Skarga pauliańska i wykazanie majątku dłużnika: jak wierzyciel zaspokoić roszczenia z majątku osoby trzeciej
Powództwo pauliańskie jest rodzajem powództwa, chroniącym wierzyciela przed pokrzywdzeniem, na skutek dokonania przez dłużnika czynności prawnej, prowadzącej do niewypłacalności dłużnika, bądź pogłębienia tego stanu. Powództwo pauliańskie to powództwo o ukształtowanie stosunku prawnego. Treścią roszczenia wierzyciela jest żądanie uznania w stosunku do niego dokonanej czynności prawnej za bezskuteczną. Podmiotem, przeciw któremu należy wytoczyć powództwo, jest osoba trzecia, która uzyskała korzyść z majątku dłużnika, bądź została przez niego zwolniona z obowiązku.
Wierzytelność podlegająca ochronie powództwem pauliańskim musi istnieć oraz być zaskarżalna - w chwili dokonania zaskarżonej czynności, jak również wytoczenia powództwa. Oznacza to, że m.in. wierzytelności przedawnione nie będą mogły być skutecznie dochodzone w procesie pauliańskim. Nadto wierzytelność powinna mieć charakter pieniężny. W orzecznictwie dominuje pogląd, że wierzytelność istniejąca w chwili wytoczenia powództwa musi być skonkretyzowana. Jednocześnie dopuszcza się możliwość zaskarżenia wierzytelności przyszłych wierzycieli, niemniej ich wierzytelność powinna powstać najpóźniej w chwili wniesienia skargi albo przynajmniej istnieć w chwili wyrokowania.
Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, jeżeli wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności. Dłużnik jest uznawany za niewypłacalnego, jeśli nie jest w stanie wywiązać się ze swoich zobowiązań pieniężnych, a zatem gdy jego majątek, z pominięciem składników wyłączonych spod egzekucji, nie wystarcza na pokrycie długów.
Przedmiot zaskarżenia w powództwie pauliańskim mogą stanowić jedynie ważne czynności prawne dłużnika, które powodują lub pogłębiają stan jego niewypłacalności, a nadto przysparzają korzyść po stronie osoby trzeciej. Czynności te mogą być zarówno odpłatne, jak i nieodpłatne - zaliczyć do nich można: 1) umowy (np. sprzedaży, darowizny), 2) czynności jednostronne (np. wypowiedzenie korzystnej umowy przez dłużnika), 3) uchwały (np. organów spółek kapitałowych), 4) niektóre czynności procesowe (np. uznanie powództwa).
Uznanie czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie lat pięciu od daty tej czynności. Pięcioletni termin ma charakter zawarty, co oznacza, że jeśli wierzyciel go nie dochowa, przysługujące mu uprawnienie do wystąpienia ze skargą pauliańską wygaśnie. Sformułowanie „data czynności” oznacza datę jej dokonania, a nie wystąpienia jej skutku.
Wyróżnia się dwa stanowiska co do sposobu określania wartości przedmiotu sporu w pozwie. Według pierwszego poglądu, wartość przedmiotu sporu powinna opiewać na kwotę równą wierzytelności przysługującej wierzycielowi. Uzasadnia się to poprzez stwierdzenie, że skoro przedmiotem ochrony skargi pauliańskiej jest wierzytelność powoda, która w wyniku dokonanej przez dłużnika krzywdzącej czynności prawnej nie została zaspokojona, wówczas określona kwotowo wierzytelność, jako wartość przedmiotu sporu zgodna będzie z zasadami wynikającymi z art. 19 § 2 i art. Drugi pogląd zakłada, że miarodajne są dwie wartości: albo wartość tego, co na skutek zaskarżonej czynności z majątku dłużnika wyszło lub do niego nie weszło, albo wysokość wierzytelności wraz z zaległymi należnościami ubocznymi za czas poprzedzający wniesienie pozwu w zależności od tego, która z tych wielkości jest niższa - powód bowiem nie uzyska przecież z egzekucji przeniesionych składników majątkowych kwoty większej niż ich rzeczywista wartość. - tak Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 maja 2008r., II Cz 25/08.
Wartość przedmiotu sporu ma charakter wtórny do wysokości wierzytelności lub wartości uszczuplenia majątku dłużnika. Stanowi element formalny pozwu i decyduje o rzeczowej właściwości sądu w sprawach o prawa majątkowe i o wysokości opłat stosunkowych, pobieranych w takich sprawach przy wnoszeniu pisma podlegającego opłacie.
Wyrok wydany na skutek procesu pauliańskiego jest orzeczeniem uznającym czynność prawną za bezskuteczną względem wierzyciela. Wierzyciel uzyskuje możliwość zaspokojenia swojej wierzytelności z przedmiotów majątkowych należących do osoby trzeciej - tych, które wyszły z majątku dłużnika, bądź nawet do niego nie weszły. Roszczenia wierzyciela dysponującego wyrokiem paulińskim podlegają zaspokojeniu z pierwszeństwem przed wierzycielami osoby trzeciej.
Konsekwencją ubezskutecznienia czynności dłużnika wyrokiem pauliańskim jest, zgodnie z dominującym poglądem, powstanie po stronie osoby trzeciej obowiązku znoszenia egzekucji prowadzonej przez wierzyciela z przedmiotu majątkowego, który stał się majątkiem osoby trzeciej na skutek działań dłużnika. Powyższe skutki wyroku pauliańskiego dotyczą jedynie podstawowego rodzaju rozporządzeń.
Sytuacja pierwsza jest uregulowana w art. 133 prawa upadłościowego. Zgodnie z brzmieniem ust. 1 Syndyk może wstąpić w miejsce powoda w sprawie wszczętej przez wierzyciela, który zaskarżył czynności upadłego. W drugiej sytuacji syngularny wierzyciel traci swoją legitymację na rzecz bezwzględnego podstawienia procesowego syndyka.
Jeżeli po uzyskaniu przez wierzyciela wyroku pauliańskiego następuje ogłoszenie upadłości osoby trzeciej, wówczas nie może on prowadzić czynności egzekucyjnych skierowanych do majątku osoby trzeciej. Wyrok pauliański co prawda nie kreuje wierzytelności pieniężnej wobec osoby trzeciej, ale zgodne z art. 91 ust. 2 Pr.Up. niepieniężne zobowiązanie osoby trzeciej przekształca się z chwilą ogłoszenia upadłości w zobowiązanie pieniężne.
W sprawie o uznanie za bezskuteczną czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzyciela, osoba trzecia, która w wyniku tej czynności uzyskała korzyść majątkową, zachowuje legitymację bierną także wtedy, gdy przed doręczeniem pozwu rozporządziła uzyskaną korzyścią na rzecz innej osoby - uchwała Sądu Najwyższego z 24 lutego 2011 r., III CZP 132/10, OSNC 2011/10/112. Z uwagi na treść art. 192 pkt 3 k.p.c., dotyczy to także przypadku, gdy uzyskana przez osobę trzecią korzyść została przez nią zbyta już po doręczeniu pozwu.
Wyrok uwzględniający skargę pauliańską wydany w takich okolicznościach w sposób prawnie wiążący potwierdza spełnienie przesłanek tejże skargi i może być następnie wykorzystany w sprawie o wydanie na podstawie art. 532 k.c. Legitymacja bierna będzie też w dalszym ciągu przysługiwać osobie trzeciej, jeżeli rozporządziła ona korzyścią uzyskaną w warunkach art. 527 k.c.
Skarga pauliańska pozwala wierzycielom zakwestionować działania dłużnika prowadzące do zmniejszenia lub całkowitego wyzbycia się przez niego majątku. Dłużnicy nie zawsze działają uczciwie. W toku prowadzonego postępowania może się okazać, że dłużnik nie wykazuje żadnych dochodów ani majątku. Stawia to wierzyciela w bardzo trudnym położeniu, bo szanse na odzyskanie jego pieniędzy maleją. Aby do tego nie dopuścić, może skorzystać ze skargi pauliańskiej i domagać się unieważnienia czynności, która doprowadziła do uszczuplenia majątku dłużnika.
Skarga pauliańska to narzędzie przydatne w sytuacji, gdy dłużnik celowo wyzbywa się majątku, by utrudnić, a nawet uniemożliwić wierzycielowi przeprowadzenie egzekucji. Osoba trzecia, która uzyskała korzyść, wiedziała, że dłużnik działa z zamiarem pokrzywdzenia wierzyciela lub mogła taką wiedzę posiąść, gdyby zachowała należytą staranność. Wierzyciel nie może zwlekać ze złożeniem skargi pauliańskiej. Jeśli więc dłużnik zawarł umowę sprzedaży 13 czerwca 2020 roku, to przedawnienie skargi pauliańskiej nastąpi 13 czerwca 2025 roku.
Skargę pauliańską podnosi się w pozwie, który składany jest do sądu właściwego ze względu na miejsce zamieszkania lub siedzibę dłużnika. Wierzyciel musi wykazać zasadność swoich żądań. W praktyce udowodnienie niektórych przesłanek może być bardzo trudne. Jak już powiedzieliśmy, przeprowadzenie skargi pauliańskiej jest w praktyce trudne, gdyż wierzyciel musi udowodnić istnienie kilku okoliczności. Z ogólnych zasad prawa cywilnego wynika, że ciężar udowodnienia tezy ciąży na osobie, która wywodzi z tego zdarzenia skutki prawne. Jeśli jesteś przedsiębiorcą i obawiasz się, że Twój dłużnik wyprzedaje swój majątek, aby uniknąć zapłaty, skarga pauliańska może być rozwiązaniem problemów Twojej firmy! Trzeba działać szybko i zadbać o dowody.
Skarga pauliańska jest atrakcyjnym, choć stosunkowo skomplikowanym, instrumentem prawnym pozwalającym wierzycielowi na zaspokojenie swojego roszczenia pieniężnego w razie ucieczki dłużnika z majątkiem. W praktyce często dochodzi do sytuacji, gdy dłużnik ma jeden, acz atrakcyjny, składnik majątku, z którego możliwa jest egzekucja (nieruchomość, pojazd, maszyna, przedsiębiorstwo jako całość etc.), stąd możliwości jakie daje skarga pauliańska są nie do przecenienia w takiej sytuacji. Unikanie przez dłużników zapłaty zaległych zobowiązań poprzez pozorne wyzbywanie się majątku tj. potocznie zwane „przepisywanie” wartościowych składników majątku (np. domów) na żonę, dzieci, rodzeństwo itp. nie zapewnia ochrony przed egzekucją, wierzyciel takiego nieuczciwego dłużnika ma w dalszym ciągu możliwość odzyskania swojej należności.
Skarga pauliańska jest rodzajem powództwa, z którego skorzystanie będzie się zawsze wiązało z koniecznością złożenia sprawy w sądzie. Celem skargi pauliańskiej jest uznanie przez sąd określonej czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną w stosunku do wierzyciela. Pozytywny wyrok w sprawie, zapewnia wierzycielowi możliwość prowadzenia egzekucji z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika (np. w wyniku przepisania domu na żonę lub dziecko) albo do niego nie weszły.
Instytucja skargi pauliańskiej wywodzi się z prawa rzymskiego, a jej początek datuje się na II - I wiek p.n.e. Współczesne zastosowanie w Polsce zaczęło się po 1990 r., gdy gospodarka rynkowa zwiększyła jej praktyczne znaczenie. Skarga pauliańska chroni wierzyciela przed krzywdzącymi skutkami czynności dokonywanych przez dłużnika z udziałem osób trzecich. Wierzyciel ma obowiązek udowodnienia przesłanek, których jest 7, w tym dwa dotyczą stanu wiedzy dłużnika i osoby trzeciej. W wielu wypadkach domniemania prawne ułatwiają wykazanie niektórych przesłanek.
Skarga pauliańska może być skutecznym sposobem na walkę z nieuczciwym dłużnikiem. W praktyce często pojawia się pytanie o właściwość sądu, wartości przedmiotu sporu oraz koszty postępowania. Skarga pauliańska to instytucja prawa cywilnego, która umożliwia wierzycielowi ochronę swoich interesów w sytuacji, gdy dłużnik celowo wyzbywa się majątku, aby uniknąć spłaty zobowiązań. Pozwala ona na uznanie czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela.
Skarga pauliańska
Najważniejsze elementy praktyczne dotyczące skargi pauliańskiej
- Wierzyciel musi posiadać zaskarżalną, pieniężną wierzytelność, która istnieje w chwili zaskarżenia i w chwili wniesienia powództwa.
- By skarga miała zastosowanie, czynność dłużnika musi prowadzić do pogorszenia sytuacji majątkowej lub utrudnienia zaspokojenia roszczeń wierzyciela.
- Korzyść dla osoby trzeciej musi być związana z czynnością dłużnika i być wynikiem krzywdzącej czynności.
- W przypadku ochrony przyszłych wierzycieli dopuszcza się możliwość zaskarżenia, jeśli wierzytelność powstanie najpóźniej w chwili wniesienia skargi lub istnieć będzie w chwili wyrokowania.
- Termin przedawnienia skargi pauliańskiej to pięć lat od daty czynności, z którą wiąże się pokrzywdzenie wierzycieli.
Po uznaniu czynności za bezskuteczną, wierzyciel może dochodzić zaspokojenia z majątku osoby trzeciej z pierwszeństwem przed innymi wierzycielami osoby trzeciej, jeśli takie roszczenia nie korzystają ze skargi pauliańskiej. W praktyce warto również rozważyć zabezpieczenie roszczeń, by uniemożliwić dalsze rozporządzanie majątkiem przez dłużnika lub osobę trzecią.
tags: #skarga #paulianska #wykazanie #majatku #z #ktorego