Środki egzekucyjne w administracji: zasada najmniejszej uciążliwości

Jeżeli powstało zadłużenie, to gdzieś po drugiej stronie jest wierzyciel, który czeka na odzyskanie swojej własności. Nie można zatem traktować postępowania egzekucyjnego jako narzędzia, które ma na celu wyłącznie „ograbianie” biednych i uciśnionych - niezależnie od tego, czy jest to egzekucja w administracji, czy egzekucja prywatna. Oczywiście postępowanie egzekucyjne musi być prowadzone odpowiednio, tak aby organ je przeprowadzający nie wyrządził szkody dłużnikowi. Nie będzie bowiem właściwe przeprowadzanie licytacji domu dłużnika w sytuacji, gdy jego zadłużenie opiewa na kilkaset czy kilka tysięcy zł. Dlatego też w procedurze przeprowadzanej w administracji obowiązuje zasada stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego.

Egzekucja w administracji - zasady generalne

Postępowanie egzekucyjne, z uwagi na swoją doniosłość i zakres możliwej ingerencji w prawo własności dłużnika, musi być prowadzone w ścisłej zgodzie z regułami określonymi przez ustawodawcę. Do najistotniejszych zasad egzekucji w administracji zaliczamy:

• zasadę stosowania środków egzekucyjnych przewidzianych w ustawie,
• zasadę stosowania środków prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku,
• zasadę stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego,
• zasadę niezbędności.

Przede wszystkim organ egzekucyjny jest zobligowany do stosowania tylko tych środków, na które pozwala mu prawo. Jak wskazuje art. 11 pkt 12 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji:

Egzekucja należności pieniężnych

W postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym należności pieniężnych egzekucję przeprowadza się:

1. z pieniędzy,
2. z wynagrodzenia za pracę,
3. ze świadczeń z zaopatrzenia emerytalnego oraz ubezpieczenia społecznego, a także z renty socjalnej,
4. z rachunków bankowych,
5. z innych wierzytelności pieniężnych,
6. z papierów wartościowych,
7. z praw majątkowych zarejestrowanych w rejestrze akcjonariuszy,
8. z weksla,
9. z autorskich praw majątkowych i praw pokrewnych oraz z praw własności przemysłowej,
10. z udziału w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością,
11. z pozostałych praw majątkowych,
12. z ruchomości i nieruchomości.

Egzekucja obowiązków o charakterze niepieniężnym

W postępowaniu egzekucyjnym dotyczącym obowiązków o charakterze niepieniężnym środkami są:

• grzywna w celu przymuszenia,
• wykonanie zastępcze,
• odebranie rzeczy ruchomej,
• odebranie nieruchomości, opróżnienie lokali i innych pomieszczeń,
• przymus bezpośredni.

Co istotne, organ może stosować jednocześnie kilka środków egzekucyjnych w postępowaniu dotyczącym należności pieniężnych. W praktyce, jeżeli jest to konieczne, może stosować nawet wszystkie jednocześnie. Natomiast w przypadku obowiązków o charakterze niepieniężnym powyższe działanie jest zabronione.

Egzekucja w administracji - musi być stosowana w sposób racjonalny

Zanim przejdziemy do zasady stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego, zajmiemy się równie ważną regułą, jaką jest obowiązek stosowania środków prowadzących bezpośrednio do wykonania obowiązku, czyli racjonalnego działania. Jak wskazuje Naczelny Sąd Administracyjny, zasada ta prowadzi do uniknięcia stosowania dolegliwości wobec zobowiązanego jako sposobu nakłonienia go do wykonania obowiązku na rzecz stosowania środków, które bezpośrednio prowadzą do osiągnięcia celu egzekucji. Z zasady tej wynika obowiązek badania przez organ na etapie postępowania egzekucyjnego, który ze środków egzekucyjnych prowadzi bezpośrednio do wykonania obowiązku. Wiąże się to dodatkowo z koniecznością przedstawienia przez organ swojego stanowiska w przedmiocie racjonalnego działania w uzasadnieniu postanowienia o zastosowaniu środka egzekucyjnego (por. wyrok NSA z 25 lipca 2006 roku, sygn. akt: II OSK 463/05).

Powyższe wiąże nie tylko organ egzekucyjny, ale również wierzyciela, który powinien działać zgodnie z tą regułą, wskazując na konkretne środki egzekucyjne we wniosku o wszczęcie egzekucji.

Egzekucja w administracji a zasada stosowania najłagodniejszego środka egzekucyjnego

Na wstępie trzeba podkreślić, że ustawa nie rozwija omawianej zasady, jej stosowania oraz zasady oceniania. W praktyce zatem o tym, który środek egzekucyjny będzie najmniej dolegliwy dla dłużnika, decyduje organ. Nie może być to jednak dowolna ocena. Organ egzekucyjny musi w każdym wypadku szczegółowo wyjaśnić, dlaczego w okolicznościach danej sprawy wybrany przez niego środek jawi się jako ten najłagodniejszy.

Nadrzędnym celem każdego postępowania egzekucyjnego jest zaspokojenie wierzycieli, nie zaś ochrona interesów dłużników. Nie może być jednak tak, że działając na korzyść wierzyciela, organ dokonuje rażącej szkody w mieniu dłużnika. Stąd też priorytetem jest wyegzekwowanie należności przy jednoczesnym nienarażaniu dłużnika na straty. Wszystko to wymaga zatem podejmowania racjonalnych działań. Powyższe spowodowało powstanie stanowiska w orzecznictwie, zgodnie z którym, mimo że wyboru środka egzekucyjnego dokonuje sam organ, zobowiązany ma prawo do wskazania innego, równie skutecznego środka, który jednak będzie dla niego mniej uciążliwy. Organ powinien każdorazowo taki wniosek rozważyć.

Najmniej uciążliwy środek egzekucyjny - organ musi mieć wybór

Warto w tym miejscu przytoczyć jedno z najświeższych orzeczeń sądów administracyjnych, zgodnie z którym organ egzekucyjny stosuje takie środki egzekucyjne, które umożliwią pokrycie powstałych zaległości. Zastosowanie najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego może mieć miejsce w przypadku istnienia możliwości wyboru. W sytuacji zaś, gdy cel egzekucji tego wymaga, np. z uwagi na wysokość dochodzonych należności, organ egzekucyjny może stosować jednocześnie wszystkie dostępne środki egzekucyjne. Wyboru środka egzekucyjnego dokonuje organ (por. wyrok Wojewódzkiego Sąduu Administracyjnego w Gliwicach z 17 kwietnia 2023 roku, sygn. akt: I SA/Gl 1391/21).

Powyższe oznacza, że organ ma obowiązek stosowania najmniej uciążliwego środka egzekucyjnego, o ile w ogóle istnieje w tej materii jakiś wybór. Miernikiem w tym obszarze powinna być zasada proporcjonalności, wyrażająca zakaz nadmiernej ingerencji w prawa i wolności zobowiązanego (por. M. Król, Szukanie złotego środka, s. 45).

Egzekucja w administracji - kolejność stosowania środków egzekucyjnych

Przyjmuje się, że racjonalnie i logicznie działający prawodawca w katalogu środków egzekucyjnych wskazał je w taki sposób, że te najmniej inwazyjne zostały umieszczone na początku. Zgodnie zatem z regułą hierarchizacji egzekucja w administracji wymaga, aby organy stosowały środki egzekucyjne w kolejności wskazanej we wspomnianym przepisie art. 1a pkt 12 ustawy.

Z powyższego wynika, że najłagodniejszym środkiem egzekucyjnym, dotyczącym należności pieniężnych, jest egzekucja z pieniędzy posiadanych przez dłużnika. Z całą pewnością zajęcie rachunku bankowego czy wynagrodzenia jest mniej uciążliwe dla dłużnika niż egzekucja z papierów wartościowych, akcji w spółce czy nieruchomości.

Warto jednak podkreślić, że ocena stopnia uciążliwości poszczególnych środków egzekucyjnych nie może być oparta wyłącznie na kryterium kolejności ich wyliczenia w przepisie. Sprawy są różne, tak jak różni są dłużnicy i ich majątki. To, co dla jednych będzie łagodne, dla innych może być uciążliwe. Organy egzekucyjne muszą mieć zatem omawianą zasadę na uwadze, mając równocześnie na względzie warunki osobiste i majątkowe dłużnika.

Przy egzekucji obowiązków dotyczących wierzytelności niepieniężnych omawiana reguła nie ma zastosowania. W tym przypadku bowiem wybór środka jest determinowany przez charakter egzekwowanego zobowiązania. Dla przykładu, jeśli organ egzekucyjny ma do wyboru grzywnę w celu przymuszenia lub wykonanie zastępcze w przypadku konieczności usunięcia samowoli budowlanej w postaci rozbiórki budynku, powinien wybrać wykonanie zastępcze, gdyż prowadzi ono bezpośrednio do wykonania obowiązku (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 25 lipca 2006 roku, sygn. akt: II OSK 463/05).

Egzekucja w administracji - prawo dłużnika do skargi

Prawo wyboru najłagodniejszego środka egzekucyjnego należy do organu. Dłużnik w trakcie procesu może jedynie wskazywać, jakie działania według niego będą najmniej inwazyjne dla jego majątku. Ostatecznie jednak decyzja należy do organu egzekucyjnego. Czy w związku z tym dłużnik ma możliwość ochrony swoich interesów? Tak, może wnieść skargę na czynności egzekucyjne.

Skarga na czynności egzekucyjne przysługuje dłużnikowi zawsze, gdy jego prawa zostają naruszane, również w przypadku gdy organ egzekucyjny dokona wyboru środka bardziej uciążliwego. Należy jednak pamiętać, że uznanie skargi nie zależy od subiektywnego przekonania dłużnika co do zbytniej dolegliwości zastosowanego środka. Muszą zostać wskazane rzeczowe i obiektywne argumenty, które w jednoznaczny sposób wskazywałyby na zasadność toku rozumowania dłużnika.

Grzywna w celu przymuszenia

Grzywna w celu przymuszenia uregulowana została w art. 119-126 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Stosowana jest wtedy, gdy obowiązkiem zobowiązanego jest znoszenie lub zaniechanie albo jest to obowiązek o charakterze osobistym, czyli taki, który nie może być zrealizowany w zastępstwie przez inny podmiot. Znajduje więc ona zastosowanie do wszystkich obowiązków o charakterze niepieniężnym polegających na braku działania (czyli zaniechaniu, znoszeniu) lub pewnym działaniu. Grzywnę w celu przymuszenia stosuje się ponadto, gdy zastosowanie innego środka nie jest celowe. Stanowi ona środek wyjątkowy i ostateczny, stosowany po wyczerpaniu pozostałych środków egzekucyjnych. Środek ten ma za zadanie, poprzez dolegliwość w postaci obciążenia zobowiązanego (osoby fizycznej, osoby prawnej, czy jednostki organizacyjnej nieposiadającej osobowości prawnej) lub osoby nadzorującej wykonanie obowiązku przez zobowiązanego, kwotą pieniężną spowodować, że dany podmiot wykona swoją powinność. Jeżeli zobowiązanym jest osoba fizyczna, niemająca zdolności do czynności prawnych, to grzywnę nakłada się na jej przedstawiciela ustawowego. Grzywna w celu przymuszenia może być nakładana wielokrotnie w takiej samej lub wyższej kwocie. Grzywny w celu przymuszenia nałożone a nie uiszczone podlegają ściągnięciu w trybie egzekucji należności pieniężnych. Jeśli jednak obowiązkiem określony w tytule wykonawczym został spełniony, nałożone, a nieuiszczone lub nieściągnięte grzywny podlegają umorzeniu na wniosek zobowiązanego. Środek ten ma charakter osobisty i stanowi jedyny przewidziany w ustawie środek przymuszający.

Wykonanie zastępcze

Ten środek egzekucyjny uregulowany został w art. 127-135 ustawy. Realizowany jest poprzez zlecenie innej osobie do wykonania za zobowiązanego określonej czynności, ale na koszt i odpowiedzialność zobowiązanego. Zobowiązany odpowiada więc za szkody powstałe przy realizacji obowiązku. Wykonanie zastępcze to środek egzekucyjny zaspokajający, czyli prowadzący wprost do osiągnięcia celu egzekucji, którym jest wykonanie obowiązku. Organ egzekucyjny wydaje postanowienie o zastosowaniu wykonania zastępczego. Może w nim umieścić wezwanie o wpłacenie zaliczki koniecznej do realizacji wykonania zastępczego, a także nakazać zobowiązanemu dostarczenie posiadanej dokumentacji, posiadanych materiałów i środków przewozowych, niezbędnych do zastępczego wykonania egzekwowanej czynności. Jeżeli w postanowieniu w sprawie wykonania zastępczego nie wskazano osoby, której zostało zlecone zastępcze wykonanie egzekwowanego obowiązku, organ egzekucyjny zleci wykonanie egzekwowanych czynności określonej przez siebie osobie w terminie nie dłuższym niż miesiąc i zawiadomi o tym zobowiązanego. Wykonawca odpowiada wobec zobowiązanego za rzetelne wykonanie robót, celowe zużycie materiałów dostarczonych przez zobowiązanego oraz prawidłowe korzystanie z jego środków przewozowych. Zobowiązany może dochodzić swoich roszczeń bezpośrednio od wykonawcy.

Odebranie rzeczy ruchomej

Ten środek egzekucyjny został uregulowany w art. 136-140 ustawy. Polega on na odebraniu rzeczy ruchomej zobowiązanemu, który uchyla się od jej wydania, w celu późniejszego jej przekazania wierzycielowi. Ma on zastosowanie również w przypadku, gdy istnieje konieczność zniszczenia rzeczy z przyczyn sanitarnych lub społecznych także gdy egzekwowany obowiązek polega na ujawnieniu posiadania oznaczonej rzeczy ruchomej. Odebrania rzeczy dokonuje egzekutor wyznaczony przez organ egzekucyjny. Środek egzekucyjny w postaci odebrania rzeczy ruchomej ma też zastosowanie w egzekucji obowiązku wydania rzeczy tylko na określony czas. Odebranie rzeczy ruchomej jest co do zasady stosowane wobec rzeczy zindywidualizowanej, oznaczonej co do tożsamości.

Odebranie nieruchomości, opróżnienie lokalu i innych pomieszczeń

Środek ten został uregulowany w art. 141-147 ustawy i polega na usunięciu zobowiązanego, członków jego rodziny i domowników oraz innych osób zajmujących nieruchomość, lokal lub pomieszczenie, które mają zostać opróżnione. Egzekutor usuwa z nieruchomości lub lokalu, które mają zostać opróżnione, a następnie wydane wierzycielowi, wszystkie nieruchomości oprócz tych, które łącznie z nieruchomością, lokalem lub pomieszczeniem podlegają wydaniu. Egzekutor uprzednio wzywa przebywające w nich osoby do opuszczenia nieruchomości, lokalu lub pomieszczenia z zagrożeniem zastosowania przymusu bezpośredniego, a w razie oporu podejmuje odpowiednie kroki w celu zastosowania przymusu bezpośredniego.

Przymus bezpośredni

Uregulowany w art.148-153a ustawy egzekucyjnej, polega na doprowadzeniu do wykonania obowiązku podlegającego egzekucji drogą zagrożenia zastosowania lub drogą zastosowania bezpośrednio skutecznych środków, nie wyłączając siły fizycznej, w celu usunięcia oporu zobowiązanego i oporu innych osób, które stoją na przeszkodzie wykonaniu obowiązku. Najczęściej ten środek stosowany jest w celu: zmuszenia zobowiązanego do opuszczenia nieruchomości, lokalu (pomieszczenia), wydania rzeczy, zaniechania czynności lub nieprzeszkadzania innej osobie w wykonywaniu jej praw.

tags: #srodek #egzekucyjny #przymus

Popularne posty:

• Zrozumienie Europejskiego Tytułu Egzekucyjnego
• Obowiązki nabywcy lodówki Pepsi
• Natychmiastowa wykonalność decyzji
• Godziny otwarcia komornika w Kielcach
• Rozwiązywanie zbiegu egzekucji