odwiedzaną stroną, zwłaszcza w związku z pandemią Covid-19, stała się baza SUDOP, czyli wyszukiwarka informacji o uzyskanej pomocy publicznej i pomocy de minimis w ramach wdrażanych w Polsce środków pomocowych. Wspomnieć też należy o wyszukiwarce KRS, gdzie znajdziemy nie tylko dane spółki, ale i np. numery PESEL członków zarządu, wspólników. Z kolei sprawdzając w CEiDG (Centralna Ewidencja i Informacja o Działalności Gospodarczej) osoby prowadzące jednoosobową działalność gospodarczą, warto zwrócić uwagę na adres wykonywania działalności oraz adres do doręczeń. Dane te mogą okazać się przydatne do ustalenia posiadanych nieruchomości, o czym szerzej w dalszej części.

Dłużnik i jego majątek. Dysponując danymi adresowymi warto sprawdzić czy dana nieruchomość jest własnością naszego dłużnika. Dane te są widoczne w Dziale II księgi wieczystej. Mimo, że przeglądanie księgi jest darmowe, to konieczne jest posiadanie pełnego numeru księgi wieczystej. Istnieje wiele odpłatnych stron (np. Księga wieczysta jest źródłem wielu istotnych danych m.in. o ustanowionych zabezpieczeniach, prowadzonych egzekucjach komorniczych, czy chociażby numerze PESEL właściciela. Narzędziem ułatwiającym poszukiwanie informacji o sytuacji finansowej dłużnika, w tym o powiązaniach z innymi podmiotami są wyszukiwarki wydawnictwa Wolters Kluwer oraz Beck. Łączą one dane dostępne w publicznych rejestrach, dzięki czemu monitoring staje się szybszy i prostszy. Korzystanie z obu stron wymaga logowania po zakupie dostępu do produktów wydawnictwa. Krajowy Rejestr Długów to kolejne z odpłatnych źródeł informacji o dłużnikach. Platforma oferuje możliwość zamówienia raportu o danej firmie jak i usługi monitorowania, np. czy została ona dopisana jako dłużnik do bazy dłużników KRD BIG S.A. lub czy dokonała terminowej spłaty. Automatyczne monitorowanie podmiotów możemy ustawić także za pomocą funkcji „Lista upadłości” w IMSIG (Internetowy Monitor Sądowy i Gospodarczy). Robiąc nieco bardziej szczegółowy research warto sprawdzić dane znajdujące się w rejestrze zastawów. Centralna Informacja o Zastawach Rejestrowych udziela informacji, wydaje zaświadczenia oraz odpisy z rejestru zastawów. Za pośrednictwem strony możemy skierować do właściwego sądu wniosek np. w celu sprawdzenia, czy dana ruchomość jest obciążona zastawem. Kolejnym wymagającym logowania rejestrem jest RNP (Rejestr Należności Publicznoprawnych) pozwalający ustalić, czy dany podmiot zalega z zapłatą należności wobec urzędów skarbowych lub jednostek samorządu terytorialnego, które podlegają egzekucji administracyjnej. Dostęp do RNP możliwy jest poprzez konto w e-Urzędzie Skarbowym.

Jeżeli roszczenie nie jest przedawnione, zdarza się, że dłużnicy próbują chronić swój majątek i dokonują pewnych czynności dla pozoru, m.in. czynności z pokrzywdzeniem wierzyciela. Jeżeli okazałoby się, że dłużnik stał się w związku z tą czynnością niewypłacalny, rozwiązaniem dla Pana jako wierzyciela w takiej sytuacji jest możliwość skierowania tzw. skargi pauliańskiej do majątku osoby trzeciej, która go zyskała, a wiedziała o nielojalnym działaniu dłużnika wobec wierzyciela, przy zachowaniu należytej staranności.

Skarga pauliańska

Skarga pauliańska zwana inaczej Actio Pauliana to według Kodeksu cywilnego instytucja chroniąca wierzyciela w razie niewypłacalności dłużnika. Skarga kierowana jest na drodze powództwa sądowego lub zarzutu do osoby, która uzyskała korzyść majątkową. W tym przypadku skierowana będzie do brata dłużnika.

Sąd w postępowaniu będzie oceniał okoliczności sprawy i należy uprawdopodobnić zaistnienie przesłanki do skargi. Można żądać również uznania czynności zamiany jako krzywdzącej wierzyciela za bezskuteczną, w przypadku jeśli była ona nieodpłatna. Jeżeli dłużnik dokonuje bowiem czynności darowizny w stanie niewypłacalności (bo zmiana nie opierała się na tych samych wartościach), Kodeks cywilny ustanawia domniemanie prawne, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Ponadto, domniemuje się, że osoby bliskie mogły wiedzieć o sytuacji materialnej dłużnika.

Bezskuteczność oznacza, że dokonana czynność prawna miała wadę i nie wywoła tym samym planowanych skutków prawnych. W tym przypadku - nieruchomości nie zostaną zamienione.

Z powodu pewnych nieprawidłowości, jakie zaszły przy dokonywaniu czynności prawnej, np. czynność dla pozoru (strony umawiają się, że do zamiany w rzeczywistości nie dojdzie, dłużnik nadal będzie mieszkał w swoim domu, ale formalnie jego właścicielem będzie syn brata, na co wszyscy się godzą), stan prawny będzie taki, jak przed dokonaniem tej czynności. Sąd w postępowaniu wydaje orzeczenie o charakterze konstytutywnym, czyli wskazuje nowy, ale właściwy stan prawny. Należy pamiętać o terminie na złożenie skargi pauliańskiej wobec czynności z pokrzywdzeniem wierzyciela, który upływa po okresie 5 lat od daty tej czynności - w tym przypadku od daty zamiany nieruchomości.

Wniosek o poszukiwanie majątku dłużnika w postępowaniu egzekucyjnym jest kolejną możliwością odzyskania długu.

Polski ustawodawca, jak dotąd, nie przewidział przepisów pozwalających na stworzenie oficjalnej „wyszukiwarki” majątku dłużnika, dzięki której można szybko go znaleźć po wpisaniu danych. Niektórzy decydują się więc na skorzystanie z pomocy firm oferujących przeprowadzenie takich poszukiwań. Jednak ich działalność niekiedy balansuje na granicy prawa. Dlatego lepszym rozwiązaniem jest sięgnięcie po instrumenty przewidziane przez prawo, czyli po specjalną procedurę, której celem jest wyjawienie majątku dłużnika.

Z prawnego punktu widzenia podstawowym narzędziem służącym ustaleniu majątku dłużnika jest - uregulowane w art. 913-920(1) kodeksu postępowania cywilnego - postępowanie o wyjawienie majątku. Może zostać ono przeprowadzone zarówno na etapie egzekucji komorniczej, jak i wcześniej, zanim procedura egzekucyjna zostanie zainicjowana. W pierwszym przypadku, aby doszło do wyjawienia majątku dłużnika, wierzyciel musi wykazać, że zajęty podczas egzekucji majątek nie rokuje zaspokojenia egzekwowanych należności lub, że na skutek prowadzonej egzekucji nie uzyskał w pełni zaspokojenia swej należności.

Wniosek o wyjawienie majątku dłużnika składa się do sądu rejonowego ogólnej właściwości dłużnika, a więc przede wszystkim sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę dłużnika. Do wniosku należy dołączyć odpis protokołu zajęcia lub inne dokumenty uzasadniające obowiązek wyjawienia majątku, a jeżeli wniosek złożono przed wszczęciem egzekucji, także tytuł wykonawczy.

Samo wyjawienie majątku podlega na złożeniu przez dłużnika wykazu jego majątku. Jest to istotny mankament tego postępowania: majątek dłużnika nie jest „poszukiwany” przez organy państwowe, ale to sam dłużnik ma obowiązek oświadczyć, co posiada. Co prawda oświadczenie to jest składane pod rygorem odpowiedzialności karnej za złożenie fałszywego oświadczenia, jednak dla niektórych dłużników ryzyko poniesienia takiej odpowiedzialności może okazać się zbyt niską motywacją do pełnego wyjawienia majątku.

Wierzyciel ma jednak możliwość sięgnięcia do instytucji prawa karnego. W art. 300-302 Kodeksu karnego (Dz. U. z 1997 r. nr 88, poz. 553 ze zm.) określone są bowiem przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu, typowe dla relacji dłużnik-wierzyciel. Przestępstwa te dotyczą: ukrywania lub pozornego obciążania majątku w razie grożącej niewypłacalności lub upadłości dłużnika (art. 300 K.k.), tworzenia nowej jednostki gospodarczej i przenoszenia na nią majątku dłużnika w celu udaremnienia lub ograniczenia zaspokojenia wierzycieli (art. 301 K.k.), spłacania lub zabezpieczania tylko niektórych z wierzycieli przy jednoczesnym działaniu na szkodę pozostałych wierzycieli (art. 302 K.k.).

Kolejnym dotkliwym skutkiem przeprowadzenia przez sąd postępowania o wyjawienie majątku dłużnika jest wpisanie go do rejestru dłużników niewypłacalnych prowadzonego w ramach Krajowego Rejestru Sądowego. Wpis następuje z urzędu wobec każdego dłużnika zobowiązanego do wyjawienia majątku, ulega on wykreśleniu po upływie 10 lat od jego dokonania i praktycznie uniemożliwia dłużnikowi zaciągnięcie jakichkolwiek zobowiązań.

Wykres przedstawiający rodzaje majątku dłużnika

tags: #dluznik #sprawdzenie #majatku