Pierwszeństwo wierzycieli w postępowaniu upadłościowym konsumenckim
Zaspokojenie wierzycieli ze środków uzyskanych ze sprzedaży majątku upadłego to jeden z ważniejszych etapów postępowania upadłościowego. Zaspokojenie to jest proporcjonalne do wysokości wierzytelności, jednak niektóre wierzytelności są w tym zakresie uprzywilejowane. Prawo upadłościowe wyróżnia cztery główne kategorie zaspokajania wierzytelności. Kto ma więc pierwszeństwo w odzyskiwaniu należności od upadającej firmy? Wyjaśniamy.
Upadłość przedsiębiorstwa - kiedy firma upada?
Upadłość ogłaszają firmy, które stały się niewypłacalne. Oznacza to, że utraciły zdolność do wykonywania wymagalnych zobowiązań pieniężnych (art. 11 prawa upadłościowego, Dz.U. 2003 nr 60 poz. 535). Mówiąc w uproszczeniu, firma staje się niewypłacalna, gdy brakuje jej środków w kasie i na rachunkach bankowych, pozwalających na zapłatę określonych rachunków i pokrycie zobowiązań. Ze stanem niewypłacalności, będącym przesłanką do ogłoszenia upadłości, mamy również do czynienia, gdy występuje przewaga zobowiązań dłużnika nad jego aktywami. Taki stan musi utrzymywać się przez 24 miesiące.
Postępowanie upadłościowe wszczyna się na wniosek złożony przez podmiot do tego uprawniony. Sąd upadłościowy nie działa z urzędu. Odpowiednią legitymację mają m.in. dłużnik oraz każdy z jego wierzycieli osobistych, a także szereg innych podmiotów wymienionych wprost w ustawie Prawo Upadłościowe.
Celem postępowania upadłościowego jest jak najpełniejsze zaspokojenie wierzycieli. Po ustaleniu majątku dłużnika, syndyk dokonuje jego sprzedaży, a środki uzyskane ze sprzedaży dzieli pomiędzy wierzycieli. Aby ubiegać się o zaspokojenie wierzytelności ze środków uzyskanych ze sprzedaży majątku dłużnika, wierzyciel musi dokonać zgłoszenia swojej wierzytelności. Zgłosić do sądu należy wszystkie wierzytelności powstałe przed dniem ogłoszenia upadłości, nawet te, których termin płatności jeszcze nie minął.
Kategorie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym
W ramach polskiego Prawa upadłościowego podział wierzytelności na kategorie stanowi fundament całego procesu zaspokajania roszczeń wierzycieli. To właśnie ten mechanizm decyduje o tym, które zobowiązania zostaną spłacone w pierwszej kolejności, a które mogą w ogóle nie zostać uregulowane.
Zgodnie z art. 342 Prawa upadłościowego, należności podlegające zaspokojeniu z funduszy masy upadłości dzieli się na cztery kategorie. W praktyce kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym ma ogromne znaczenie, ponieważ rzadko zdarza się sytuacja, w której wszyscy wierzyciele otrzymują pełne spłaty swoich należności. Warto podkreślić, że podczas gdy wierzytelności pierwszej kategorii zwykle zostają zaspokojone w całości, a drugiej przynajmniej w znacznym procencie, to wierzytelności czwartej, a często także trzeciej kategorii częstokroć nie zostają zaspokojone nawet w niewielkim stopniu. Dodatkowo należy pamiętać o tzw. kategorii „zerowej” obejmującej koszty postępowania, które zawsze są zaspokajane przez syndyka w pierwszej kolejności.
Pod pojęciem kategorii wierzytelności należy rozumieć ustawowy podział wierzytelności objętych postępowaniem upadłościowym. Prawo upadłościowe w art. 342 wyraźnie dzieli należności podlegające zaspokojeniu z funduszy masy upadłości na cztery podstawowe kategorie. Pierwsza to kategoria uprzywilejowana, zawierająca m.in. należności pracownicze i alimentacyjne. Druga obejmuje pozostałe zobowiązania, w szczególności podatki i daniny publiczne. Trzecia kategoria to przede wszystkim odsetki, kary grzywny i darowizny. Natomiast czwarta dotyczy należności wspólników i akcjonariuszy z tytułu udzielonych pożyczek.
Znaczenie podziału na kategorie wynika z dwóch zasad rządzących postępowaniem upadłościowym: zasady uprzywilejowania oraz zasady proporcjonalności. Zasada uprzywilejowania, nazywana również zasadą pierwszeństwa, zakłada, że niektóre wierzytelności powinny być zaspokojone przed innymi. Z kolei zasada proporcjonalności oznacza konieczność zaspokajania wierzytelności w odpowiedniej proporcji do ich rozmiaru.
W praktyce działa to następująco: jeżeli fundusze masy upadłości nie wystarczają na pokrycie wszystkich zobowiązań, to wierzytelności dalszej kategorii zaspokaja się dopiero po całkowitym spłaceniu należności poprzedzającej kategorii. Jeżeli natomiast środki nie pozwalają na pełne zaspokojenie wszystkich wierzytelności z danej kategorii, należności te zaspokaja się proporcjonalnie do wysokości każdej z nich.
Niejednokrotnie w praktyce spotykam się z myleniem pojęć kategorii wierzytelności i wierzyciela. Kategorią wierzytelności jest grupa należności o podobnym charakterze, które ustawa traktuje jednakowo pod względem kolejności zaspokojenia. Natomiast wierzyciel to podmiot, któremu przysługuje roszczenie wobec upadłego. Ten sam wierzyciel może mieć wierzytelności zaliczane do różnych kategorii.
Koszty postępowania jako kategoria zerowa
Warto zaznaczyć, że przed przystąpieniem do zaspokajania wierzycieli według tych kategorii, syndyk najpierw pokrywa koszty samego postępowania upadłościowego i inne zobowiązania masy upadłości. Te wydatki stanowią swoistą „kategorię zerową”, która zawsze ma pierwszeństwo i może być regulowana na bieżąco, bez konieczności sporządzania planu podziału.
Do kosztów postępowania zaliczają się m.in.: koszty korespondencji, archiwizacji dokumentów upadłego czy koszty publikacji ogłoszeń. Do innych zobowiązań masy upadłości, które również mają pierwszeństwo przed kategoriami I-IV, zaliczamy: należności ze stosunku pracy przypadające za okres po ogłoszeniu upadłości, zobowiązania z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia masy upadłości, zobowiązania z umów zawartych przed ogłoszeniem upadłości, których wykonania zażądał syndyk, inne zobowiązania powstałe z czynności syndyka.
Kategoria zerowa jest zawsze zaspokajana przez syndyka w pierwszej kolejności, jeszcze przed przeprowadzeniem podziału środków między wierzycieli kategorii I-IV. Należy podkreślić, że brak możliwości zaspokojenia kosztów stanowi podstawę do umorzenia postępowania upadłościowego. Jeżeli inne zobowiązania masy upadłości nie zostaną zaspokojone na bieżąco, zaspokaja się je proporcjonalnie do wysokości każdego z nich. Syndyk dokonuje płatności na bieżąco, w miarę wpływu środków.
Pierwsza kategoria wierzycieli w postępowaniu upadłościowym
Pierwsza kategoria wierzytelności stanowi grupę uprzywilejowaną, która ma największe szanse na pełne zaspokojenie w procesie upadłościowym. Z doświadczenia w prowadzeniu postępowań upadłościowych mogę stwierdzić, że należności tej kategorii są zazwyczaj spłacane w pierwszej kolejności i często w całości, nawet gdy majątek dłużnika jest znacząco uszczuplony.
Prawo upadłościowe szczególnie chroni pracowników upadłej firmy, umieszczając ich roszczenia na czołowym miejscu w hierarchii zaspokojenia. Do pierwszej kategorii zaliczają się wszystkie należności pracownicze przypadające za czas przed ogłoszeniem upadłości, takie jak wynagrodzenia i inne roszczenia związane ze stosunkiem pracy, ekwiwalenty za niewykorzystany urlop, premie, odprawy, a także odszkodowania za skrócenie czasu pracy czy bezprawne rozwiązanie stosunku pracy. Co istotne, wierzytelności pracownicze umieszczane są na liście wierzytelności z urzędu, co oznacza, że pracownik nie musi składać formalnego zgłoszenia.
Warto podkreślić, że nawet w przypadku braku środków w masie upadłości, pracownicy mogą otrzymać należne im świadczenia z Funduszu Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych. Ponadto renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, a także renty z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę, są również zaliczane do tej uprzywilejowanej kategorii.
W pierwszej kategorii zaspokajania znalazły się również należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, jednak z pewnym ograniczeniem czasowym - obejmują one jedynie składki zaległe za okres trzech ostatnich lat przed ogłoszeniem upadłości. Jest to informacja szczególnie istotna dla przedsiębiorców posiadających zaległości wobec ZUS.
Należy zaznaczyć, że zaległe składki ZUS, choć objęte pierwszeństwem zaspokojenia, są umieszczane na liście po należnościach pracowniczych, co w praktyce może oznaczać ich niepełne zaspokojenie, jeśli masa upadłości okaże się niewystarczająca.
Ustawodawca objął szczególną ochroną również należności alimentacyjne, umieszczając je w pierwszej kategorii zaspokojenia. Z punktu widzenia praktyki upadłościowej warto odnotować, że zaległe alimenty mimo uprzywilejowanej pozycji nie zawsze zostają w pełni zaspokojone, ponieważ najpierw pokrywane są koszty postępowania i bieżące zobowiązania alimentacyjne.
W tej samej kategorii znajdują się także należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego. Jest to istotne zabezpieczenie dla tej grupy przedsiębiorców, którzy często zawierają umowy z dużymi odbiorcami, mogącymi znaleźć się w stanie upadłości.
Pierwsza kategoria obejmuje również należności powstałe w postępowaniu restrukturyzacyjnym z czynności zarządcy lub z czynności dłużnika dokonanych po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego. Dodatkowo zaliczają się do niej należności z tytułu kredytu, pożyczki, obligacji, gwarancji lub akredytyw udzielonych w związku z wykonaniem układu przyjętego w postępowaniu restrukturyzacyjnym, jeżeli upadłość ogłoszono w ciągu trzech miesięcy po prawomocnym uchyleniu układu.
Warto zaznaczyć praktyczny wymiar takiego rozwiązania - zachęca ono instytucje finansowe do wspierania procesu restrukturyzacji przedsiębiorstw znajdujących się w trudnej sytuacji, dając im gwarancję uprzywilejowanej pozycji w przypadku niepowodzenia restrukturyzacji i ogłoszenia upadłości.
W kontekście całości postępowania upadłościowego pierwsza kategoria wierzytelności stanowi zatem grupę najsilniej chronioną przez ustawodawcę. Przedsiębiorcy, których należności zakwalifikowano do tej kategorii, mają zdecydowanie największe szanse na odzyskanie swoich wierzytelności w porównaniu z pozostałymi kategoriami zaspokojenia.
Ważne: w kategorii pierwszej zaspokajania wierzytelności nie ujęto odsetek od tych wierzytelności. Są one zaspokajane w kategorii trzeciej, z uwzględnieniem pierwszeństwa odsetek z kategorii drugiej.
Druga kategoria wierzycieli w postępowaniu upadłościowym
Druga kategoria wierzytelności to kategoria podstawowa, która obejmuje wszelkie należności niewymienione w pozostałych kategoriach. Ustawodawca ustanowił ją kategorią domyślną dla większości zobowiązań upadłego. W praktyce, aby określić czy dana wierzytelność wchodzi w jej skład, należy najpierw zweryfikować, czy nie kwalifikuje się do którejkolwiek z innych kategorii.
Do drugiej kategorii zaliczamy przede wszystkim podatki i inne daniny publiczne oraz pozostałe należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (te, które nie mieszczą się w kategorii pierwszej). Ponadto znajdą się tu typowe zobowiązania handlowe, takie jak należności z tytułu umów sprzedaży, dostawy czy najmu, a także koszty procesowe i egzekucyjne.
Warto zaznaczyć, że katalog wierzytelności drugiej kategorii jest otwarty. Oznacza to, że ustawodawca nie wymienił wyczerpująco wszystkich rodzajów należności, a jedynie wskazał przykłady, używając sformułowania „w szczególności”.
Co ciekawe, w drugiej kategorii znajdują się również należności publiczno-prawne. W innych postępowaniach egzekucyjnych znajdują się one zwykle na uprzywilejowanych pozycjach, tymczasem w przypadku upadłości zostaną zaspokojone one w tej samej kolejności co należności większości wierzycieli upadłego (innych przedsiębiorców, instytucji finansowych itp.).
Pierwszeństwo mają jedynie składki ZUS, jednak, jak wskazywaliśmy powyżej, tylko te przypadające za ostatnie trzy lata przed ogłoszeniem postępowania upadłościowego.
Trzecia kategoria wierzycieli w postępowaniu upadłościowym
Trzecia kategoria, określana często jako kategoria odsetkowa, obejmuje przede wszystkim odsetki od należności ujętych w wyższych kategoriach. Kolejność zaspokajania odsetek odpowiada kolejności, w jakiej zaspokajany jest kapitał. Jednocześnie w tej kategorii znajdują się również sądowe i administracyjne kary grzywny oraz należności z tytułu darowizn i zapisów testamentowych.
Należy podkreślić, że odmowa uznania przez syndyka wierzytelności głównej skutkuje zazwyczaj także odmową uznania przysługujących od niej odsetek. Z punktu widzenia hierarchii zaspokojenia, wierzytelności trzeciej kategorii są regulowane dopiero po pełnym zaspokojeniu należności z kategorii pierwszej i drugiej.
Z masy upadłości mogą być zaspokojone odsetki należne od upadłego jedynie za okres do dnia ogłoszenia upadłości. Jednakże odsetki za okres po ogłoszeniu upadłości mogą być dochodzone przeciwko upadłemu w drodze powództwa.
Czwarta kategoria wierzycieli w postępowaniu upadłościowym
Do najmniej uprzywilejowanej, czwartej kategorii zaliczane są należności wspólników albo akcjonariuszy z tytułu pożyczki lub innej czynności prawnej o podobnych skutkach. Dotyczy to szczególnie dostawy towaru z odroczonym terminem płatności, dokonanej na rzecz upadłego będącego spółką kapitałową w okresie pięciu lat przed ogłoszeniem upadłości, wraz z odsetkami.
W praktyce gospodarczej zaspokojenie wierzycieli w ramach czwartej kategorii zdarza się niezwykle rzadko. Zazwyczaj środki masy upadłościowej zostają wyczerpane już na wcześniejszych etapach podziału, co powoduje, że wspólnicy i akcjonariusze niemal zawsze muszą liczyć się z utratą zainwestowanych środków.
Zrozumienie hierarchii kategorii wierzytelności w postępowaniu upadłościowym pozwala przedsiębiorcom lepiej ocenić ryzyko związane z udzielaniem kredytu kupieckiego czy pożyczek innym podmiotom gospodarczym. Natomiast w przypadku bycia wierzycielem w postępowaniu upadłościowym, świadomość własnej pozycji w kolejności zaspokojenia umożliwia realistyczne oszacowanie szans na odzyskanie należności.
Postępowanie upadłościowe, a wierzyciele rzeczowi
Wierzyciele rzeczowi, to tacy, których wierzytelności zabezpieczone są hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym, hipoteką morską lub przez inny wpis w księdze wieczystej lub w rejestrze okrętowym. Znajdują się oni na wyjątkowej pozycji w stosunku do innych wierzycieli, ponieważ zaspokojenie ich wierzytelności odbywa się niezależnie od kolejności przewidzianej w wyżej wymienionych kategoriach. Należności z tytułu zastawu czy hipoteki zaspokajane są jednak wyłącznie ze środków pochodzących ze sprzedaży przedmiotu zabezpieczenia. Dłużnik posiadał nieruchomość obciążoną hipoteką. W toku postępowania upadłościowego nieruchomość została sprzedana za 300 000 zł. Z uzyskanych w ten sposób środków (wyłącznie z tych 300 000 zł) zaspokojeni zostaną wierzyciele hipoteczni. Jeśli jednak po zaspokojeniu wierzycieli hipotecznych zostaną jeszcze wolne środki, ulegną one podziałowi pomiędzy innych wierzycieli na zasadach ogólnych.
Czy wierzyciele powinni obawiać się postępowania upadłościowego dłużnika?
Wierzyciele, którzy dowiadują się, że wobec ich dłużnika toczy się postępowanie upadłościowe lub wierzyciele, którzy sami składają taki wniosek, zwykle godzą się na to, że prawdopodobnie nie uda im się odzyskać całości należności. Tymczasem, celem postępowania upadłościowego jest zaspokojenie wierzycieli w najwyższym możliwym stopniu. Jeśli postępowanie egzekucyjne okaże się bezskuteczne, postępowanie upadłościowe to często jedyny sposób na odzyskanie od dłużnika jakichkolwiek środków.
Zdarza się również, że już sam fakt złożenia przez wierzyciela wniosku o upadłość działa na dłużnika jak zimny prysznic. W praktyce można spotkać przypadki, w których okazuje się, że dłużnik sprawiający przed sądem i komornikiem wrażenie niewypłacalnego, jednak posiada środki na pokrycie zadłużenia. Wisząca nad dłużnikiem groźba upadłości i niemożności zarządzania własną firmą często sprawia, że dłużnik porusza niebo i ziemię, aby znaleźć pieniądze. Złożenie wniosku o upadłość zawsze powinno jednak odbywać się w dobrej wierze.
Wskutek postępowania upadłościowego z obrotu gospodarczego zostaje wyeliminowany nierzetelny, niewypłacalny podmiot. W dłuższej, szerokiej perspektywie przyniesie to rynkowi wymierne korzyści. Wierzyciele nie powinni postrzegać więc postępowania upadłościowego dłużnika jako zagrożenia. Powinni jednak robić wszystko, aby odzyskać swoje należności na wcześniejszych etapach.
Upadłości swojego dłużnika zapobiec oczywiście nie możesz. Możesz jednak spróbować odzyskiwać swoje należności skuteczniej - zanim dojdzie do postępowania egzekucyjnego, a nawet sądowego. Pierwszym krokiem ku skuteczniejszej windykacji jest regularny monitoring należności.
Upadłość dłużnika to zawsze niekomfortowa sytuacja dla wierzycieli, chociaż oczywiście należy pamiętać o jej głównym celu. Najbezpieczniejszym sposobem na walkę z uporczywymi dłużnikami jest więc windykacja. Nie obawiaj się skorzystać z nowoczesnej metody windykacji, jaką jest windykacja online.
tags: #pierwszenstwo #wierzyciel #w #upadlosci #konsumenckiej