Ruch egzekucyjny w Polsce: szlachta, postulaty i cele

Ruch egzekucyjny był politycznym ruchem średniej szlachty, która wystąpiła przeciw królowi, magnaterii i duchowieństwu. Szlachta wysunęła dwa główne postulaty - egzekucji praw oraz egzekucji dóbr. Egzekucja dóbr oznaczała zwrócenie szkrabowi państwa dóbr koronnych, które zostały niezgodnie z prawem oddane w zastaw.

Król był poważnym posiadaczem dużej ilości majątków koronnych. Dobra te król oddawał magnaterii, zyskując w zamian za to poparcie magnatów dla swych planów politycznych. Tymczasem dochody z tych dóbr powinny były wpływać do skarbu i być przeznaczane na utrzymanie dworu monarszego, armii oraz urzędników. Zyski z nich trafiały jednak do kieszeni magnatów. Sprzeciwiła się temu szlachta, która uznała taką sytuację za niezgodną z prawem. Egzekucja dóbr była zatem wymierzona zarówno przeciw królowi, jak i magnatom.

Król Zygmunt I Stary nie podzielał dążeń szlachty i trzymał z senatem. Miał zresztą opinię senatorskiego króla. Do innych ważnych żądań ruchu szlacheckiego należało uporządkowanie i reforma sądownictwa. Obóz egzekucyjny postulował naprawę skarbu oraz reformy wojska. W sprawach wojska wysuwano postulat utworzenia wojska o stałym charakterze, które byłoby w stanie skutecznie zabezpieczyć Rzeczypospolitą od ataków obcych państw.

Unifikacja państwa i centralizacja w duchu ruchu egzekucyjnego

Szlachta opowiadała się za unifikacją terytorialną państwa, czyli likwidacją dotychczasowych odrębności niektórych prowincji i dzielnic (np. Prusy Królewskie). Szlachta występowała przeciw uprzywilejowaniu Kościoła w Polsce. Niektórzy jej przywódcy wysuwali nawet hasło utworzenia kościoła narodowego, który nie byłby zależny od papiestwa w Rzymie.

W latach 30-tych XVI w. Żądania szlachty napotkały na silny opór ze strony króla Zygmunta I Starego, który dążył do wzmocnienia swej monarszej władzy w państwie i w tym celu oparł się na magnaterii. Bardzo duże znaczenie dla rozwoju ruchu szlacheckiego miało starcie z królem, do którego doszło w 1537 r. Szlachta w ramach pospolitego ruszenia zebrała się wówczas, by wyruszyć na wyprawę wojenną. Zamiast iść na wojnę zbuntowała się przeciw królowi i zażądała od niego spełnienia jej postulatów. Była to tzw. „wojna kokosza”. Obóz egzekucyjny nasilił swoją działalność za panowania następcy Zygmunta I Starego - jego syna, Zygmunta II Augusta, który rządził w latach 1548-1572.

Z początku niechętny obozowi szlacheckiemu król zmienił zdanie, kiedy stanął w obliczu wojny o Inflanty. Sama siła Litwy nie mogła wystarczyć, by wygrać tę wojnę. Król potrzebował poparcia szlachty i jej zgody na sejmie, by zdobyć fundusze na działania wojenne. Dlatego w latach 1562-1563 doszło do zwrotu politycznego ze strony króla. Król zgodził się na realizację żądań szlachty. W Piotrkowie zebrał się sejm, na którym król pojawił się ubrany w polski strój szlachecki.

Egzekucja dóbr i prawa jako fundament ruchu

Pierwszą sprawą, w jakiej podjęto decyzje, była kwestia królewszczyzn. Sejm obradujący w Piotrkowie podjął decyzję o powrocie wszystkich majątków koronnych, które niezgodnie z prawem trafiły do magnatów, do Korony. Chodziło też o te majątki, które król oddał w zastaw po 1504 r., nie uzyskując akceptacji sejmu. Była to więc realizacja postulatu egzekucji dóbr. Zapadły także ważne uchwały w sprawie sądownictwa. Sejm odebrał starostom prawo do wykonywania wyroków zasądzonych przez sądy kościelne. Na kolejnym sejmie w 1563 r. zdecydowano o przeprowadzeniu lustracji majątków oraz oszacowaniu dochodów, jakie z nich uzyskiwano. Postanowiono, że czwarta cześć tych dochodów ma iść na utrzymanie tzw. „wojska kwarcianego”, czyli stałego wojska. Oddzielono skarb królewski od skarbu państwowego.

Jednym z postulatów obozu egzekucyjnego była unia Polski i Litwy. Był to element hasła unifikacji terytorialnej Rzeczypospolitej, czyli likwidacji odrębności niektórych prowincji. W 1569 r. dokonano unifikacji Prus Królewskich z resztą ziem polskich. W tym samym roku rozwiązano także kwestię związku Polski i Litwy. Zygmunt II August nie miał męskich potomków. Ta sytuacja postawiła na porządku dziennym kwestię następstwa tronu. Polska i Litwa zdecydowały się dążyć do pełniejszego zjednoczenia. Bardzo długo trwały rokowania w tej sprawie. Ich owocem była decyzja, jaka zapadła w 1569 r. na sejmie lubelskim. Do decyzji tej próbowali nie dopuścić litewscy magnaci. Opuścili oni nawet po kryjomu miejsce obrad. Wykorzystali to zwolennicy unii i sejm uchwalił wcielenie dużej części obszaru Wielkiego Księstwa Litewskiego (województwa bracławskie, wołyńskie, podlaskie) do Korony. Wobec tych faktów dokonanych litewscy magnaci wrócili na miejsce obrad. 28.VI.1569 r. sejm uchwalił tzw. „akt unii lubelskiej”, który został później uroczyście ogłoszony. Odtąd Korona i Wielkie Księstwo Litewskie miały stanowić jedno państwo. Na czele tego państwa stał wspólny monarcha, którego elekcja również była wspólna. Koronacja miała odbywać się w Krakowie. Wspólny miał być sejm, system monetarny oraz polityka zagraniczna. Mieszkańcom obu krajów zagwarantowano wolność wyboru miejsca osiedlenia.

Do ważnego wydarzenia doszło w 1570 r., kiedy to przedstawiciele trzech wyznań - luteranie, kalwini i bracia czescy zawarli porozumienie (tzw. ugoda sandomierska), w którym zobowiązali się do zaniechania wzajemnych sporów. Mieli oni stworzyć wspólne wyznanie. Obóz szlachecki nie zdołał zrealizować wszystkich postulatów. Mimo to szlachcie udało się podważyć pozycję magnaterii i zdobyć dominujący wpływ na władzę w państwie. Ruch egzekucyjny przyczynił się ponadto do rozwoju polskiego parlamentaryzmu. Pojawili się zdolni przywódcy, jak np. Ruch ten zakładał istotne zmiany społeczne i polityczne w Rzeczypospolitej.

Główne postulaty i ich realizacja

Egzekucjoniści domagali się udziału całej szlachty w stanowieniu praw. W programie ruchu pojawiały się hasła o wzmocnieniu Sejmu i ograniczeniu władzy królewskiej poprzez zasady nihil novi (nic nowego bez izby poselskiej). Uprawnienia skarbu dążyły do unifikacji dochodów państwa, oddzielenia skarbu królewskiego od skarbu państwowego oraz przeznaczenia czwartej części dochodów królewszczyzn na wojsko kwarciane. Szlachta domagała się również reformy sądownictwa i ograniczenia kompetencji senatu, a także wprowadzenia corocznego zwoływania sejmu. Zniesienie wykonywania wyroków sądów kościelnych przez starostów grodowych było jednym z najbardziej radykalnych postulatów w tej materii. Dla Kościoła postulowano także obciążenie dóbr kościelnych podatkami na utrzymanie wojska oraz odrzucenie zwierzchnictwa papieża nad Kościołem w Polsce.

Podstawą prawną egzekucji dóbr był statut Aleksandra Jagiellończyka z 1504 r., zakazujący rozdawnictwa królewszczyzn. Zwolennicy ruchu uznawali za zgodne z prawem jedynie te nadania, które dokonano za zgodą sejmu. Nadania Zygmunta I Starego i Zygmunta II Augusta bez zgody sejmu miały zostać zwrócone. Dochody z odzyskanych dóbr królewskich miały zostać przeznaczone na utrzymanie stałego wojska, którego zadaniem była obrona południowo-wschodniego pogranicza przed najazdami tatarskimi. Królewszczyzny po weryfikacji granic uzyskały status dóbr państwowych, a król nie mógł nimi swobodnie rozporządzać. Oddzielono skarb publiczny od skarbu królewskiego. Uporządkowanie domeny państwowej, choć nie do końca przeprowadzone, oraz reforma podatku gruntowego przyniosły zwiększenie dochodów skarbu publicznego i umożliwiły reorganizację wojska. Król został zobowiązany do przeznaczania jednej czwartej swoich dochodów z królewszczyzn na stałą armię, którą odtąd zaczęto nazywać wojskiem kwarcianym.

Postulaty dotyczące unifikacji i unii

Trzecią wielką sferą była centralizacja i unifikacja państwa. Najbardziej spektakularnym osiągnięciem w tej dziedzinie było doprowadzenie w 1569 r. do unii realnej z Litwą. Zakończył się proces inkorporowania księstw mazowieckich, a w drugiej połowie XVI w. włączono Księstwo Oświęimskie i Zatorskie. Unifikacja ziem wchodzących w skład Korony polegała na likwidacji lub ograniczeniu autonomii niektórych terytoriów, choć Prusy Królewskie i Mazowsze zachowały pewne odrębności w zakresie sądownictwa. Unifikacja kraju była jednym z najtrwalszych osiągnięć ruchu egzekucyjnego. W 1570 r. nastąpiło porozumienie trzech wyznań (ewangelickich, kalwińskich i brać czeskich) - ugoda sandomierska - zobowiązująca do zaniechania wzajemnych sporów i stworzenia wspólnego wyznania.

Na koniec, ruch egzekucyjny przyczynił się do rozwoju polskiego parlamentaryzmu i apologii wobec suwerenności prawa nad królem. Szlachta uzyskała dominujący wpływ na władzę w państwie, a procesy legislacyjne i administracyjne zostały zcentralizowane i zunifikowane w wielu aspektach. Z czasem jednak nie wszystkie postulaty zostały w pełni zrealizowane, ale ruch egzekucyjny wyznaczył kierunki rozwoju Rzeczypospolitej w czasach nowożytnych.

Kluczowe pojęcie	Opis
Egzekucja dóbr	Powrót do Korony dóbr koronnych, które niezgodnie trafiły do magnatów; reforma skarbu i wojska
Wojsko kwarciane	Stałe wojsko, finansowane jedną czwartą dochodów z królewszczyzn
Unia realna z Litwą	Zmiana organizacyjna i prawna prowadząca do jednego państwa Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego
Nihil novi	Wprowadzenie zmian jedynie za zgodą izby poselskiej

Źródła i terminologia skrótowo opisane w literaturze: Mały słownik historii Polski, Tadeusz Łepkowski; Sterta prac o ruchu egzekucyjnym; Omówienie unii lubelskiej i wpływu ruchu egzekucyjnego na sejmikowanie i parlamentaryzm.

Mapa unii realnej z Litwą i zarys granic państwa w XVI wieku

Ruch egzekucyjny Rzeczpospolita "złotego wieku" - film edukacyjny - notatka