Dłużnik: Kim Jest i Jakie Ma Prawa?
Pewnie nie raz słyszałeś, że zadłużenie to coś, co może spotkać każdego. Ale dopóki nie znajdziesz się w takiej sytuacji, problem długów wydaje się odległy. Aż pewnego dnia dostajesz wezwanie do zapłaty lub telefon od windykatora. I nagle świat staje na głowie. Co teraz? Jakie masz prawa? Co możesz zrobić, żeby nie stracić kontroli? Jeśli znalazłeś się w trudnej sytuacji finansowej, możesz poczuć się pewniej, jeśli poznasz swoje pełne prawa jako dłużnik.
Definicja dłużnika
Dłużnik to osoba fizyczna lub prawna, która zaciągnęła dług u swojego wierzyciela. Dłużnikiem stajesz się, kiedy minie termin na uregulowanie płatności. Zazwyczaj umowa pomiędzy zleceniodawcą i zleceniobiorcą określa termin płatności, np. 7 dni po wystawieniu faktury klient musi zapłacić. Jeśli w tym czasie nie opłaci faktury, to zgodnie z prawem już pierwszego dnia po terminie wierzyciel może rozpocząć windykację. Dłużnik to osoba, która musi zaspokoić roszczenie wobec wierzyciela. Dłużnik to osoba, która nie opłaciła należności po upływie terminu płatności. Dłużnik ma zobowiązania do spełnienia i powinien, uregulować je jak najszybciej to możliwe. Dłużnikiem zostaje ten, kto nie wywiązuje się z umowy finansowej lub rzeczowej, np. nie oddaje pożyczonych pieniędzy w terminie albo nie spłaca rat kredytu na czas.
To, kim jest dłużnik, zależy przede wszystkim od przepisów Kodeksu cywilnego. Jednak - podobnie, jak w przypadku pojęcia „wierzyciel” - ustawodawca nie zdefiniował określenia „dłużnik”. Dłużnikiem może być osoba fizyczna, osoba prawna bądź jednostka organizacyjna posiadająca jedynie zdolność prawną - a więc każdy, kto może być podmiotem praw i obowiązków. Oczywiście to, kto jest dłużnikiem ustala się badając treść stosunku zobowiązaniowego - a zwłaszcza ukształtowanie praw i obowiązku jego stron.
Dłużnik jest prawnie zobowiązany uregulować dług wobec wierzyciela. Dług może powstać wobec osoby prywatnej, instytucji czy przedsiębiorstwa. Wierzyciel może wystąpić do sądu przeciwko dłużnikowi, jeżeli ten dobrowolnie nie zaspokoi powstałego roszczenia. Dłużnik musi zaspokoić roszczenia wierzyciela, a więc kim jest wierzyciel? Wierzyciel, to osoba lub przedsiębiorstwo, względem którego powstało zadłużenie. Ma prawne podstawy, aby żądać od dłużnika zaspokojenia roszczenia. Dłużnika i wierzyciela łączy powstałe zobowiązanie, które dla dłużnika jest długiem, a dla wierzyciela wierzytelnością.
"Zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić". (art. 353 § 1 Kodeksu cywilnego). "Świadczenie może polegać na działaniu albo na zaniechaniu". (art. 353 § 2 Kodeksu cywilnego).
Dłużnikiem można zostać na różnych etapach życia. Wystarczy nie opłacić zobowiązania finansowego w jednej z poniższych sytuacji:
- niespłacony kredyt hipoteczny, studencki lub konsumencki,
- zaległości na karcie kredytowej,
- pożyczka od firmy lub znajomych/krewnych.
Jeśli masz dług - zacznij działać. Reaguj na wezwania, rozmawiaj z wierzycielami i szukaj rozwiązań, które pozwolą ci spłacić zadłużenie. Masz prawa, które chronią cię w tym procesie - warto dążyć do tego, by znaleźć najlepszą drogę do rozwiązania sytuacji.
Co to jest zobowiązanie i dług?
Dłużnika i wierzyciela łączy powstałe zobowiązanie, które dla dłużnika jest długiem, a dla wierzyciela wierzytelnością. Zobowiązanie jest rodzajem stosunku cywilnoprawnego łączącego dłużnika z wierzycielem. Jak widać, obie strony złączone są tzw. węzłem prawnym, który daje możliwość żądania spełnienia świadczenia wierzycielowi. Przepisy regulujące to zagadnienie pochodzą z kodeksu cywilnego (art. 353). Dług to wyraz powinności, a odpowiedzialność nie odnosi się do powinności, lecz do samej przymusowej kwestii pokrycia długu. Dług może zależeć od woli dłużnika, a odpowiedzialność już nie.
Nie zawsze musi ono mieć charakter pieniężny i dążyć do zaspokojenia interesu majątkowego wierzyciela. Zobowiązanie odnosić się może także do ochronę dóbr osobistych, zdrowia, wolności, czy praw autorskich. Niepieniężny charakter będą miały zobowiązania dłużnika mające związek z pamiątkami rodzinnymi - fotografiami, listami itp.
Rodzaje odpowiedzialności dłużnika
Odpowiedzialność dłużnika może przybierać różne formy:
- Osobista - najczęściej ma ona postać majątkową. Majątek dłużnika będzie gwarancją spełnienia świadczenia i do niego odnosić się będą środki przymusu wierzyciela poszukującego zaspokojenia swoich roszczeń.
- Rzeczowa - występuje w przypadku zabezpieczenia wierzytelności zastawem. Odpowiedzialność rzeczowa jest następstwem czynności prawnych, które regulowane są przez prawo rzeczowe. Gwarancją spełnienia świadczenia w przypadku odpowiedzialności rzeczowej będzie nie majątek dłużnika, lecz ów ruchomy lub nieruchomy przedmiot majątkowy, którym zabezpieczono wierzytelność.
Prawa dłużnika
Oczywiste jest, że to dłużnik ponosi odpowiedzialność za niedotrzymanie umowy i wierzyciel może mieć uzasadnione pretensje do nierzetelnego partnera. Jednak sposób, w jaki wierzyciel może żądać zapłaty zobowiązania, jest uregulowany i wierzyciel nie może przekraczać pewnych granic. Niechęć do dłużników jest dość powszechna, dlatego prawa chroniące dłużników są koniecznością.
Prawo chroni dłużnika przed nękaniem i nachodzeniem przez wierzycieli i windykatorów. Poznaj inne najważniejsze prawa dłużników:
- klarowne informacje,
- poprawnie sporządzona umowa,
- pisemne powiadomienia dotyczące zadłużenia,
- negocjowanie warunków spłaty zadłużenia,
- całkowity zakaz nękania i nachodzenia przez wierzyciela,
- zabezpieczenie warunków życiowych,
- zachowanie prywatności.
Jako dłużnik masz prawo wiedzieć, jaki jest stan Twojego zadłużenia, jakimi odsetkami jest obciążony dług, jakie są koszty windykacyjne i czy są jakiekolwiek inne koszty związane z powstałym roszczeniem. Wierzyciel ma obowiązek informować dłużnika o krokach, które podejmuje np. o planowanej egzekucji majątku. Twoje dane osobowe są chronione. Masz prawo skorzystać z pomocy prawnika, który pomoże ci zrozumieć twoje prawa i obowiązki oraz doradzi, jak najlepiej postępować w twojej sytuacji. W określonych przypadkach możesz także skorzystać z nieodpłatnej pomocy prawnej lub pełnomocnika z urzędu.
Niezbywalnym prawem dłużnika jest możliwość negocjacji z wierzycielem. Sprawdź, czego mogą dotyczyć negocjacje z wierzycielem:
- anulowanie odsetek,
- rozłożenie długu na mniejsze raty,
- wspólne opracowanie nowego harmonogramu spłaty obciążenia.
Jeśli tylko pojawi się szansa na dogadanie się z wierzycielem i polubowne rozwiązanie sprawy, dłużnik powinien z tego skorzystać. Windykacja polubowna jest dużo bardziej elastyczna i korzystna, zarówno dla dłużnika jak i wierzyciela. Podczas windykacji polubownej wszystko odbywa się bez ingerencji sądu, więc jest szybciej i taniej. Jest to o tyle wygodniejsza opcja, że nad całym procesem odzyskiwania należności możesz czuwać samodzielnie lub korzystając z pomocy doświadczonego windykatora.
Jak każdy polski obywatel, masz prawo do wszczęcia postępowania sądowego, np. jeśli masz podstawę do kwestionowania zadłużenia. Przestrzeganie wyroków sądowych - jeśli sąd wydał wyrok lub nakaz zapłaty, jesteś zobowiązany do jego wykonania. Masz możliwość poinformowania komornika, że niektóre składniki majątku są wyłączone spod egzekucji (np. ewentualnych kosztów dodatkowych (np. przedmiotów niezbędnych do pracy zarobkowej).
Bieżąca komunikacja - Jeśli wystąpiły istotne zmiany w twojej sytuacji finansowej, warto poinformować wierzyciela, aby uniknąć eskalacji działań windykacyjnych lub sądowych. Np. jeśli masz przejściowe trudności, np. z utratą pracy, warto to zgłosić wierzycielowi.
Proces windykacji
Windykacja to proces odzyskiwania długu przez wierzyciela. Zwykle zaczyna się od przypomnienia o zaległości, czyli wysyłania wezwań do zapłaty. Jeśli dług nie zostanie uregulowany, sprawa może trafić do firmy windykacyjnej, która podejmuje próbę negocjacji z dłużnikiem, oferując np. rozłożenie długu na raty. W przypadku braku porozumienia, wierzyciel może skierować sprawę do sądu, a następnie, po uzyskaniu wyroku, dochodzić zapłaty przez komornika. Windykacja nie kończy się natychmiast - proces ten może trwać kilka miesięcy lub lat, zależnie od sytuacji dłużnika.
Przedawnienie roszczeń
Teoretycznie zgodnie ze swoim prawem wierzyciel może wystąpić z żądaniem spełnienia świadczenia w każdym momencie począwszy od dnia wymagalności świadczenia od dłużnika. W praktyce jednak po upływie ustalonego ustawowo okresu przedawnienia roszczeń dłużnik może uchylić się od jego spełnienia. Jeszcze do 1990 r. sądy badały, czy wniesione roszczenia nie uległy przedawnieniu, lecz od nowelizacji kodeksu postępowania cywilnego dłużnik sam musi pilnować upływ okresu ustawowego i wnosić zarzut przedawnienia.
Przedawnieniu ulegają tylko roszczenia majątkowe. Przedawnienie nie oznacza wygaśnięcia zobowiązania - ono dalej istnieje, jednak roszczenie z jego tytułu są niezaskarżalne.
Przystąpienie do długu i przejęcie długu
Do długu dłużnika można przystąpić na podstawie umowy przystąpienia. Przyjmuje się, że sytuacja wierzyciela nie może na ten skutek ulec pogorszeniu więc jego zgoda na to nie jest wymagana. Poszerza się wtedy grono dłużników o jeden lub więcej podmiotów i wspólnie odpowiadają oni za istniejący dług na podstawie obowiązku świadczenia i umowy nienazwanej - bowiem w powszechnie funkcjonującym prawie nie ma przepisu regulującego taką sytuację.
"Jeżeli w umowie zastrzeżono, że dłużnik spełni świadczenie na rzecz osoby trzeciej, osoba ta, w braku odmiennego postanowienia umowy, może żądać bezpośrednio od dłużnika spełnienia zastrzeżonego świadczenia". (art. 393 Kodeksu cywilnego).
W miejsce dłużnika może wstąpić podmiot trzeci. W wyniku zawarcia umowy dochodzi wtedy do zmiany dłużnika. "Osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony (przejęcie długu)". (art. 519 Kodeksu cywilnego).
Poręczenie
Przez umowę poręczenia poręczyciel zobowiązuje się względem wierzyciela wykonać zobowiązanie na wypadek, gdyby dłużnik zobowiązania nie wykonał. Jeżeli dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia, wierzyciel powinien zawiadomić o tym niezwłocznie poręczyciela.
Jeśli dłużnik opóźnia się z wykonaniem zobowiązania, tzn. w terminie określonym w treści zobowiązania nie spełnia świadczenia, to jego dług staje się wymagalny. Od tej pory wierzycielowi przysługują wszystkie środki prawne, jakie przewiduje ustawa, aby ubiegać się o należyte spełnienie przysługującego mu świadczenia. W przypadku kiedy dłużnik korzysta z usług poręczyciela, wierzyciel powinien poinformować o zwłoce dłużnika także poręczyciela, wobec którego także ma prawo domagać się wykonania świadczenia.
Kiedy można zostać dłużnikiem?
Przykład: Karol jest właścicielem hotelu z restauracją. W sezonie wiosenno-letnim ze względu na duże obłożenie Karol zdecydował skorzystać się z usług cateringowych jednej z zewnętrznych firm usługowych. Wybrał rozbudowany pakiet, dzięki któremu przez cały miesiąc miał zapewnione posiłki dla gości świętujących w jego hotelu. Jednak okazało się, że Karol nie zarobił, tyle ile się spodziewał i po opłaceniu opłat stałych oraz wypłaceniu pensji swoim pracownikom, nie wystarczyło już pieniędzy na opłacenie firmy cateringowej. Po umówionych 30 dniach od wystawienia faktury, Karol nadal nie opłacił swojego zobowiązania, więc 31 dnia powstał dług, a Karol oficjalnie został dłużnikiem. Gdyby Karol rozsądniej planował budżet opierając się na tym, co jest, a nie na tym, co może być, to nie doszłoby do zadłużenia. Jednak jeśli już powstała taka sytuacja, Karol nadal miał w zasięgu ręki rozwiązania poprawiające sytuację. Mógł jeszcze przed upływem zapisanych w mowie 30 dni skontaktować się z firmą cateringową i omówić sprawę. Kontakt z wierzycielem w celu wspólnego opracowania rozwiązania postawiłby Karola w lepszym świetle i pokazał, że swoje zobowiązania traktuje poważnie, a partnera biznesowego darzy szacunkiem.
Przykład: Klaudia zdecydowała się wziąć kredyt hipoteczny, aby kupić swoje pierwsze mieszkanie. Po kilku latach spłacania rat jej sytuacja finansowa zmieniła się na gorsze. Straciła dobrze płatną pracę i chociaż, dzięki oszczędnościom przez kilka miesięcy była w stanie utrzymywać umówione tempo spłaty kredytu, to na dłuższą metę nie było to możliwe. Dlatego podjęła próbę renegocjacji warunków umowy kredytowej. Bank jednak nie przystał na jej propozycję i ogłosił przetarg na sprzedaż mieszkania, aby odzyskać pieniądze pożyczone Klaudii.
Przykład: Karina nie opłaciła faktury za usługę fotograficzną na weselu. W odwecie firma fotograficzna zaczęła straszyć Karinę, wydzwaniać do niej, nachodzić w domu, a przy okazji zaczepiać także na mieście. Przez brak środków Karina dalej nie opłaciła faktury za wykonaną usługę. Sprawa ucichła i kiedy wydawało się, że jest już zamknięta, bo dług uległ przedawnieniu, firma fotograficzna znowu się odezwała, tym razem wysyłając pisma i strasząc kolosalnymi odsetkami naliczanymi przez lata. Oczywiście firma fotograficzna z powyższego przykładu rażąco łamała prawa dłużniczki Kariny i postępowała nieetycznie i niezgodnie z prawem.
| Pojęcie | Definicja |
|---|---|
| Dłużnik | Osoba zobowiązana do spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela; osoba, której termin płatności zobowiązania minął. |
| Wierzyciel | Osoba lub podmiot, względem którego powstało zadłużenie i która ma prawo żądać jego zaspokojenia. |
| Zobowiązanie | Stosunek cywilnoprawny łączący dłużnika z wierzycielem, zobowiązujący dłużnika do spełnienia świadczenia. |
| Dług | Przedmiot zobowiązania, czyli świadczenie, które dłużnik jest winien wierzycielowi. |
| Windykacja | Proces odzyskiwania należności przez wierzyciela. |
| Przedawnienie | Utrata przez wierzyciela możliwości dochodzenia roszczenia na drodze sądowej po upływie określonego terminu. |