Śmierć dłużnika a dziedziczenie spadku – co powinien wiedzieć wierzyciel?

Jednym z problemów mogących dotykać wierzyciela jest śmierć dłużnika. Wierzyciel w takiej sytuacji, jeżeli chce odzyskać swoją wierzytelność, jest niejako zmuszony jak najszybciej ustalić wartość spadku, który pozostał po zmarłym dłużniku, a także to, czy jego wierzytelność została w tym spadku uwzględniona oraz kto z grona potencjalnych spadkobierców i w jakim stopniu będzie odpowiedzialny za zobowiązania dłużnika.

Może też się zdarzyć i tak - a zdarza się coraz częściej! - że dłużnik odziedziczy spadek, który jest jedyną szansą na zaspokojenie wierzyciela. Odzyskanie wierzytelności zależy wówczas od tego, czy i w jakim zakresie wierzyciel będzie mógł „sięgnąć” do spadku, jaki dziedziczy dłużnik. Innymi słowy, czy wierzyciel będzie mógł prowadzić egzekucję wobec składników majątkowych wchodzących w skład spadku, do którego dziedziczenia powołany jest dłużnik.

Spadki dziedziczone po zmarłych mają dziś coraz większą wartość. Przez spadkobranie dłużnicy z niewypłacalnych mogą stać się nagle milionerami, na czym mogą skorzystać ich wierzyciele… Mogą, ale nie muszą, jeżeli odpowiednio szybko i sprawnie nie włączą się do postępowania, w ramach którego ma się rozstrzygnąć, czy dłużnicy będą coś dziedziczyć, a jeżeli tak - co i o jakiej wartości. Toteż z punktu widzenia wierzyciela (mającego wierzytelność do spadkodawcy lub spadkobiercy) jednym z kluczowych momentów dla wyników postępowania spadkowego jest wiążące ustalenie tzw. masy spadkowej. I na tym właśnie chcielibyśmy skupić uwagę naszych czytelników.

Czym jest masa spadkowa?

Najprościej rzecz ujmując, masa spadkowa to zbiór wszystkich praw (aktywów) i obowiązków (pasywów) wchodzących w skład spadku. W masie spadkowej mogą znaleźć się prawa i obowiązki spadkodawcy związane z prawami rzeczowymi (np. własność nieruchomości, samochodów, precjozów, dzieł sztuki; własnościowe spółdzielcze prawo do lokalu itd.) lub prawami obligacyjnymi (wynikające m.in. z umów zawartych przez spadkodawcę, np. prawo do uzyskiwania czynszu z najmu/dzierżawy).

Jeżeli wartość należących do spadku aktywów jest wyższa aniżeli wartość pasywów spadku, który podlega dziedziczeniu, to oczywiście wzrastają szanse wierzyciela na zaspokojenie jego wierzytelności wobec spadkodawcy lub spadkobiercy. Dla wierzyciela ważne jest więc wiążące ustalenie tego, co i o jakiej wartości składa się na spadek pozostały po dłużniku lub na spadek, który dłużnik mógłby odziedziczyć.

Metody ustalania masy spadkowej

Możemy wyróżnić dwie grupy metod ustalenia składników masy spadkowej i ich wartości. Warto je znać, gdyż zdecydowaną większością tych metod wierzyciel spadkodawcy lub spadkobiercy może posłużyć się z własnej inicjatywy.

Metody prawno-procesowe

Pierwsza grupa to tzw. metody prawno-procesowe (instrumenty wynikające z przepisów prawa) - szczegółowo omawiamy je w dalszej części artykułu:

• wykaz inwentarza (art. 1031¹ - art. 1032 k.c.),
• zabezpieczenie spadku polegające na spisaniu majątku ruchomego (art. 633-636² k.p.c. oraz art. 638⁴ k.p.c.),
• spis inwentarza na wniosek kierowany do sądu (art. 637, art. 637¹ § 1, 2 i 4 oraz art. 638² § 2 k.p.c.),
• spis inwentarza na wniosek kierowany bezpośrednio do komornika (art. 637¹ k.p.c.),
• postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych (art. 655 - art. 660 k.p.c.).

Metody prawno-procesowe mają charakter sformalizowany i zinstytucjonalizowany. Służą władczemu (zasadniczo przez właściwy sąd powszechny) rozstrzygnięciu o tym, co i o jakiej wartości wchodzi w skład spadku.

Metody operacyjne

Druga grupa to metody/instrumenty operacyjne - służące pozyskaniu przez wierzyciela wiedzy o składnikach majątkowych mogących wchodzić w skład masy spadkowej, także tych za granicą Polski. Są to:

• wsparcie licencjonowanej agencji detektywistycznej (specjalizującej się w poszukiwaniu składników majątku),
• wywiad gospodarczy,
• fachowa analiza sytuacji prawnej i ekonomicznej dłużnika,
• rachunkowość śledcza.

Metody operacyjne mają charakter „wywiadowczy”, odformalizowany (ale oczywiście zawsze muszą być wykonywane w sposób legalny!), a służą głównie zebraniu dowodów, którymi wierzyciel spadkodawcy lub spadkobiercy może się posłużyć w postępowaniu spadkowym, tak aby jego interesy nie zostały naruszone.

Aktywność wierzyciela pożądana!

W każdym przypadku wierzyciel powinien pamiętać, że:

• w ramach wszystkich instrumentów prawno-procesowych, w których wierzyciel ma legitymację do ich uruchamiania, może on przedstawiać i wnioskować dowody (sądowi lub komornikowi), z których wynika rzeczywisty stan masy spadkowej,
• możliwe, a czasem nawet bardzo wskazane jest jednoczesne korzystanie z instrumentów operacyjnych i prawno-procesowych; instrumenty operacyjne pozwolą ustalić składniki masy spadkowej, a instrumenty prawno-procesowe pozwolą szybko i optymalnie wykorzystać tę wiedzę,
• aktywność wierzyciela spadku w dowodzeniu istnienia i wartości aktywów, ewentualnie nieistnienia lub rzeczywistej wartości pasywów, radykalnie (!) zwiększa szanse na rzetelne ustalenia masy spadkowej.

Wykaz inwentarza

Wykaz inwentarza to dokument prywatny sporządzany przez spadkobiercę, w którym z należytą starannością powinien on ujawnić wszystkie znane przedmioty należące do spadku. Stanowi listę długów spadkowych, którą mają kierować się spadkobiercy, spłacając te długi (art. 1031³ § 1 k.c.). Zobowiązuje do spłacania długów tam ujętych przez tego uprawnionego do dziedziczenia, który je tam umieścił.

Wykaz inwentarza pełni funkcję m.in. informacyjną względem wierzycieli. Z wykazu mogą się oni dowiedzieć, jakie składniki majątkowe wchodzą do spadku, a w konsekwencji z czego mogą dochodzić zaspokojenia swoich roszczeń. Nieuwzględnienie długów wymienionych w wykazie inwentarza będzie skutkowało rozszerzeniem odpowiedzialności za te długi na majątek spadkobiercy (na zasadzie art. 1032 § 2 k.c.).

Każdy spadkobierca przyjmujący spadek z dobrodziejstwem inwentarza może taki dokument sporządzić samodzielnie (tak samo zapisobierca windykacyjny, wykonawca testamentu). Jeśli jest kilku spadkobierców, to dopuszczalne jest sporządzenie wspólnego wykazu. Wykaz inwentarza wiąże w pewnym zakresie również innych uprawnionych, niebędących jego autorami. Spłacający długi spadkowe nie może zasłaniać się nieznajomością innego wykazu inwentarza sporządzonego przez innego uprawnionego (art. 1031³ § 1 w zw. z art. 1032 § 2 k.c.).

Wierzyciel może zwalczać treść wykazu inwentarza, w szczególności wycenę składników masy spadkowej dokonaną przez osobę uprawnioną. Może mianowicie wystąpić z wnioskiem o sporządzenie spisu inwentarza (art. 637-637¹ k.p.c.; o spisie inwentarza piszemy szczegółowo poniżej). Może także zgłosić wobec uprawnionego żądanie (np. powództwo) o zapłatę długu ponad wartość czynną ujętą w wykazie. W tym celu powinien zgłosić stosowne wnioski dowodowe i dowody wykazujące, że uprawniony podstępnie pominął w wykazie inwentarza przedmioty należące do spadku lub przedmioty zapisów windykacyjnych albo podstępnie uwzględnił w wykazie inwentarza nieistniejące długi (art. 1031 § 2 [zdanie drugie] k.c.).

Ustalenie masy spadkowej przez zabezpieczenie jej ruchomych składników

Ustalenie masy spadkowej możliwe jest także poprzez zabezpieczenie spadku polegające na spisaniu majątku ruchomego. Spadek zabezpiecza się, gdy zostanie uprawdopodobnione, że z jakiejkolwiek przyczyny grozi naruszenie rzeczy lub praw majątkowych, które w chwili otwarcia spadku były we władaniu lub należały do spadkodawcy, zwłaszcza przez usunięcie, uszkodzenie, zniszczenie lub nieusprawiedliwione rozporządzenie (art. 634 k.p.c.). Wniosek może zgłosić m.in. wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy (art. 635 § 2 k.p.c.).

Uważamy, że istnieją argumenty prawne przemawiające za tym, że z inicjatywą zabezpieczenia spadku może wystąpić także wierzyciel posiadający pisemny dowód wierzytelności do spadkobiercy. Wniosek wierzyciela o zabezpieczenie spadku powinien dokładnie określać przedmiot wymagający zabezpieczenia (niekiedy wystarczy ogólny opis masy spadkowej; indywidualizacja majątku ruchomego spadkodawcy może się dokonać w stadium wykonawczym postanowienia o zabezpieczeniu) oraz wskazywać dane spadkodawcy.

Spis majątku ruchomego powinien doprowadzić m.in. do:

• zindywidualizowania poszczególnych ruchomości w majątku spadkowym oraz wykazania ich szacunkowej wartości,
• wskazania dozorcy i tego, nad jakimi składnikami majątku ma sprawować dozór.

Wykonanie postanowień o zabezpieczeniu spadku lub zmianie środka zabezpieczenia należy do komornika (638² § 1 k.p.c.). W ramach nadzoru sąd może wydawać komornikowi polecenia, udzielać wskazówek i zobowiązywać do podjęcia określonej czynności, które powinny mieć na celu zapewnienie sprawności postępowania wykonawczego. Warto podkreślić, że nie ma przeszkód, aby sąd takich wskazówek udzielał na wniosek (za poduszczeniem) wierzyciela.

Spis inwentarza

Najważniejszym instrumentem prawno-procesowym ustalania masy spadkowej jest spis inwentarza. Dość tutaj powiedzieć, że spis inwentarza dzierży prymat nad wykazem inwentarza. Celem spisu inwentarza jest ustalenie:

• składu majątku spadkodawcy, a więc spadku oraz rozdysponowanych przez zmarłego przedmiotów tytułem zapisów windykacyjnych,
• wartości składników spadku,
• tego, gdzie znajdują się składniki majątkowe spadku.

Wniosek o spis inwentarza może zgłosić m.in. wierzyciel mający pisemny dowód należności przeciwko spadkodawcy (art. 637 § 1 k.p.c.). I w tym przypadku uważamy, że istnieją argumenty prawne przemawiające za tym, że z inicjatywą przeprowadzenia spisu inwentarza może wystąpić także wierzyciel posiadający pisemny dowód wierzytelności do spadkobiercy.

Jeżeli sporządzenia spisu inwentarza żąda wierzyciel, sąd spadku wydaje postanowienie w przedmiocie wniosku po wysłuchaniu spadkobiercy, chyba że wysłuchanie nie jest możliwe. Postępowanie o spis inwentarza może być prowadzone jednocześnie z postępowaniem o zabezpieczenie spadku.

Istnieją dwa tryby postępowania prowadzące do sporządzenia spisu inwentarza:

1. Tryb ogólny (sądowy) - składa się z fazy rozpoznawczej (obejmuje okres od chwili złożenia wniosku wszczynającego postępowanie do chwili wydania przez sąd spadku postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza), wydania postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza, niezwłocznego ogłoszenia o wydaniu postanowienia o sporządzeniu spisu inwentarza, po uprawomocnieniu się postanowienia - opatrzenie postanowienia wzmianką o wykonalności, oraz fazy wykonawczej (postępowanie wykonawcze w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza prowadzone przez komornika sądowego).
2. Tryb szczególny sporządzenia spisu inwentarza (pozasądowy) - polega na tym, że wniosek o sporządzenie spisu inwentarza zgłaszany jest bezpośrednio komornikowi, który byłby właściwy do wykonania postanowienia sądu spadku o sporządzeniu spisu inwentarza (art. 637¹ § 1 k.p.c.). Po złożeniu wniosku spełniającego wszystkie warunki, jakie wymagane są do wszczęcia postępowania przed sądem, komornik przystępuje niezwłocznie do sporządzenia spisu inwentarza i zawiadamia o tym sąd spadku. Sąd spadku, po otrzymaniu zawiadomienia od komornika oraz odpisu złożonego wniosku, wydaje postanowienie w przedmiocie sporządzenia spisu inwentarza.

Postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych

Co jeżeli po sporządzeniu spisu inwentarza zachodzi wątpliwość, czy zostały w nim zamieszczone wszystkie przedmioty należące do spadku i przedmioty zapisów windykacyjnych lub czy zamieszczone w spisie inwentarza długi spadkowe istnieją? Wtedy m.in. na wniosek wierzyciela spadku (naszym zdaniem także wierzyciela spadkobiercy!), który uprawdopodobni, że ujawniony w spisie inwentarza stan czynny spadku nie wystarcza na zaspokojenie długów spadkowych, sąd spadku może nakazać spadkobiercy złożenie:

• oświadczenia, że żadnego przedmiotu spadkowego nie zataił ani nie usunął oraz że nie podał do spisu inwentarza nieistniejących długów,
• wykazu przedmiotów spadkowych nieujawnionych w spisie inwentarza, jeżeli mu są wiadome, z podaniem miejsca przechowania ruchomości i dokumentów dotyczących praw majątkowych, jak również z wyjaśnieniem podstawy prawnej tych praw,
• zapewnienia, że złożone oświadczenie lub wykaz są prawidłowe i zupełne.

Po uprawomocnieniu się postanowienia uwzględniającego w całości lub części wniosek o wyjawienie przedmiotów spadkowych sąd na wniosek każdego, kto był uprawniony do wystąpienia z tym wnioskiem:

• wezwie spadkobiercę do wykonania w wyznaczonym terminie włożonego na niego obowiązku, z pouczeniem, że oświadczenie swe może spadkobierca złożyć do protokołu sądowego,
• wyznaczy na dzień przypadający co najmniej na dwa tygodnie po upływie wyznaczonego terminu posiedzenie, na które wezwie wszystkich uczestników sprawy, jeżeli przed tym posiedzeniem spadkobierca złoży oświadczenie lub wykaz, sąd zawiadomi o tym uczestników - nie odwołuje się jednak wyznaczonego terminu posiedzenia.

Postępowanie o wyjawienie przedmiotów spadkowych przebiega następująco. Na posiedzeniu spadkobierca - jako zobowiązany do wyjawienia przedmiotów spadkowych - składa określone zapewnienie, a uczestnicy postępowania mogą zadawać mu dodatkowe pytania. Wierzyciel może przedstawiać dowody dotyczące faktów, o które jest pytany zobowiązany spadkobierca.

Jeśli spadkobierca nie dopełni swoich obowiązków lub odmówi odpowiedzi na pytania, sąd stosuje środki przymusu według przepisów o egzekucji świadczeń niepieniężnych: karę grzywny z możliwością zamiany jej na areszt, zabezpieczenie szkody wnioskodawcy, obowiązek zapłaty sum pieniężnych na rzecz wierzyciela (art. 1050¹ k.p.c.).

Kto dziedziczy po zmarłym?

W tym kontekście konieczne jest zagłębienie się w meandry prawa spadkowego - którego zasady ogólne przybliżymy. Dla wierzyciela bowiem kluczowa jest wiedza, kogo windykować.

W kodeksie cywilnym wyróżnia się dwa sposoby dziedziczenia: ustawowe i testamentowe. Jeśli zmarły nie pozostawił testamentu, spadkobierców ustala się według kolejności określonej w księdze czwartej KC.

Aby odpowiedzieć na pytanie, kto spłaca długi po śmierci dłużnika, należy omówić porządek dziedziczenia ustawowego. Hierarchia dziedziczenia ustawowego jest następująca:

1. Pierwsza kolejność: Spadek dziedziczą małżonek oraz dzieci spadkodawcy. Spadek dzielony jest na równe części, ale małżonek otrzymuje co najmniej 25% całości.
2. Druga kolejność: Małżonek oraz rodzice spadkodawcy dziedziczą, jeśli spadkodawca nie miał dzieci. Rodzicom przypada po 25% całości spadku.
3. Trzecia kolejność: Małżonek, rodzeństwo spadkodawcy oraz zstępni rodzeństwa.
4. Czwarta kolejność: Dziadkowie spadkodawcy i ewentualnie ich zstępni.
5. Piąta kolejność: Pasierbowie, ale tylko wtedy, gdy ich rodzice nie żyją.
6. Ostatnia kolejność: Gmina zamieszkiwana przez spadkodawcę albo Skarb Państwa, jeśli nie można ustalić ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.

Kodeks Cywilny określa zasady dziedziczenia ustawowego i udział poszczególnych grup spadkobierców. Hierarchia dziedziczenia ustawowego nie ma zastosowania, jeśli spadkodawca sporządził testament lub jeśli spadkobierca odrzucił spadek z testamentu, co skutkuje dziedziczeniem ustawowym.

Warto wskazać, że wierzyciel może wnosić o przeprowadzenie postępowania spadkowego. Wielu przedsiębiorców również ustanawia zarządcę sukcesyjnego, zatem w tym zakresie nawet po śmierci przedsiębiorcy warto sprawdzać CEIDG.

Odpowiedzialność spadkobierców za długi

Polskie prawo spadkowe opiera się na zasadzie sukcesji uniwersalnej, co oznacza, że spadkobiercy wstępują w ogół praw i obowiązków majątkowych zmarłego. Innymi słowy, dziedziczą oni nie tylko aktywa (np. pieniądze, nieruchomości), ale także pasywa, czyli długi.

Kluczową kwestią z perspektywy wierzyciela jest zrozumienie zakresu odpowiedzialności spadkobierców za długi spadkowe po śmierci spadkodawcy.

• Odpowiedzialność z ograniczeniem do wartości aktywów spadku (cum viribus hereditatis) - ma miejsce przed przyjęciem spadku przez spadkobiercę lub w przypadku przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza.
• Odpowiedzialność całym swoim majątkiem (pro viribus hereditatis) - występuje po prostym przyjęciu spadku.

Przyjęcie proste spadku (bez ograniczenia odpowiedzialności) - spadkobierca odpowiada za długi spadkowe bez ograniczeń, całym swoim majątkiem.

Przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza - odpowiedzialność spadkobiercy jest ograniczona do wartości ustalonej w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza.

Odrzucenie spadku jest jednym z najskuteczniejszych sposobów uniknięcia odpowiedzialności za długi spadkowe. Zgodnie z przepisami Kodeksu cywilnego, spadkobierca może odrzucić spadek w ciągu 6 miesięcy od dnia, w którym dowiedział się o swoim powołaniu do dziedziczenia. Decyzja o odrzuceniu spadku musi być złożona w formie oświadczenia przed sądem lub notariuszem. Warto pamiętać, że odrzucenie spadku przez jednego spadkobiercę powoduje, że jego udział przechodzi na dalszych spadkobierców, którzy również mogą odrzucić spadek.

W momencie dowiedzenia się o śmierci dłużnika postępowanie egzekucyjne ulega zawieszeniu na mocy postanowienia komornika. Aby wszcząć egzekucję przeciwko spadkobiercom dłużnika, należy złożyć komornikowi tytuł egzekucyjny wydany przeciwko dłużnikowi z klauzulą wykonalności nadaną przeciwko spadkobiercom dłużnika. Dobrze jest również złożyć komornikowi odpis prawomocnego postanowienia sądu o stwierdzeniu nabycia spadku albo odpis notarialny aktu poświadczenia dziedziczenia.

Jeśli dłużnik umrze w toku sprawy o zapłatę, sąd zawiesi postępowanie. Postępowanie zostanie zawieszone do czasu, aż wierzyciel wskaże następców prawnych zmarłego. Wierzyciel ma 5 lat na to, aby wskazać następców prawnych zmarłego.

Jeśli wierzyciel nie wie o śmierci dłużnika i złoży wniosek egzekucyjny, komornik postępowanie umorzy. W takim wypadku wierzyciel powinien uzyskać klauzulę wykonalności nadaną przeciwko spadkobiercom zmarłego dłużnika. Postępowanie spadkowe jest niezbędne w tym przypadku. Po uzyskaniu klauzuli wykonalności, wierzyciel może złożyć wniosek egzekucyjny przeciwko spadkobiercom.

Jak wierzyciel może dochodzić swoich praw?

Wierzyciel powinien jak najszybciej ustalić spadkobierców dłużnika i uzyskać odpowiednie dokumenty potwierdzające dziedziczenie. W tym celu może skorzystać z rejestru aktów poświadczenia dziedziczenia lub złożyć wniosek o stwierdzenie nabycia spadku w sądzie.

Ważne jest, aby wierzyciel dokładnie wskazał majątek spadkobierców, z którego można prowadzić egzekucję. Efektywna współpraca z komornikiem jest kluczem do skutecznej egzekucji.

• Dokładne wskazanie majątku - im bardziej precyzyjnie wierzyciel wskaże majątek spadkobierców, tym większa szansa na skuteczną egzekucję.
• Zlecenie poszukiwania majątku - wierzyciel może złożyć wniosek o poszukiwanie majątku dłużnika przez komornika na podstawie art. 822 k.p.c.
• Spis inwentarza spadku - wierzyciel może złożyć w sądzie wniosek o sporządzenie spisu inwentarza po zmarłym dłużniku, art. 637 k.p.c.

Egzekucja z nieruchomości stanowi jedną z najbardziej skutecznych form odzyskiwania należności, szczególnie w przypadku znaczących kwot.

Co z długami po śmierci zadłużonego?

Śmierć dłużnika jest postrzegana przez wielu wierzycieli jako definitywne zamknięcie drogi prowadzącej do wyegzekwowania zaległych zobowiązań. Nic bardziej mylnego, bowiem wierzytelność nie rozpływa się w powietrzu i w dalszym ciągu możliwe jest jej wyegzekwowanie.

Na wstępie należy przypomnieć, iż przepisy kodeksu cywilnego wprost wskazują, że prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób - spadkobierców. Dla ustalenia kręgu spadkobierców oraz tego, czy ich odpowiedzialność ograniczona jest do wysokości istniejących w spadku aktywów, co do zasady konieczne jest przeprowadzenie postępowania spadkowego.

To, w jaki sposób spadkobiercy odpowiadają za zobowiązania zmarłego, jest zależne od tego, czy dokonano działu spadku. Zgodnie z przepisami kodeksu cywilnego do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe. Solidarna odpowiedzialność za zobowiązania polega na tym, że kilku dłużników może być zobowiązanych w ten sposób, że wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych.

Od chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą odpowiedzialność za długi spadkowe w stosunku do wielkości udziałów.

Podsumowując, rodzaj odpowiedzialności za długi spadkowe zależy od tego, czy przeprowadzono dział spadku. Do czasu przeprowadzenia działu spadku, wierzyciel może dochodzić spełnienia świadczenia od każdego bądź wybranego spadkobiercy.

Żądanie stwierdzenia nabycia spadku przez wierzyciela

Przedsiębiorca, któremu zależy na spłacie długu należącego do zmarłej osoby, może zainicjować odpowiednie postępowanie - nie jest uzależniony od spadkobierców dłużnika. Zgodnie z obowiązującymi przepisami postępowanie sądowe w sprawie stwierdzenia nabycia spadku może być zainicjowane przez każdą osobę, która ma w tym interes prawny. Tym samym oznacza to, że prawo do ustalenia kręgu spadkobierców nie należy wyłącznie do osób powołanych do dziedziczenia.

Prawo do zainicjowania tego rodzaju sprawy spadkowej dotyczy wyłącznie postępowania sądowego. Nie ma zatem możliwości, aby osoba mająca interes prawny zażądała stwierdzenia nabycia spadku przed notariuszem.

Interes prawny przy stwierdzeniu nabycia spadku

Kluczowym elementem pozwalającym na zainicjowanie postępowania w sprawie stwierdzenia nabycia spadku jest posiadanie interesu prawnego. Przedsiębiorca, który ma nieuregulowaną wierzytelność wobec swojego zmarłego dłużnika, ma pełne prawo żądać ustalenia kręgu spadkobierców takiej osoby.

Interesem prawnym będzie zainteresowanie wywołaniem skutków, które ustawa wiąże z wydaniem postanowienia w sprawie stwierdzenia nabycia spadku. W całej sprawie wystarczające będzie opisanie wierzytelności, która przysługuje danemu przedsiębiorcy i zaznaczenie, że stwierdzenie nabycia spadku jest konieczne do uregulowania zobowiązań zmarłego przez jego spadkobierców.

Co ciekawe, przedsiębiorca żądający stwierdzenia nabycia spadku po swoim dłużniku ma prawo wnioskować o dokonanie innych czynności. Zgodnie z wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z dnia 17 listopada 2010 r. (sygn. akt II SA/Gl 644/10), „skoro wierzyciel spadkodawcy może złożyć zgodnie z treścią art. 1025 § 1 KC wniosek o stwierdzenie nabycia spadku, a podstawą tego stwierdzenia w przypadku dziedziczenia ustawowego jest wykazanie m.in. stopnia pokrewieństwa, to ma on interes prawny w rozumieniu art. 83 ust. 2 ustawy z 1986 r. - Prawo o aktach stanu cywilnego w żądaniu wydania mu odpisu aktu urodzenia spadkobiercy dłużnika. Odpis ten będzie stanowił dowód stopnia pokrewieństwa, w oparciu o który może dojść do stwierdzenia nabycia spadku a w konsekwencji do wykazania przejścia zobowiązań zmarłego dłużnika na rzecz jego spadkobierców”.

Dział spadku - kluczowy moment dla wierzyciela

Dział spadku jest kluczowym momentem dla każdego wierzyciela zmarłej osoby. Jak zaznacza Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 7 lutego 2013 r. (sygn. akt II CSK 403/12), „artykuł 1034 KC określa jedynie, że do chwili działu spadku spadkobiercy ponoszą solidarną odpowiedzialność za długi spadkowe, a od chwili działu spadku w stosunku do wielkości udziałów. Oznacza to, że do chwili działu spadku cały dług może być dochodzony i egzekwowany od jednego, kilku bądź wszystkich spadkobierców, według wyboru wierzyciela, a od działu spadku wierzyciel może domagać się zaspokojenia swojej wierzytelności jedynie od poszczególnych spadkobierców w wysokości odpowiadającej ich udziałowi w spadku. Przepis ten określa zasady odpowiedzialności za długi spadkowe spadkobierców, a nie masą majątkową, z której może dojść do przymusowego zaspokojenia wierzyciela spadkodawcy”.

Przedsiębiorca, który pozostał z nieuregulowanymi zobowiązaniami swojego zmarłego kontrahenta, ma prawo do spadku po zmarłym dłużniku, który po nim pozostanie. Należy jednak zaznaczyć, że prawo to jest:

• bezpośrednie - gdy przedsiębiorca zostanie powołany do spadku na mocy pozostawionego testamentu,
• pośrednie - gdy przedsiębiorca nie został powołany do spadku. Może on wówczas żądać spłaty pozostawionych długów od spadkobierców zmarłego. W tym celu potrzebuje jednak uzyskać notarialne lub sądowe potwierdzenie nabycia spadku. Musi on także wiedzieć, czy w danej sprawie został już dokonany dział spadku, aby skutecznie wskazać spadkobiercę, który będzie musiał uregulować zobowiązanie.

Ograniczenie odpowiedzialności za długi spadkowe

Spadek to nie tylko wartościowe przedmioty, ale również długi. Oznacza to, że w ramach dziedziczenia nabywasz aktywa, ale musisz też liczyć się z koniecznością spłaty zobowiązań spadkodawcy. Czy tę odpowiedzialność da się ograniczyć?

Od chwili, w której dowiesz się o tytule swojego powołania (czyli w praktyce zwykle od śmierci spadkodawcy) masz 6 miesięcy na złożenie odpowiedniego oświadczenia. Jak w takim razie wygląda odpowiedzialność za długi spadkowe od chwili śmierci spadkodawcy do momentu złożenia oświadczenia? Zgodnie z przepisami w tym okresie ponosisz odpowiedzialność za długi wyłącznie z masy spadkowej.

Od chwili złożenia oświadczenia o przyjęciu spadku z dobrodziejstwem inwentarza ponosisz odpowiedzialność za długi spadkowe z całego swojego majątku, ale tylko do wysokości wartości aktywów spadku. Przyjęcie spadku wprost oznacza, że odpowiadasz za długi spadkowe całym swoim majątkiem.

Po upływie 6 miesięcy, w przypadku braku reakcji ze strony spadkobiercy, przyjęcie spadku następuje „z mocy prawa” - przy czym w zależności od daty śmierci spadkodawcy, jest to przyjęcie spadku wprost (jeśli zgon nastąpił przed 18.10.2015), bądź przyjęcie spadku z dobrodziejstwem inwentarza (jeśli zgon nastąpił począwszy od dnia 18.10.2015).

Spadkobierca będący osobą niemającą pełnej zdolności do czynności prawnych (osoba małoletnia, częściowo ubezwłasnowolniona, całkowicie ubezwłasnowolniona), jak i taki spadkobierca, co do którego istnieją podstawy do całkowitego ubezwłasnowolnienia, który nie złoży w terminie 6 miesięcy oświadczenia o przyjęciu bądź odrzuceniu spadku - zawsze przyjmuje spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Aby odrzucić spadek w imieniu małoletniego dziecka/osoby ubezwłasnowolnionej, konieczne jest w pierwszej kolejności uzyskanie przez rodzica bądź opiekuna prawnego zgody sądu rodzinnego na dokonanie tej czynności - a następnie, po uprawomocnieniu się postanowienia sądu, złożenie w imieniu dziecka oświadczenia przed notariuszem bądź przed sądem.

Pamiętać należy, że w wyniku odrzucenia spadku przez spadkobiercę, spadek ten przechodzi na dalszych spadkobierców powołanych do spadku w następnej kolejności. Jeżeli spadkobierca nie złoży w terminie 6 miesięcy oświadczenia, czy spadek przyjmuje, czy odrzuca - po upływie tego terminu przyjmuje spadek wprost (jeśli zgon nastąpił przed 18.10.2015 r.) lub z dobrodziejstwem inwentarza (jeśli zgon nastąpił po 18.10.2015 r.).

Dlatego dla zapewnienia sobie ochrony przed odziedziczeniem długów niezmiernie ważne jest ustalenie rzeczywistego majątku zmarłego. Jeżeli w wyniku tego ustalenia okaże się, iż zmarły pozostawił długi bądź nie da się tego ustalić, warto zastanowić się, czy (1) nie odrzucić spadku bądź (2) przyjąć spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Możliwa jest bowiem sytuacja, w której spadkobierca nie otrzymał w spadku nic materialnego, jakichkolwiek dóbr - a mimo to będzie spłacał długi spadkodawcy (spadkiem mogą być również same długi).

Zgodnie z nowymi przepisami, w razie braku oświadczenia o przyjęciu lub odrzuceniu spadku, spadkobierca odpowiada za długi spadkowe w sposób ograniczony (tj. do wysokości wartości aktywów), w miejsce wcześniej obowiązującej zasady odpowiedzialności nieograniczonej.

Odmiennie też wygląda sposób spisania składników spadku. Przed nowelizacją spis inwentarza mógł sporządzić jedynie komornik sądowy. Zmiana przepisów zakłada możliwość przygotowania wykazu inwentarza przez samego spadkobiercę (spadkobierców), który przyjął spadek z dobrodziejstwem inwentarza.

Biegnący dla spadkobiercy termin 6 miesięcy na złożenie oświadczenia spadkowego nie podlega przedłużeniu. Uchylenie się od skutków prawnych oświadczenia o przyjęciu lub o odrzuceniu spadku jak i niezachowanie terminu do złożenia oświadczenia wymaga zatwierdzenia przez sąd.

Przed sądem należy udowodnić, iż rzeczywiście działało się pod wpływem błędu (np. nie wiedziało się o długach spadkowych gdyż zostało się wprowadzonym w błąd przez pozostałych spadkobierców) lub groźby i nie można niestety się tłumaczyć nieznajomością prawa. Termin do uchylenia się od skutków prawnych wynosi: w razie błędu - rok od jego wykrycia, a w razie groźby - rok od chwili, kiedy stan obawy ustał.

Postępowanie spadkowe - sądowe czy notarialne?

Spadkobierca może przeprowadzić postępowanie spadkowe przed notariuszem, uzyskując tzw. poświadczenie dziedziczenia (dotyczy to przypadków, gdy nie ma jakiegokolwiek sporu między spadkobiercami co do tego, kto dziedziczy i w jakim udziale i wszyscy stawią się u notariusza) bądź przed sądem, uzyskując postanowienie o stwierdzenie nabycia spadku.

Po uzyskaniu postanowienia o stwierdzeniu nabycia spadku bądź notarialnego aktu poświadczenia dziedziczenia, dział spadku pomiędzy spadkobiercami może nastąpić na podstawie umowy o dział spadku zawartej pomiędzy spadkobiercami lub w wyniku postępowania sądowego.

Podział spadku i odpowiedzialność za długi

Jeżeli spadkobierców jest kilku, do czasu zanim podzielą spadek, za długi spadkowe odpowiadają solidarnie. Oznacza to, że wierzyciel może żądać spłaty całości długu od każdego z nich, zaś spłacenie długu przez jednego ze spadkobierców, zwalnia pozostałych z odpowiedzialności względem wierzyciela.

Działowi spadku podlegają jedynie aktywa spadkowe. Spadkobiercy nie mogą skutecznie względem wierzycieli umówić się co do podziału pomiędzy siebie długów spadkowych np. poprzez zawarcie pomiędzy sobą umowy, że jeden z nich przejmie na siebie długi spadkowe, zwalniając pozostałych z odpowiedzialności za ich spłatę.

Podatek od spadków i darowizn

Co do zasady, nabycie spadku - aktywów, wiąże się z powstaniem obowiązku podatkowego i należy złożyć w urzędzie skarbowym stosowną deklarację podatkową. Spadkobiercy będący małżonkiem, zstępnym, wstępnym, pasierbem, rodzeństwem, ojczymem czy macochą, którzy zgłoszą nabycie własności rzeczy lub praw majątkowych właściwemu naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie 6 miesięcy od dnia uprawomocnienia się orzeczenia sądu stwierdzającego nabycie spadku (bądź od sporządzenia aktu poświadczenia dziedziczenia), zostają zwolnieni z opłacenia podatku z tego tytułu.

tags: #dluznik #zmarl #o #dzial #spadku

Popularne posty:

• Profesjonalizm Aleksandry Jagiełło-Królikowskiej
• Jak kwestionować uznanie długu
• Jak radzić sobie z windykacją KRUK?
• Piotr Wodz Komornik
• Czy komornik może zająć wspólny dom?