Prawo upadłościowe: Kolejność zaspokajania wierzycieli i kategorie należności
Postępowanie upadłościowe prowadzi do likwidacji majątku dłużnika i zaspokojenia jego wierzycieli z funduszy uzyskanych z tej likwidacji, czyli potocznie mówiąc, sprzedaży składników majątku firmy dłużnika. Niestety, nie zawsze, a ściślej mówiąc, bardzo rzadko dochodzi do pełnego zaspokojenia wszystkich wierzycieli. Kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym jest ściśle określona przepisami prawa i została opisana w art. 342 prawa upadłościowego. Przepis ten stanowi pewnego rodzaju kategoryzację wierzytelności (a nie wierzycieli) i wskazuje reguły zaspokajania poszczególnych należności.
Kategorie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym
Kategorie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym określa tytułowy przepis, tj. art. 342 prawa upadłościowego. Co ważne, nie jest to przepis, który kategoryzuje wierzycieli, lecz rodzaje należności. Jest to więc uszeregowanie przedmiotowe, a nie podmiotowe. Z powyższego wynika, że dany podmiot może posiadać w stosunku do upadłego kilka wierzytelności, z których część znajdzie się w pierwszej, a pozostałe w drugiej lub kolejnych kategoriach zaspokojenia.
Celem opisywanego przepisu jest uporządkowanie procesu zaspokajania wierzytelności z funduszy masy upadłości, czyli środków uzyskanych z likwidacji majątku upadłego. W braku podobnych reguł, wszystkie wierzytelności byłyby zaspokajane w równym stopniu. Nie zawsze byłoby to zbieżne z interesem obrotu gospodarczego oraz wierzycieli publicznoprawnych.
Należności podlegające zaspokojeniu z funduszy masy upadłości dzieli się na następujące kategorie:
- Kategoria pierwsza - przypadające za czas przed ogłoszeniem upadłości należności ze stosunku pracy (z wyjątkiem roszczeń z tytułu wynagrodzenia reprezentanta upadłego lub wynagrodzenia osoby wykonującej czynności związane z zarządem lub nadzorem nad przedsiębiorstwem upadłego), należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego, należności alimentacyjne oraz renty z tytułu odszkodowania za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci i renty z tytułu zamiany uprawnień objętych treścią prawa dożywocia na dożywotnią rentę, przypadające za trzy ostatnie lata przed ogłoszeniem upadłości należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, oraz należności powstałe w postępowaniu restrukturyzacyjnym z czynności zarządcy albo należności powstałe z czynności dłużnika dokonanych po otwarciu postępowania restrukturyzacyjnego, jak również należności z tytułu kredytu, pożyczki, obligacji, gwarancji lub akredytyw lub innego finansowania przewidzianego układem przyjętym w postępowaniu restrukturyzacyjnym i udzielonego w związku z wykonaniem takiego układu, jeżeli upadłość ogłoszono w wyniku rozpoznania wniosku o ogłoszenie upadłości złożonego nie później niż trzy miesiące po prawomocnym uchyleniu układu;
- Kategoria druga - inne należności, jeżeli nie podlegają zaspokojeniu w innych kategoriach, w szczególności podatki i inne daniny publiczne oraz pozostałe należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne;
- Kategoria trzecia - odsetki od należności ujętych w wyższych kategoriach w kolejności, w jakiej podlega zaspokojeniu kapitał, a także sądowe i administracyjne kary grzywny oraz należności z tytułu darowizn i zapisów;
- Kategoria czwarta - należności wspólników albo akcjonariuszy z tytułu pożyczki lub innej czynności prawnej o podobnych skutkach, w szczególności dostawy towaru z odroczonym terminem płatności, dokonanej na rzecz upadłego będącego spółką kapitałową w okresie pięciu lat przed ogłoszeniem upadłości, wraz z odsetkami.
Z analizy treści powyższego przepisu można wywnioskować, że ustawodawca wprowadził silne uprzywilejowanie osób posiadających należności ze stosunku pracy, rolników, wierzycieli alimentacyjnych oraz rentowych, a także Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w zakresie składek na fundusz ubezpieczeń społecznych za ostatnie trzy lata przed ogłoszeniem upadłości dłużnika oraz osoby, które sprawowały funkcję nadzorcy lub zarządcy w postępowaniu restrukturyzacyjnym.
Wyłącznie powyższe kategorie wierzytelności zostaną zaspokojone w pierwszym kroku podziału funduszy masy upadłości, a wierzytelności, które znalazły się w kolejnych kategoriach zaspokojenia wierzytelności w postępowaniu upadłościowym, będą zaspokajane wyłącznie pod warunkiem, że funduszy masy upadłości wystarczy na pokrycie kosztów postępowania upadłościowego i wierzytelności z pierwszej kategorii, a po ich zaspokojeniu pozostanie jeszcze suma do podziału.
Po pokryciu kosztów postępowania upadłościowego i zaspokojeniu wierzytelności znajdujących się w pierwszej kategorii zaspokojenia, pozostałe fundusze masy upadłości są dzielone proporcjonalnie na pokrycie funduszy znajdujących się w kolejnej kategorii i tak dalej aż do kategorii czwartej. W praktyce rzadko zdarza się zaspokojenie wierzytelności występujących w kategorii czwartej, dlatego też należności wspólników lub akcjonariuszy spółek kapitałowych mają najmniejsze szanse na zaspokojenie.
Dla czytelników tego artykułu, którzy są kontrahentami upadłego i posiadają wierzytelności z tytułu zaległych faktur, najbardziej interesująca będzie odpowiedź na pytanie, w której kategorii znajdą się ich wierzytelności. Otóż, bazując na treści art. 342 prawa upadłościowego, należy wskazać, że w zakresie należności głównej wierzytelności te znajdą się w drugiej kategorii wierzytelności, zaś w zakresie odsetek - w trzeciej kategorii wierzytelności. Zaspokojenie należności głównej jest więc wysoce bardziej prawdopodobne niż zaspokojenie należności ubocznych od niezapłaconych faktur. Biorąc jednak pod uwagę fakt, iż istnieją cztery kategorie wierzycieli - faktury, które znajdują się w kategorii drugiej, są wierzytelnościami, które plasują się wysoko w stopniu prawdopodobnego zaspokojenia w postępowaniu upadłościowym.
Art. 343 prawo upadłościowe - kolejność zaspokajania wierzycieli
W opracowaniu poświęconemu kategoriom wierzytelności w postępowaniu upadłościowym nie można nie wspomnieć o treści art. 343 prawa upadłościowego, który dotyczy kolejności zaspokajania z funduszy masy upadłości. Zgodnie z treścią tego przepisu w pierwszej kolejności zaspokajane są koszty postępowania upadłościowego i pozostałe zobowiązania masy upadłości, o których mowa w art. 230 prawa upadłościowego. Zobowiązania alimentacyjne ciążące na upadłym, przypadające za czas po ogłoszeniu upadłości, syndyk zaspokaja w terminach ich płatności, do dnia sporządzenia ostatecznego planu podziału.
Upadłość przedsiębiorcy a wierzyciel będący organem państwowym
Linia orzecznicza sądów powszechnych jest jednoznaczna. Nie jest ona jednak wiążąca dla sądów administracyjnych. Te bowiem nie raz wskazywały, że jeden wierzyciel będący organem administracji państwowej, jak m.in. urząd skarbowy czy ZUS, jest uprawniony do złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości przedsiębiorcy. Ordynacja podatkowa zawiera bowiem zapisy o odpowiedzialności członków zarządu spółki kapitałowej. Przepis art. 116 § 1 Ordynacji podatkowej mówi, że za zaległości podatkowe spółki z ograniczoną odpowiedzialnością (...) odpowiadają solidarnie całym swoim majątkiem członkowie jej zarządu, jeżeli egzekucja z majątku spółki okazała się w całości lub w części bezskuteczna, a członek zarządu nie wykazał, że we właściwym czasie zgłoszono wniosek o ogłoszenie upadłości lub w tym czasie zostało otwarte postępowanie restrukturyzacyjne. Nie ma tutaj mowy o wielości wierzytelności, a o „zaległości podatkowej”. Biorąc pod uwagę, że omawiany przepis jest niezależną regulacją od tych określonych w ksh, możemy dojść do wniosku, że w przypadku długu powstałego wobec organu państwowego rzeczywiście wystarczy jeden wierzyciel.
Potwierdza to również orzeczenie Naczelnego Sądu Administracyjnego z 10 stycznia 2017 roku (sygn. akt; II FSK 3737/14), w którym wskazano, że z niewypłacalnością dłużnika w rozumieniu art. 10 i 11 Prawa upadłościowego mamy do czynienia również wtedy, gdy dłużnik nie zaspokaja tylko jednego wierzyciela mającego znaczną wierzytelność.
Występuje tutaj spora rozbieżność w orzecznictwie sądów powszechnych i administracyjnych. Zatem nie można brać za pewnik tego, że mając jednego wierzyciela w postaci ZUS-u lub urzędu skarbowego, należy składać wniosek o ogłoszenie upadłości, inaczej bowiem członkowie zarządu będą odpowiadali solidarnie za zaległości spółki. Z drugiej jednak strony organ skarbowy, a następnie sąd administracyjny może nałożyć na członków zarządu obowiązek spłaty zadłużenia spółki z powodu braku odpowiedniej reakcji.
Jeden wierzyciel to prosta droga do wielu wierzycieli
Z treści tego artykułu może wynikać, że wystarczy, aby dłużnik utrzymywał sytuację z jednym wierzycielem i wszystko będzie w porządku. Dla przykładu przedsiębiorca odpuści sobie kredyt na 500 tys. zł zaciągnięty w banku, a będzie spłacał na bieżąco wszystkich innych kontrahentów. W takim wypadku bank nie będzie mógł zgłosić żądania ogłoszenia upadłości wobec dłużnika. To prawda, ale spłacanie jednych wierzycieli kosztem innych może okazać się przestępstwem, za które można iść do więzienia nawet na 2 lata.
Powyższe wynika z art. 302 § 2 kk, zgodnie z którym każdy, kto w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, nie mogąc zaspokoić wszystkich wierzycieli, spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych, czym działa na szkodę pozostałych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2. Zatem wierzyciel w podanym na wstępie przykładzie, aby nie narazić się na zarzuty karne, nie może spłacać swoich bieżących kontrahentów w pełnej wysokości, całkowicie pomijając wierzytelność banku. Musi starać się zaspokajać wierzytelności w sposób proporcjonalny. Jeżeli nie jest w stanie spłacić jednego długu, to nie powinien spłacać również pozostałych.
Pociąga to za sobą także tę konsekwencję, że mając jednego znaczącego wierzyciela, dłużnik najprawdopodobniej szybko zadłuży się również u innych podmiotów.
Pre-pack, czyli szybsze postępowanie upadłościowe
Postępowanie upadłościowe to skomplikowany proces, który ma na celu uregulowanie sytuacji finansowej dłużnika, a jednocześnie zabezpieczenie interesów wierzycieli. Dla wierzycieli, którzy chcą dochodzić swoich roszczeń, znajomość swoich praw i uprawnień jest kluczowa. Podstawowym uprawnieniem wierzyciela, zmierzającym do rozpoczęcia postępowania, jest możliwość złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika.
Wierzyciele w postępowaniu upadłościowym mają prawo kwestionować decyzje podejmowane przez syndyka lub sąd. Jeśli wierzyciel nie zgadza się z decyzją syndyka dotyczącą uznania lub odmowy uznania wierzytelności, może wnieść sprzeciw do sądu. Wierzyciele mogą zaskarżyć czynności syndyka, jeśli uważają, że naruszają one ich interesy. Syndyk bowiem działa w interesie ogółu wierzycieli i podejmuje działania w taki sposób, aby zaspokojenie wierzycieli osiągnęło możliwie jak najwyższy stopień. Jeżeli przez czynności lub zaniechanie syndyka prawa wierzycieli zostały naruszone lub zagrożone, wierzyciele mogą wnieść skargę.
Zgromadzenie wierzycieli to kolegialny organ reprezentujący interesy ogółu wierzycieli w sposób bezpośredni. Zgromadzenie wierzycieli odbywa się w trybie przewidzianym w ustawie, zaś rozstrzygnięcia podejmuje w drodze uchwał. Ustawodawca pozostawił otwarty katalog przyczyn jego zwołania - zasadniczo będzie ono potrzebne dla rozstrzygnięcia przez ogół wierzycieli określonych kwestii zaistniałych w toku postępowania.
Rada wierzycieli stanowi drugi organ przedstawicielski wierzycieli. Rada wierzycieli to organ, który ma na celu reprezentowanie interesów wszystkich wierzycieli w postępowaniu upadłościowym. Nie każdy wierzyciel może być członkiem rady, ale każdy może wnioskować o powołanie rady wierzycieli, jeśli jej utworzenie jest uzasadnione. Rada wierzycieli jako organ nieobligatoryjny, może zostać powołana przez sędziego-komisarza, w tym również na wniosek złożony przez samych wierzycieli. Rada wierzycieli może żądać od upadłego oraz syndyka wyjaśnień oraz badać księgi i dokumenty dotyczące upadłości w zakresie, w jakim nie narusza to tajemnicy przedsiębiorstwa.
Wierzyciele, których wierzytelności zostały uznane i wpisane na listę wierzytelności, mają prawo do udziału w podziale środków zgromadzonych przez syndyka. Podział ten odbywa się zgodnie z kolejnością wynikającą z kategorii zaspokajania wierzytelności, ustaloną przez prawo upadłościowe. W postępowaniu upadłościowym wierzyciele mogą nie tylko mieć wpływ na wszczęcie postępowania, ale również na jego wcześniejsze zakończenie wskutek umorzenia.
Postępowanie upadłościowe może być skomplikowane i wymagać znajomości wielu szczegółowych przepisów. Kategorie wierzytelności w postępowaniu upadłościowym są ściśle określone przez polskie prawo i decydują o tym, czy i w jakim stopniu wierzyciel otrzyma swoje należności od upadłej firmy. Jako doradcy w zakresie restrukturyzacji często obserwujemy, że wielu przedsiębiorców nie zdaje sobie sprawy z tego, jak istotna jest znajomość swojej pozycji w tej hierarchii.
Zgodnie z art. 342 Prawa upadłościowego, należności podlegające zaspokojeniu z funduszy masy upadłości dzieli się na cztery kategorie. W praktyce kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym ma ogromne znaczenie, ponieważ rzadko zdarza się sytuacja, w której wszyscy wierzyciele otrzymują pełne spłaty swoich należności. Warto podkreślić, że podczas gdy wierzytelności pierwszej kategorii zwykle zostają zaspokojone w całości, a drugiej przynajmniej w znacznym procencie, to wierzytelności czwartej, a często także trzeciej kategorii częstokroć nie zostają zaspokojone nawet w niewielkim stopniu. Dodatkowo należy pamiętać o tzw. kategorii „zerowej” obejmującej koszty postępowania, które zawsze są zaspokajane przez syndyka w pierwszej kolejności.
| Kategoria | Charakterystyka |
|---|---|
| Zerowa | Koszty postępowania upadłościowego |
| Pierwsza | Należności pracownicze, alimentacyjne, rentowe, rolników, składki ZUS z ostatnich 3 lat, należności z postępowania restrukturyzacyjnego |
| Druga | Podatki, daniny publiczne, pozostałe należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, zobowiązania handlowe |
| Trzecia | Odsetki od należności z wyższych kategorii, kary grzywny, darowizny, zapisy |
| Czwarta | Należności wspólników/akcjonariuszy z tytułu pożyczek lub podobnych czynności |
tags: #prawo #upadlosciowe #drugi #wierzyciel