Postępowanie restrukturyzacyjne: prawa i obowiązki wierzyciela i dłużnika
Każde postępowanie uregulowane przez prawo, a restrukturyzacja nie jest tu wyjątkiem, ma swoje strony i uczestników z określonymi prawami i obowiązkami. Pozwalają one z jednej strony na zapewnienie prawidłowego biegu procedury, z drugiej zaś na ochronę interesów jego stron bądź uczestników. Z tego względu dłużnik i wierzyciele biorący udział w restrukturyzacji powinni dobrze orientować się w przysługujących im prawach oraz ciążących na nich obowiązkach. O czym więc warto pamiętać w tym obszarze?
Wierzyciel a dłużnik - takim hasłem można by określić najważniejsze relacje, jakie zachodzą w ramach postępowania restrukturyzacyjnego. Celem każdej restrukturyzacji jest przede wszystkim oddłużenie, a więc spłata wierzytelności wynikających z nieuregulowanych zobowiązań dłużnika. Tym samym do realiów spraw restrukturyzacyjnych ma zastosowanie szereg regulacji prawa cywilnego, a zwłaszcza tych odnoszących się do prawa zobowiązań, w tym do zasad ich wykonywania.
Zgodnie z art. 353 § 1 Kodeksu cywilnego, zobowiązanie polega na tym, że wierzyciel może żądać od dłużnika świadczenia, a dłużnik powinien świadczenie spełnić. Przy czym świadczenie może polegać zarówno na działaniu, jak i na zaniechaniu. Dlatego dłużnik i wierzyciel są po prostu stronami stosunku zobowiązaniowego. W jego ramach wierzyciel jest stroną uprawnioną, a więc ma prawo żądać określonego zachowania. Natomiast dłużnik jest stroną zobowiązaną, a więc na nim ciąży obowiązek spełnienia świadczenia na rzecz wierzyciela, zgodnie z treścią zobowiązania.
Mówiąc najprościej, dług to obowiązek dłużnika do spełnienia określonego świadczenia (czyli do działania lub do zaniechania). Natomiast wierzytelność jest prawem przysługującym wierzycielowi do żądania od dłużnika spełnienia określonego świadczenia. Założenia te przekładają się na realia spraw restrukturyzacyjnych - bez zrozumienia, kto to wierzyciel, a kto dłużnik, nie da się pojąć charakteru postępowania restrukturyzacyjnego. W ich ramach dłużnik i wierzyciel spotykają się, aby poszukiwać rozwiązania problemu zadłużenia. Dochodzi do niego przede wszystkim poprzez dążenie do zawarcia układu, w którym określa się nowe zasady realizacji nieuregulowanych zobowiązań.
W układzie wierzyciel a dłużnik właściwie zawsze dochodzi do pewnego przeciwstawienia interesów. Jednak w dobrze pojętym interesie zarówno dłużnika, jak i wierzyciela jest bieżące regulowanie zobowiązań i szybkie rozwiązywanie wszelkich trudności ze spłatą. W tym kontekście najlepszym rozwiązaniem jest postępowanie restrukturyzacyjne. W jego trakcie wierzyciel i dłużnik stają się uczestnikami jednej procedury, której podstawowym celem jest oddłużenie, a więc rozwiązanie problemu zadłużenia.
Trzeba podkreślić, że w tym miejscu relacja wierzyciel a komornik znacznie zmienia charakter. Na czas restrukturyzacji postępowanie egzekucyjne prowadzone przez komornika ulega zawieszeniu. Zresztą nie jest to zjawisko wyjątkowe. Podobnie dzieje się w przypadku wierzyciel a upadłość konsumencka.
Kim jest wierzyciel, a kim dłużnik w postępowaniu restrukturyzacyjnym?
Zgodnie z Prawem restrukturyzacyjnym, procedury określone w tej ustawie zostały przeznaczone jedynie dla dłużników posiadających zdolność restrukturyzacyjną. Jedynie więc te kategorie dłużników - po spełnieniu dodatkowych przesłanek, a więc wystąpienia stanu niewypłacalności bądź zagrożenia niewypłacalnością - mogą stać się uczestnikami postępowania restrukturyzacyjnego.
Warto wspomnieć, że w zdecydowanej większości przypadków sprawy restrukturyzacyjne inicjuje dłużnik. Wierzyciel zaś ma prawo wziąć w nich udział.
Na gruncie spraw restrukturyzacyjnych - podobnie, jak w przytoczonym powyżej znaczeniu cywilistycznym - ustawodawca przez wierzyciela rozumie osobę uprawnioną do żądania od dłużnika świadczenia. Jednocześnie, aby określić, kto dokładnie może być wierzycielem w postępowaniu restrukturyzacyjnym, należy odnieść się do kategorii wierzytelności objętych układem. Tym samym zarówno wierzyciel osobisty, jak i wierzyciel rzeczowy, w tym także wierzyciel hipoteczny, są objęci postępowaniem restrukturyzacyjnym.
Nie oznacza to jednak, że wszystkich wierzycieli dłużnika dotyczy restrukturyzacja. Ustawodawca w Prawie restrukturyzacyjnym zawarł pewne wyłączenia, dotyczące przykładowo wierzytelności alimentacyjnych. Oznacza to, że wierzyciel alimentacyjny nie jest uczestnikiem postępowania restrukturyzacyjnego.
Zasadą jest, że warunkiem zaspokojenia wierzytelności w postępowaniu restrukturyzacyjnym jest jej uznanie w tej sprawie, a niekiedy także wyrażenie na to zgody przez wierzyciela. W każdym razie wierzyciel biorący udział w takiej procedurze posiada szereg uprawnień.
Prawa i obowiązki dłużnika w postępowaniu restrukturyzacyjnym
Na dłużniku ciąży szereg obowiązków, związanych przede wszystkim z koniecznością zapewnienia prawidłowego biegu postępowania. Dłużnik powinien więc złożyć propozycje układowe, wybrać metody restrukturyzacji, a także udostępnić sądowym i pozasądowym organom postępowania wszelkie dokumenty związane z prowadzoną przez siebie działalnością.
Ponadto dłużnik zawsze powinien działać rzetelnie, stąd niedopuszczalne jest np. zatajanie przez niego istnienia określonych wierzytelności.
Ujmując problem w pewnym uproszczeniu, prawa dłużnika w ramach postępowania restrukturyzacyjnego sprowadzają się do możliwości zainicjowania tego rodzaju procedury oraz zabezpieczenia jej właściwego toku. W dużej mierze to właśnie od zaangażowania dłużnika, zwłaszcza w tak popularnym ostatnim czasie postępowaniu o zatwierdzenie układu, zależy sukces restrukturyzacji.
Prawa i obowiązki wierzyciela w postępowaniu restrukturyzacyjnym
Nie oznacza to, że wierzyciele powinni zachowywać się biernie w ramach tej procedury. Przypomnijmy na początku tej części, kim jest wierzyciel. To osoba fizyczna lub inny podmiot prawa uprawniony do żądania od dłużnika spełnienia określonego świadczenia.
Na wierzycielach uczestniczących w restrukturyzacji spoczywają także określone obowiązki. Co prawda jest ich mniej, niż w przypadku dłużnika, jednak także wierzyciele powinni postępować uczciwie.
Z punktu widzenia efektywności ochrony praw zdecydowanie najlepszym rozwiązaniem dla wierzyciela jest przyjęcie aktywnej postawy w ramach postępowania restrukturyzacyjnego. W przeciwnym razie może okazać się - i jest to założenie, które powinien wdrożyć wierzyciel i dłużnik - że dobra okazja na rozwiązanie pojawiających się problemów ze spłatą zostanie po prostu zmarnowana.
Kluczowe elementy postępowania restrukturyzacyjnego
W każdej restrukturyzacji chodzi przede wszystkim o zawarcie układu, w którym określa się zasady restrukturyzacji zobowiązań dłużnika. Dlatego tak istotne jest złożenie propozycji układowych, nad którymi głosują wierzyciele. Tylko wówczas, gdy „za” tymi propozycjami opowie się odpowiednia większość wierzycieli, układ zostaje przyjęty i może zostać zatwierdzony przez sąd.
Prawo złożenia propozycji układowych zasadniczo przysługuje jedynie wierzycielowi lub wierzycielom, którym łącznie przysługuje więcej, niż 30% sumy wierzytelności. Propozycje układowe mogą mieć właściwie dowolną treść, byleby nie była ona sprzeczna z prawem.
Warto pamiętać, że do określenia kolejności spłaty długów również stosuje się przepisy Prawa restrukturyzacyjnego, które warto uwzględnić, opracowując propozycje układowe. W rzeczywistości będą one regulowane z majątku dłużnika podlegającego restrukturyzacji, co oznacza, że wartość tegoż majątku określa faktyczne możliwości spłaty wierzycieli.
Przy czym restrukturyzacja zakłada zachowanie przedsiębiorstwa dłużnika i kontynuowanie prowadzenia przez niego działalności gospodarczej, co oznacza, że w toku wykonywania układu możliwości finansowe dłużnika mogą się zwiększyć, doprowadzając do poprawy sytuacji wierzycieli. Może to mieć bardzo duże znaczenie, chociażby dla realizacji umowy pożyczki.
Rodzaje postępowań restrukturyzacyjnych
Nowe prawo restrukturyzacyjne wprowadziło cztery postępowania restrukturyzacyjne, w tym przepisy bazujące na dotychczasowej upadłości w opcji układowej, zaś prawo upadłościowe jako odrębna regulacja pozostało w opcji likwidacyjnej, będąc według nowej terminologii upadłością. W zależności od stopnia trudności, z którymi boryka się dłużnik, może on otworzyć postępowanie o zatwierdzenie układu, przyspieszone postępowanie układowe, postępowanie układowe lub postępowanie sanacyjne, w trakcie którego dokonywana jest restrukturyzacja.
We wszystkich postępowaniach kluczowym elementem jest doprowadzenie do zawarcia układu z wierzycielami i do zabezpieczenia słusznych interesów wierzycieli.
Postępowanie sanacyjne, ze względu na jego dwufazowość, największą ingerencję sądu, pozbawienie dłużnika prawa zarządu własnego oraz najszersze uprawnienia wierzycieli, należy postrzegać jako ostatnią szansę dłużnika przed upadłością.
Zmiany w prawie restrukturyzacyjnym a pozycja wierzyciela
Postępowania przewidziane nowym prawem restrukturyzacyjnym mają być prowadzone nie w celu najwyższego zaspokojenia wierzycieli, ale w celu zapobieżenia niewypłacalności dłużnika przy poszanowaniu słusznych interesów wierzycieli. W konsekwencji takiego podejścia winna wzrosnąć zarówno szansa na zaspokojenie, jak i wysokość zaspokojenia wierzycieli.
Jeśli w stosunku do dłużnika zostaną złożone konkurencyjne wnioski o ogłoszenie upadłości i o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego, w pierwszej kolejności rozpatrywane będą wnioski o otwarcie postępowania restrukturyzacyjnego. Jest to wyrazem odejścia ustawodawcy od zasady, że celem postępowania jest jak najwyższe zaspokojenie wierzycieli. Obecnie postępowania mają być prowadzone na rzecz zbilansowanego interesu wierzycieli i dłużnika. Dotychczasowa ustawowa preferencja najwyższego zaspokojenia wierzycieli skutkowała bowiem tym, że ratunek w postaci zawartego układu był w praktyce dostępny tylko dla nielicznych.
Głosowanie nad układem
Prawo restrukturyzacyjne przyjmuje zasadę obowiązującą w wyborach parlamentarnych - tylko ci, którzy idą do wyborów, mają wpływ na obsadzenie mandatów. W prawie restrukturyzacyjnym - z wyjątkiem postępowania o zatwierdzenie układu - zmieniły się zasady liczenia głosów umożliwiających przyjęcie układu. Wierzycielami w postępowaniach restrukturyzacyjnych są nie tylko wierzyciele posiadający wierzytelności bezsporne (umieszczone w spisie wierzytelności), ale również wierzyciele posiadający wierzytelności uprawdopodobnione i dopuszczone do głosowania nad układem przez sędziego komisarza (w przyśpieszonym postępowaniu układowym). Dotyczy to jednak tylko wierzytelności, które powstały przed otwarciem postępowania restrukturyzacyjnego, a nie w jego trakcie.
W postępowaniu mogą również uczestniczyć wierzyciele, których wierzytelności zabezpieczone są rzeczowo, jeżeli tylko wyrazili oni na to zgodę (w zakresie, w jakim zaspokojenie ich wierzytelności nie znajduje pokrycia w przewidywanej cenie sprzedaży danego aktywa, z którego następuje zaspokojenie).
Zmiana dotyczy sposobu liczenia głosów w trakcie zgromadzenia wierzycieli, na którym ma być głosowanie nad układem. Uchwała jest przyjęta, gdy za układem ważny głos odda większość głosujących wierzycieli, którzy mają łącznie co najmniej 2/3 sumy wierzytelności przysługujących głosującym wierzycielom. Powyższa zmiana powoduje, że to aktywni wierzyciele decydują o przyjęciu bądź nieprzyjęciu układu. Powinno to mieć wpływ na liczbę przyjmowanych układów, a w konsekwencji, w przypadku wykonania układu, winno umożliwić wyższy stopień zaspokojenia wierzycieli niż w przypadku wymuszonej wyprzedaży majątku dłużnika w trakcie upadłości.
Rada wierzycieli
Większy wpływ na postępowanie restrukturyzacyjne widoczny jest w szerszych kompetencjach rady wierzycieli oraz w sposobie jej powoływania i zmiany jej członków. Według nowych przepisów sędzia komisarz winien niezwłocznie powołać (ustanowić) radę wierzycieli, gdy wnioskować o to będzie trzech wierzycieli albo wierzyciel lub wierzyciele posiadający co najmniej 20% sumy wierzytelności (z zastrzeżeniem, że przy wyliczeniu 20% nie bierze się pod uwagę pewnego rodzaju wierzytelności - w tym wierzytelności podmiotów „powiązanych” z dłużnikiem). Taka sama większość wymagana jest do dokonania zmiany w składzie rady wierzycieli.
Kompetencje rady wierzycieli zostały rozszerzone w porównaniu z uprawnieniami rady wierzycieli w postępowaniu upadłościowym w opcji układowej. Bez zgody rady nieważne będą istotne czynności dotyczące majątku dłużnika, takie jak: obciążenie składników masy układowej lub sanacyjnej hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym lub hipoteką morską w celu zabezpieczenia wierzytelności nieobjętej układem, przeniesienie własności rzeczy lub prawa na zabezpieczenie wierzytelności nieobjętej układem, obciążenie składników masy układowej lub sanacyjnej innymi prawami, zaciąganie kredytów lub pożyczek, zawarcie umowy dzierżawy przedsiębiorstwa dłużnika lub jego zorganizowanej części lub innej podobnej umowy, sprzedaż nieruchomości lub innych składników majątku o wartości powyżej 500 000 zł.
Przed udzieleniem zgody na powyższe czynności rada wierzycieli musi się upewnić, że wyrażenie zgody jest konieczne w celu bieżącego zaspokajania kosztów postępowania restrukturyzacyjnego i zobowiązań powstałych po jego otwarciu lub zawarcia i wykonania układu. Co więcej, to rada musi zapewnić, że środki zostaną faktycznie przekazane dłużnikowi i będą wykorzystane zgodnie z przeznaczeniem zakreślonym uchwałą rady, a ustanowione zabezpieczenie zwrotu udzielonych środków jest adekwatne, tj. jest odpowiednie rodzajowo i nie jest ponad miarę.
Niezwykle istotnym uprawnieniem rady wierzycieli jest prawo do powołania lub zmiany nadzorcy sądowego albo zarządcy, a także możliwość zezwolenia dłużnikowi na prowadzenie zarządu własnym przedsiębiorstwem. W tym ostatnim przypadku chodzi o wykonywanie zarządu w zakresie czynności zwykłego zarządu, gdy nadzór sprawuje nadzorca sądowy, który wyraża zgodę na czynności wykraczające poza zakres zwykłych czynności i który może być powołany przez wierzycieli (w trybie jw.).
Korzyści z restrukturyzacji dla wierzycieli i dłużników
Opisane regulacje pozwalają dłużnikowi na przeprowadzenie restrukturyzacji na wczesnym etapie zaistniałych problemów, a także umożliwiają kontynuację działalności gospodarczej, co zwiększa szanse wierzycieli na zaspokojenie wierzytelności. Zmienia się też rola wierzycieli - dzięki aktywnemu udziałowi w postępowaniu mogą oni wywierać wpływ na warunki układu lub restrukturyzacji, czyli na stopień i szybkość realnego zaspokojenia wierzytelności.
Uproszczenie procedur i możliwość prowadzenia niektórych postępowań w znacznej ich części poza sądem (dotyczy to postępowania o zatwierdzenie układu, przygotowanej likwidacji i układu częściowego) wprowadza do polskiego systemu prawnego sprawdzone za granicą mechanizmy umożliwiające efektywniejsze zaspokojenie wierzycieli. Postępowania hybrydowe - zawierające elementy pozasądowe i sądowe - umożliwiają przy aktywnej roli wierzycieli zachowanie wartości przedsiębiorstwa dłużnika, a tym samym wyższy stopień zaspokojenia wierzycieli. Wprowadzenie powyższych regulacji należy więc ocenić pozytywnie.
Restrukturyzacja to proces, który umożliwia dłużnikowi uporządkowanie swoich finansów i rozwiązanie problemów z zadłużeniem. Kluczowe jest, aby rozumieć, że proces ten wymaga zaangażowania zarówno dłużnika, jak i wierzyciela. Tylko współpraca może przynieść oczekiwane rezultaty. W przypadku braku porozumienia, konsekwencje mogą być poważne dla obu stron.
Restrukturyzacja ma na celu umożliwienie dłużnikowi dalsze prowadzenie działalności przy jednoczesnym zaspokojeniu wierzycieli. Na początku procesu ważne jest ustalenie zasad współpracy i określenie ram czasowych dla jego realizacji. Proces ten obejmuje kilka kluczowych kroków: analiza sytuacji finansowej dłużnika; wypracowanie planu restrukturyzacyjnego; negocjacje z wierzycielami; implementacja planu; monitorowanie postępów realizacji.
Dla wierzycieli restrukturyzacja często oznacza możliwość uzyskania przynajmniej części należności zamiast całkowitej straty. Dłużnik z kolei zyskuje szansę na poprawienie swojej sytuacji finansowej i kontynuację działalności. Każda ze stron powinna być świadoma, że brak porozumienia może prowadzić do upadłości dłużnika.
Dłużnicy, którzy zdecydują się na restrukturyzację, zyskują narzędzie do uporania się z trudnościami finansowymi. Proces ten umożliwia negocjowanie warunków spłaty oraz ochrona przed działaniami ze strony wierzycieli. Muszą jednak pamiętać o obowiązkach związanych z transparentnością i współpracą.
Prawidłowe podejście do procesu restrukturyzacji może przynieść dłużnikowi stabilizację finansową, a nawet uratowanie przedsiębiorstwa przed upadłością.
Podsumowanie
Postępowanie restrukturyzacyjne jest sposobem na oddłużenie przedsiębiorcy bez konieczności ogłaszania względem niego upadłości. Ma ono na celu przyjęcie układu i harmonogramu spłaty, zgodnie z którymi przedsiębiorca będzie regulował swoje zobowiązania bez obawy utraty majątku i wszczęcia wobec niego jakiegokolwiek postępowania egzekucyjnego.
Relacja wierzyciel-dłużnik w kontekście restrukturyzacji wymaga dużego zrozumienia i współpracy z obu stron. Proces ten daje szansę na znalezienie wyjścia z trudnej sytuacji i może przynieść korzyści dla wszystkich zaangażowanych. Prawidłowa komunikacja i pełna transparentność są kluczowe dla uzyskania pozytywnych rezultatów. Oba podmioty powinny dążyć do porozumienia, które pozwoli na realizację wspólnego celu. Zawarcie satysfakcjonującego porozumienia w restrukturyzacji może znacząco wpłynąć na przyszłe relacje biznesowe.
Rozdział 11: Restrukturyzacja upadłościowa | Akcje i obligacje | Finanse i rynki kapitałowe | Khan Academy
tags: #postepowanie #restrukturyzacyjne #wierzyciel #wspolnik