Jak potrącić wierzytelność wraz z odsetkami?
Potrącenie, zwane potocznie kompensatą, ma doniosłe znaczenie w obrocie gospodarczym. Zasadniczo polega na umorzeniu wzajemnych wierzytelności do wysokości niższej z nich. To powoduje znaczne uproszczenie i przyspieszenie w relacjach biznesowych. Dzięki potrąceniu uzyskujesz zbliżony rezultat do realizacji obu tych świadczeń, bez konieczności ich faktycznego spełniania. Potrącenie w prawie cywilnym polega na wzajemnym umorzeniu dwóch przeciwstawnych wierzytelności do wysokości wierzytelności niższej.
Potrącenie to niejako jeden ze sposobów spłacenia długu. Jest możliwe tylko wtedy, kiedy dwie osoby pozostają wobec siebie dłużnikami i wierzycielami oraz kiedy mają przeprowadzić rozliczenia dotyczące pieniędzy (co jest sytuacją często spotykaną) albo rzeczy tej samej jakości i gatunku (co jest rzeczą wyjątkowo rzadką).
Potrącenie skutkuje zaspokojeniem interesu wierzyciela.
Potrącenie ustawowe - warunki i skutki
Potrącenie ustawowe następuje po spełnieniu warunków wskazanych w art. 498 Kodeksu cywilnego. Zgodnie z art. 498 Kodeksu cywilnego, jeżeli dwie osoby są jednocześnie względem siebie wzajemnymi dłużnikami i wierzycielami, wówczas każda z nich może potrącić swoją wierzytelność z wierzytelności drugiej strony, do wysokości niższej wierzytelności.
Aby potrącenie ustawowe było możliwe muszą być spełnione określone w Kodeksie cywilnym warunki. Przedmiotem potrącenia mogą być jedynie wierzytelności jednorodzajowe. Potrącenie wierzytelności pieniężnych jest możliwe tylko z wierzytelnościami pieniężnymi. Należności pieniężne stanowiące przedmiot potrącenia mogą być wyrażone w dowolnej walucie.
Potrącenie rzeczy jest rzadko spotykane w obrocie gospodarczym. Oznacza to, że nasza wierzytelność oraz wierzytelności drugiej strony muszą być do bardzo podobne - np. różna ilość węgla albo drewna o tych samych parametrach. Nie będzie natomiast dopuszczalne potrącenie dziesięciu ton węgla z dziesięcioma metrami sześciennymi drewna (nawet jeżeli ich wartość wyrażona w pieniądzu jest taka sama). Należy pamiętać, że wierzytelności opiewające na rzeczy nie mogą być potrącane z wierzytelnościami pieniężnymi lub dotyczącymi innych rzeczy lub takich samych rzeczy, lecz innej jakości. Potrącić można także wierzytelności uprawniające do świadczenia, którego przedmiotem są rzeczy indywidualne, lecz występujące w obrocie jako rzeczy zamienne.
Wymagalność to stan, w którym wierzyciel ma prawną możliwość żądania spełnienia przysługującej mu wierzytelności, natomiast dłużnik jest obowiązany spełnić świadczenie. W przeciwnym razie potrącenie nie odniesie swojego skutku. Zgodnie z art. 498 § 1 Kodeksu cywilnego, potrącone mogą być wierzytelności, które mogą być dochodzone przed sądem lub przed innym organem państwowym. Przesłanka zaskarżalności wierzytelności powinna dotyczyć wierzytelności, która jest przedstawiona do potrącenia. Od tej zasady istnieją jednak wyjątki. Należy pamiętać, że nie może zostać potrącona wierzytelność przedawniona.
Zgodnie z art. 498 § 2 Kodeksu cywilnego wskutek potrącenia obie wierzytelności umarzają się nawzajem, ale tylko do wysokości wierzytelności niższej (na przykład osoby A i B są jednocześnie wobec siebie dłużnikami i wierzycielami; osoba A ma wierzytelność przeciwko B o zapłatę 1.000 złotych, a osoba B wobec A o zapłatę 500 złotych; na skutek potrącenia wierzytelność B umorzy się w całości, a wierzytelność A utrzyma się nadal w wysokości 500 zł - umorzyła się do wysokości wierzytelności niższej).
Moc wsteczna potrącenia a odsetki
Zgodnie z art. 499 Kodeksu cywilnego, skutki potrącenia następują z mocą wsteczną od chwili, gdy potrącenie stało się możliwe. Ma to najistotniejsze znaczenie z punktu widzenia żądania zapłaty odsetek - gdyby dłużnik nie dokonał potrącenia, to musiałby zapłacić odsetki za cały okres do dnia zapłaty.
Zgodnie z art. 499 zd. 2 kodeksu cywilnego, oświadczenie o potrąceniu ma moc wsteczną od chwili, kiedy potrącenie stało się możliwe, tzn. gdy zaistniał stan potrącalności. A zatem skutek potrącenia nie zawsze następuje w dacie złożenia oświadczenia o potrąceniu. To z kolei powoduje, że nie należą się odsetki naliczone za okres po dniu powstania stanu potrącalności. Pisząc prościej pomiędzy dniem potrącalności a dniem złożenia oświadczenia o potrąceniu, odsetki choćby naliczone….wygasają. Nie dotyczy to oczywiście odsetek od obu umorzonych wierzytelności, które stały się należne do chwili powstania stanu potrącalności.
W przypadku zaś złożenia oświadczenia o potrąceniu w sytuacji, gdy TYLKO wierzytelność przedstawiona do potrącenia jest wymagalna, należałoby uznać, że tzw. stanem potrącalności wierzytelności, a więc momentem do którego potrącający uprawniony jest do liczenia odsetek za opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest dzień, w którym strona której wierzytelność była wymagalna i została przedstawiona do potrącenia, złożyła oświadczenie o potrąceniu.
W wyroku Sądu Najwyższego z dnia 5 marca 2019 r., sygn. akt II CSK 74/18, wskazano, że aby oświadczenie o potrąceniu zostało skutecznie złożone, to wystarczy aby wymagalna była wierzytelność tylko potrącającego, a więc wierzytelność aktywna, zaś w odniesieniu do wierzytelności przeciwstawnej, a więc biernej zachodziła tylko możność zaspokojenia. Przedstawiony pogląd stanowi duże ułatwienie dla stron, gdyż w rzeczywistości oznacza, że wierzyciel którego wierzytelność jest już wymagalna nie musi czekać, aż druga strona postawi swoją wierzytelność w stan wymagalności.
Zasadnicze jest zatem to, aby oświadczenie o potrąceniu uwzględniało w swojej treści wyraźnie, że potrącający zalicza w pierwszej kolejności skapitalizowane odsetki za opóźnienie na istniejący dług.
Oświadczenie o potrąceniu
Potrącenia dokonuje się poprzez złożenie jednostronnego oświadczenia drugiej stronie (art. 499 Kodeksu cywilnego). Potrącenie nie jest uzależnione od woli drugiej strony - jeżeli są spełnione warunki dokonania potrącenia, to jest ono skuteczne nawet wbrew jej woli.
Oświadczenie o potrąceniu nie wymaga zachowania szczególnej formy, może być złożone w formie ustnej lub nawet dorozumianej, przy czym zalecane jest złożenie oświadczenia w formie pisemnej, dla celów dowodowych. Oświadczenie o potrąceniu, powinno zawierać wolę potrącenia oznaczonej wierzytelności potrącającego, określać jego zakres, wysokości wierzytelności oraz przesłanki. Gdy potrącający posiada kilka wierzytelności, które są potrącalne, wówczas powinien określić, które mają być potrącone, w przeciwnym razie potrącenie będzie bezskuteczne.
Pamiętajmy również, że oświadczenie o potrąceniu jest skuteczne w momencie jego doręczenia adresatowi, a nie nadania przez nadawcę.
Wyłączenia potrącenia
Polskie prawo przewiduje jednak kilka rodzajów wierzytelności, które nie mogą zostać umorzone poprzez potrącenie (art. 505 Kodeksu cywilnego). Są to wierzytelności, które w żadnym wypadku nie podlegają zajęciu, jak i takie, które nie mogą być zajęte dla egzekucji określonego prawa. Stosuje się tutaj regulację dotyczącą egzekucji. Wierzytelności o dostarczenie środków utrzymania są to w szczególności wierzytelności z umów o rentę, umów dożywocia, roszczenia o alimenty itp.
Strony mogą umownie wyłączyć wzajemne wierzytelności wynikające z określonych stosunków prawnych z możliwości dokonywania ich potrącania (np. z tytułu umowy pożyczki). Taka umowa jest także skuteczna wobec następców prawnych.
Zarzut potrącenia w postępowaniu sądowym
Zarzut potrącenia jest żądaniem oddalenia powództwa z uzasadnieniem, że roszczenie, które jest objęte żądaniem pozwu, wygasło na skutek dokonania potrącenia. Strona może złożyć taki zarzut w toku postępowania sądowego, na piśmie procesowym.
W niektórych postępowaniach sądowych możliwość podniesienia zarzutu potrącenia została ograniczona albo wyłączona. W postępowaniu uproszczonym zarzut potrącenia, zgodnie z art. 505.4 § 2 Kodeksu postępowania cywilnego, jest możliwy tylko, jeśli roszczenie stanowiące podstawę zarzutu potrącenia nadaje się do rozpoznania w postępowaniu uproszczonym.
Strona która powołuje się na potrącenie powinna udowodnić, że potrącenie objęte jej oświadczeniem woli było skuteczne. Zarzut potrącenia może zostać podniesiony także w powództwie przeciwegzekucyjnym.
#shorts KALENDARZ ADWOKATOWY 2023 - 4 najważniejsze zasady pobierania i zwrotu kaucji
Potrącenie w kontekście umów frankowych
Rozliczenie nieważnej umowy kredytu frankowego nie sprowadza się wyłącznie do zwrotu kapitału i rat. W praktyce o końcowym wyniku finansowym coraz częściej decydują odsetki ustawowe za opóźnienie oraz moment i skutki potrącenia wierzytelności banku i konsumenta.
Skoro obie strony posiadają wobec siebie wymagalne wierzytelności pieniężne, naturalnym mechanizmem rozliczenia staje się potrącenie. Zgodnie z przepisami, potrącenie wywołuje skutek wsteczny, cofający się do momentu, w którym obie wierzytelności stały się wymagalne. Wyrok SN z 13 czerwca 2025 r., sygn. akt CSK 768/25 Sąd jednoznacznie wskazał, że retroaktywny skutek potrącenia nie obejmuje odsetek naliczonych za okres poprzedzający moment, w którym druga wierzytelność stała się wymagalna. Innymi słowy, potrącenie nie może „cofnąć” wszystkich skutków opóźnienia w spełnieniu świadczenia.
Spór o potrącenie i odsetki w sprawach frankowych pokazuje, że o realnym wyniku finansowym procesu decydują detale prawne oraz aktualna linia orzecznicza Sądu Najwyższego. Choć najnowsze orzeczenia porządkują część wątpliwości, brak jednolitej praktyki sądowej nadal oznacza dla frankowiczów realne ryzyko finansowe.
tags: #nabyl #wierzytelnosc #wraz #z #odsetkami #potracenie