Tytuł wykonawczy i klauzula wykonalności – kluczowe elementy w procesie egzekucji
Dochodzenie należności nie jest prostym zadaniem. Wie o tym prawie każdy wierzyciel. Zresztą również dla dłużnika jasne jest, jak duże trudności powodują niespłacone należności. Biorąc zaś pod uwagę ich egzekucję, kluczowe znaczenie mają dwa dokumenty: tytuł wykonawczy oraz tytuł egzekucyjny. Czym one są? Na te i inne pytania odpowiem w poniższym tekście.
Tytuł wykonawczy jest dokumentem, na podstawie którego wierzyciel ma prawo zainicjować postępowanie egzekucyjne przeciwko dłużnikowi. Bez względu na wiele różnych, szczegółowych uwarunkowań, taki tytuł jest niezbędny do tego, aby w ogóle myśleć o rozpoczęciu egzekucji wobec dłużnika. Jednak do osiągnięcia tego celu niezbędny jest jeszcze tytuł egzekucyjny. W najprostszym ujęciu tytuł egzekucyjny to po prostu tytuł wykonawczy zaopatrzony w klauzulę wykonalności.
Jeżeli więc - przykładowo - uzyskałeś wyrok sądu, w którym sąd potwierdził, że dłużnik ma wobec Ciebie obowiązek zapłaty 10 tys. złotych, to jesteś posiadaczem tytułu wykonawczego. Kiedy wyrok sądu wydany w Twojej sprawie się uprawomocni, czyli gdy upłynie termin na wniesienie apelacji bądź apelacja nie zostanie uwzględniona przez sąd wyższej instancji, będziesz mógł złożyć do sądu, w którym wygrałeś sprawę z dłużnikiem wniosek o nadanie wyrokowi klauzuli wykonalności. Kiedy masz już tytuł wykonawczy, możesz spokojnie udać się do komornika i złożyć wniosek o rozpoczęcie postępowania egzekucyjnego.
Wątek tytuł egzekucyjny a tytuł wykonawczy - zagadnienia te bez wątpienia są bardzo ważne. Jednak odnoszą się do polskiego prawa, które z kolei przeważnie nie znajdują zastosowania do dłużników z zagranicy. W takich przypadkach przydaje się europejski tytuł egzekucyjny.
Czym jest tytuł egzekucyjny?
Tytuł egzekucyjny jest składową tytułu wykonawczego, ale nie są to słowa będące wobec siebie synonimami. Sam tytuł egzekucyjny nie jest bowiem podstawą do wszczęcia egzekucji, chociaż faktycznie jego nazwa bywa nieco myląca. Warto znać jednak podstawowe cechy, które je różnią.
Znajomość tytułów wykonawczych, a więc dokumentów, których skuteczne przedłożenie przez wierzyciela jest warunkiem wszczęcia postępowania przez komornika, ocenić należy w kategoriach wiedzy zupełnie fundamentalnej, w szczególności wówczas, gdy nie chodzi o tytuły nietypowe, rzadko spotykane w praktyce, lecz o tytuły tak elementarne, jak orzeczenia sądów krajowych. Jest to orzeczenie referendarza sądowego prawomocne lub podlegające natychmiastowemu wykonaniu orzeczenie sądu prawomocne.
Doktryna wypracowała ogólną definicję tytułu egzekucyjnego, z której wynika, że jest to dokument sądowy lub urzędowy stwierdzający istnienie i zakres nadającego się do egzekucji roszczenia wierzyciela oraz istnienie oraz zakres obowiązku prawnego dłużnika. Co do zasady, każdy tytuł egzekucyjny powinien posiadać w swojej treści kilka obligatoryjnych elementów. Po pierwsze, powinien wskazywać dokładnie roszczenie, którego istnienie między wierzycielem a dłużnikiem ustala. Po drugie, powinien jasno wskazywać zakres roszczenia wierzyciela wobec dłużnika i odwrotnie - zakres obowiązku dłużnika. I po trzecie, pożądane jest aby tytuł egzekucyjny określał termin spełnienia świadczenia oraz jego wysokość.
Ustawodawca precyzyjnie w art. 777 Kodeksu postępowania cywilnego wskazuje katalog dokumentów, które wypełniają powyższe przesłanki. Są to:
- Prawomocne orzeczenia lub orzeczenia podlegające natychmiastowemu wykonaniu, wydane przez sąd lub referendarza sądowego. Jako prawomocne orzeczenia rozumieć należy takie rozstrzygnięcia wydawane przez sąd lub referendarza, od których nie przysługują środki odwoławcze lub zaskarżenia. Będziemy zatem mieć na myśli wszelkie wyroki, postanowienia rozstrzygające sprawę co do istoty (w postępowaniach nieprocesowych) oraz nakazy zapłaty w postępowaniach upominawczych lub nakazowych. Należy jednak zwrócić uwagę, że nie wszystkie wyroki będą funkcjonowały jako tytuł egzekucyjny. Wśród takich należy wskazać m.in. wyroki wstępne, albo wyroki o których mowa w art. 189 Kodeksu postępowania cywilnego tzn. wydawane w sprawach dotyczących ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku prawnego lub prawa.
- Orzeczeniami podlegającymi natychmiastowemu wykonaniu są wyroki zasądzające alimenty, roszczenia, które pozwany uznał, a także uwzględniające powództwo i zasądzające należność pracownika w sprawach z zakresu prawa pracy.
- Inne orzeczenia, ugody i akty, które z mocy ustawy podlegają wykonaniu w drodze egzekucji sądowej. Orzeczeń stanowiących tytuły egzekucyjne możemy szukać także w przepisach Kodeksu postępowania karnego. Takim orzeczeniem będzie to, o którym mowa w art. 107 § 2 Kodeksu postępowania karnego, tj. orzeczenie nakładające obowiązek naprawienia szkody lub zadośćuczynienia za doznaną krzywdę oraz nawiązkę orzeczoną na rzecz pokrzywdzonego, jeżeli nadają się do egzekucji w myśl przepisów Kodeksu postępowania cywilnego.
- Zgodnie z art. 10 Kodeksu postępowania cywilnego, w sprawach, w których zawarcie ugody jest dopuszczalne, sąd dąży w każdym stanie postępowania do ich ugodowego załatwienia, w szczególności przez nakłanianie stron do mediacji. Stąd też, wszelkie ugody zawarte przed sądem, których przedmiot na to pozwala, mogą stanowić tytuł egzekucyjny.
- Akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji. Zgodnie z art. 777 § 1 pkt 4 i 5 Kodeksu postępowania cywilnego, dobrowolne poddanie się egzekucji uważa się:
- akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej lub wydania rzeczy oznaczonych co do gatunku, ilościowo w akcie określonych, albo też wydania rzeczy indywidualnie oznaczonej, gdy w akcie wskazano termin wykonania obowiązku lub zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie;
- akt notarialny, w którym dłużnik poddał się egzekucji i który obejmuje obowiązek zapłaty sumy pieniężnej do wysokości w akcie wprost określonej albo oznaczonej za pomocą klauzuli waloryzacyjnej, gdy w akcie wskazano zdarzenie, od którego uzależnione jest wykonanie obowiązku, jak również termin, do którego wierzyciel może wystąpić o nadanie temu aktowi klauzuli wykonalności;
- akt notarialny określony w pkt 4 lub 5, w którym niebędąca dłużnikiem osobistym osoba, której rzecz, wierzytelność lub prawo obciążone jest hipoteką lub zastawem, poddała się egzekucji z obciążonego przedmiotu w celu zaspokojenia wierzytelności pieniężnej przysługującej zabezpieczonemu wierzycielowi.
Oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji może być złożone także w odrębnym akcie notarialnym. W takim przypadku w akcie notarialnym wskazuje się stosunek prawny, w związku z którym dłużnik poddaje się egzekucji, datę powstania zobowiązania dłużnika, jego treść, a w przypadku zobowiązań z umów wzajemnych - dodatkowo świadczenie wierzyciela z terminem jego wykonania.
Klauzula wykonalności
Drugą częścią składową tytułu wykonawczego jest klauzula wykonalności. Jest to dokument, w którym sąd stwierdza, że dany tytuł egzekucyjny jest jednocześnie tytułem wykonawczym. To z kolei oznacza, że wszelkie organy, urzędy i osoby, których wyrok dotyczy, mają obowiązek go zrealizować i podporządkować się zawartym tam wytycznym.
Co do zasady klauzulę wykonalności nadaje sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczyła lub toczy. Zgodnie z art. 782 Kodeksu postępowania cywilnego, klauzulę wykonalności nadaje sąd w na wniosek wierzyciela. Sąd z urzędu nadaje klauzulę wykonalności tylko takiemu tytułowi egzekucyjnemu, który został wydany w postępowaniu wszczętym z urzędu, a także innemu tytułowi egzekucyjnemu w części, w jakiej obejmuje grzywnę lub karę pieniężną orzeczoną w postępowaniu cywilnym lub koszty sądowe w sprawach cywilnych przysługujące Skarbowi Państwa.
Uwaga na wyjątek od reguły! Nie ma bowiem konieczności składania wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, jeśli sąd wydał nakaz zapłaty w elektronicznym postępowaniu upominawczym. W takich okolicznościach klauzula wykonalności zostanie nadana z urzędu przez sąd, po uprawomocnieniu się owego nakazu.
Do wniosku o nadanie klauzuli wierzyciel musi załączyć tytuł egzekucyjny. W odpowiedzi na wniosek sąd wydaje postanowienie. Czyni to w składzie jednoosobowym lub też może go zastąpić referendarz sądowy. W praktyce klauzula zostaje „dopisana” lub „doczepiona” na trwałe do tytułu egzekucyjnego, poprzez przybicie specjalnej pieczątki lub dołożenie odrębnego arkusza papieru.
Jej brzmienie, na gruncie przepisów Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 6 sierpnia 2014 r. w sprawie określenia brzmienia klauzuli wykonalności, wygląda następująco:
„W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, dnia ... 20... r. Sąd ... w ... / Referendarz sądowy w Sądzie ... w ... stwierdza, że niniejszy tytuł uprawnia do egzekucji w całości / w zakresie ... Tytuł wykonawczy wydany na podstawie pierwszego wniosku otrzymasz bez opłaty kancelaryjnej.
W niektórych przypadkach sąd pobiera opłatę stałą 50 zł za nadanie klauzuli wykonalności.
Na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności przysługuje zażalenie.
Nadanie klauzuli wykonalności dla wielu wierzycieli lub przeciwko wielu dłużnikom
W razie potrzeby prowadzenia egzekucji na rzecz kilku osób lub przeciwko kilku osobom albo z kilku składowych części majątku tego samego dłużnika, sąd oprócz pierwszego tytułu wykonawczego może wydawać kolejne tytuły, w których oznaczy w jakim konkretnym celu zostały one wydane. Najczęściej z taką sytuacją mamy do czynienia, gdy zwrot długu został zasądzony od kilku osób solidarnie.
Ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego może nastąpić jedynie na mocy postanowienia sądu wydanego po przeprowadzeniu rozprawy.
Dalszy tytuł wykonawczy
Dalszy tytuł wykonawczy to dokument używany w postępowaniu egzekucyjnym w administracji, gdy już został wystawiony podstawowy tytuł wykonawczy, ale istnieje potrzeba przeprowadzenia dodatkowych działań egzekucyjnych. Zgodnie z artykułem 26c ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, dalszy tytuł wykonawczy jest wydawany przez organ egzekucyjny w sytuacji, gdy konieczne jest przeprowadzenie egzekucji z innego rodzaju majątku dłużnika lub w sposób inny, niż przewidziano to w pierwotnym tytule wykonawczym. Taki dokument jest również wymagany, gdy egzekucja ma być realizowana na podstawie tytułu wykonawczego wydanego za granicą, który trzeba dostosować do polskich przepisów.
Europejski tytuł egzekucyjny
Europejski tytuł egzekucyjny pozwala na przeprowadzenie egzekucji wobec dłużnika mieszkającego na terytorium jakiegokolwiek państwa Unii Europejskiej (z wyjątkiem Danii). Zgodnie z Kodeksem postępowania cywilnego tytuł ten może zostać wystawiony, gdy wierzyciel uzyska orzeczenie sądu lub zawrze z dłużnikiem ugodę. Europejski tytuł egzekucyjny wydaje się jedynie na wniosek. Wierzyciel zainteresowany otrzymaniem europejskiego tytułu egzekucyjnego powinien złożyć wniosek do tego sądu, który wydał wyrok lub przed którym zawarto (zatwierdzono) ugodę z dłużnikiem.
Elektroniczny tytuł wykonawczy
Jeszcze czymś innym jest elektroniczny tytuł wykonawczy. Jest to tytuł uzyskiwany w elektronicznym postępowaniu upominawczym, które pozwala na dochodzenie określonych - przeważnie stosunkowo drobnych, opiewających na sumy rzędu kilku, maksymalnie kilkunastu tysięcy złotych - roszczeń za pośrednictwem Internetu.
Można go uzyskać:
- Tradycyjnie, czyli składając komornikowi „papierowy” wniosek o przeprowadzenie postępowania egzekucyjnego.
- Elektronicznie, kiedy wszystkie formalności związane z inicjowaniem i prowadzeniem egzekucji są załatwiane za pomocą specjalnego systemu elektronicznego.
Bankowy tytuł egzekucyjny - co się z nim stało?
Do 2017 roku w obrocie prawnym istniał także szczególny rodzaj tytułu egzekucyjnego, zwany bankowym tytułem egzekucyjnym. Podstawą prawną funkcjonowania tego rozwiązania, były przepisy ustawy Prawo bankowe. Owy bankowy tytuł egzekucyjny był dokumentem, który stwierdzał tylko i wyłącznie istnienie wierzytelności dłużników wobec banków. Uprawnione do jego wystawiania podmioty - banki, instytucje kredytowe czy syndycy - mogły w uproszczony sposób, bez konieczności prowadzenia postępowania sądowego, uzyskiwać klauzule wykonalności na wystawionych przez siebie bankowych tytułach egzekucyjnych. Aby taki tytuł mógł zostać wystawiony, roszczenie, którego dotyczył tytuł, musiało wynikać bezpośrednio z umowy między bankiem a dłużnikiem i być wymagalne. Ponadto, dłużnik ten musiał dokonać z bankiem czynności bankowej (a w przypadku kredytobiorców dokonać zabezpieczenia na rzecz banku i zaprzestać spłacania należności w terminie) oraz złożyć pisemne oświadczenie wobec banku o dobrowolnym poddaniu się egzekucji.
W 2015 roku nad konstytucyjnością przepisów w zakresie bankowego tytułu egzekucyjnego pochylił się Trybunał Konstytucyjny. Wyrokiem z dnia 14 kwietnia 2015 roku orzekł, że przepisy zezwalające instytucjom na wystawianie bankowych tytułów egzekucyjnych naruszają zasadę równości i w konsekwencji są niekonstytucyjne. Tym samym, możliwość prowadzenia postępowań w oparciu o bankowe tytuły egzekucyjne została zniesiona.
Tytuł egzekucyjny i… co dalej?
Posiadanie tytułu wykonawczego otwiera wierzycielowi drogę do prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Oznacza to, że może on złożyć wniosek o wszczęcie egzekucji do komornika. Komornik natomiast - o ile dłużnik będzie posiadał majątek - będzie w stanie odzyskać dla wierzyciela należność.
Dlaczego tytuł wykonawczy, w toku egzekucji, może przestać nadawać się do wykonania?
tags: #nadanie #klauzuli #na #tytul #wykonawczy #dla