Upadłość małżonka a wierzyciel małżonka – co musisz wiedzieć
Podstawowym ustrojem majątkowym w polskim małżeństwie jest ustrój wspólności ustawowej, który powstaje z chwilą zawarcia związku małżeńskiego. Małżonkowie mogą jednak zawrzeć umowę o rozdzielności majątkowej (intercyzę), która może powstać także z mocy prawa. W niniejszym artykule wyjaśnimy, jaki wpływ na majątek będzie miała upadłość jednego z małżonków.
Z chwilą zawarcia małżeństwa między małżonkami z mocy prawa powstaje wspólność majątkowa, określana również jako wspólność ustawowa. Oznacza to, że przedmioty majątkowe nabyte przez któregokolwiek z małżonków w czasie trwania małżeństwa - z wyjątkiem składników majątku osobistego - wchodzą do majątku wspólnego. Majątek wspólny obejmuje m.in. wynagrodzenia za pracę, dochody z działalności gospodarczej, środki zgromadzone na rachunkach bankowych, a także przedmioty nabyte wspólnie lub przez jednego z małżonków za środki pochodzące z majątku wspólnego. Odrębnie każdy z małżonków posiada także swój majątek osobisty, do którego należą m.in. przedmioty nabyte przed zawarciem małżeństwa, spadki czy darowizny. Małżonkowie mogą również modyfikować ustawowy ustrój majątkowy poprzez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej - tzw. intercyzy. Taka umowa może ustanawiać rozdzielność majątkową, rozdzielność z wyrównaniem dorobków, bądź wspólność rozszerzoną.
Czym jest rozdzielność majątkowa?
Rozdzielność majątkowa jest jedną z form ustroju majątkowego istniejącego pomiędzy małżonkami. Bardzo często powstaje ona na skutek decyzji małżonków - podjętej zarówno przed ślubem, jak i w trakcie trwania związku. Rozdzielność majątkowa jest określana mianem intercyzy. Jej powstanie powoduje, że małżonkowie dysponują odrębnymi majątkami (zwanymi poprawnie majątkami osobistymi). W ramach rozdzielności nie istnieje majątek wspólny, który przynależałby do obu stron.
Kiedy powstaje rozdzielność majątkowa?
Rozdzielność powstaje nie tylko na skutek umowy zawartej w formie aktu notarialnego, ale także z mocy samego prawa. Będzie tak:
- w przypadku ogłoszenia upadłości jednego z małżonków;
- w przypadku ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków;
- w przypadku orzeczenia separacji pomiędzy małżonkami.
Upadłość małżonka jest jedną z przyczyn automatycznego powstania rozdzielności majątkowej - wola małżonków w tej kwestii nie ma żadnego znaczenia.
Upadłość małżonka a majątek wspólny
Ogłoszenie upadłości powoduje powstanie tzw. majątku upadłego, do którego prawa otrzymuje syndyk masy upadłości. W przypadku gdy upadły znajduje się w małżeństwie, w którym obowiązywał ustrój ustawowej wspólności małżeńskiej, taka sytuacja niesie ze sobą ważne konsekwencje prawne. Z chwilą ogłoszenia upadłości przez jednego z małżonków automatycznie ustaje wspólność majątkowa, niezależnie od woli stron. Oznacza to, że cały majątek wspólny, zgromadzony do dnia ogłoszenia upadłości, wchodzi do masy upadłościowej. Należy podkreślić, że ogłoszenie upadłości przez jednego małżonka nie powoduje automatycznego objęcia postępowaniem drugiego małżonka. W sytuacji, gdy jeden z małżonków ogłosił upadłość, drugi ma ograniczone możliwości ochrony swoich interesów, ale nie jest całkowicie pozbawiony narzędzi prawnych. Małżonek może dochodzić roszczenia wobec masy upadłości, jeśli np. spłacił wspólny dług lub poniósł inne nakłady na majątek wspólny.
Zgodnie z art. 124 ust. 1 Prawa upadłościowego z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków ustaje wspólność ustawowa małżeńska, a majątek wspólny wchodzi w skład masy upadłości. Powtórzenie regulacji co do ustania wspólności ustawowej w razie upadłości małżonka znajduje się w art. 53 § 1 KRO. Regulacja ta jest surowa dla małżonka dłużnika z tego względu, że nie jest on stroną postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości oraz ponosi daleko idące konsekwencje wydania takiego postanowienia. De facto małżonek ten swoim udziałem w majątku dorobkowym ponosi odpowiedzialność za zobowiązania współmałżonka, nawet w sytuacji, gdy nie jest współdłużnikiem, jak również gdy małżonek taki nie wyraził zgody na zaciągnięcie określonych zobowiązań w trybie określonym w art. 41 § 1 KRO.
W przypadku, gdy w momencie ogłoszenia upadłości konsumenckiej małżonków obowiązuje ustrój wspólności majątkowej, majątek wspólny wchodzi do masy upadłościowej, a jego podział jest niemożliwy. W takiej sytuacji małżonek upadłego ma możliwość dochodzić swojej należności w postępowaniu upadłościowym. Wierzytelność należy zgłosić syndykowi za pośrednictwem systemu teleinformatycznego (Krajowego Rejestru Zadłużonych). Wysokość wierzytelności wynosi połowę wartości majątku wspólnego.
Składniki majątku należące wyłącznie do małżonka niepodlegającego upadłości nie wchodzą do masy upadłościowej. Sytuacja majątku osobistego małżonka-dłużnika jest inna. Wszystko, co stanowi jego własność w dniu ogłoszenia upadłości - niezależnie od tego, czy zostało nabyte przed ślubem, czy w jego trakcie (np. w drodze spadku) - wchodzi w skład masy upadłości.
Upadłość małżonka - przedsiębiorcy a upadłość konsumenta
Upadłość małżonka, który prowadził działalność gospodarczą (upadłość przedsiębiorcy), zasadniczo wpływa na kształt majątku dzielonego z żoną lub mężem. W takim przypadku powstaje rozdzielność majątkowa, jednak cały dotychczasowy majątek wspólny wchodzi do masy upadłości - nie może nim zarządzać żaden z małżonków.
Nieco inaczej wygląda kwestia upadłości małżonka, który nie prowadził działalności gospodarczej (upadłość konsumencka). Upadłość konsumencka również prowadzi do powstania rozdzielności majątkowej z mocy samego prawa. Niejednoznaczne jest jednak to, czy cały dotychczasowy majątek wspólny małżonków wejdzie do masy upadłości. W doktrynie i orzecznictwie pojawia się rozbieżność w tym temacie. Część prawników uważa, że do upadłości konsumenckiej powinniśmy stosować identyczne zasady, które pojawiają się przy upadłości małżonka-przedsiębiorcy. Z drugiej strony istnieją argumenty prawne wskazujące, że przy upadłości konsumenckiej do masy upadłości trafia wyłącznie połowa majątku wspólnego (tego, który należy do upadłego). Małżonek, wobec którego nie ogłoszono upadłości, ma wówczas prawo do pozostałej połowy majątku wspólnego - może nim swobodnie dysponować tak jak do tej pory. Syndyk masy upadłości ma zatem prawo rozporządzać tylko tą częścią majątku, która należy do upadłego małżonka.
Jednakże Sąd Najwyższy w uchwale z dnia 11 kwietnia 2019 r. (III CZP 106/18) wskazał, że między wierzycielem a małżonkiem dłużnika istnieje stosunek prawny i wierzycielowi przysługuje na podstawie art. 41 k.r.o. roszczenie o zaspokojenie długu drugiego małżonka z majątku wspólnego. Może je dochodzić na drodze sądowej przeciwko obojgu małżonkom. Wierzyciel powinien w takim wypadku żądać zasądzenia od nich in solidum dochodzonego roszczenia, z zastrzeżeniem na rzecz małżonka dłużnika możliwości powołania się w czasie egzekucji na treść art. 319 k.p.c., zatem na ograniczenie jego odpowiedzialności do składników majątku wspólnego. Jeszcze wyraźniej wyraził to Sąd Najwyższy w uchwale z 8 listopada 2019r. (III CZP 36/19) wyraźnie stwierdzając, że małżonek dłużnika osobistego jest - na podstawie art. 41 k.r.o. - dłużnikiem ponoszącym wobec wierzyciela odpowiedzialność ograniczoną do składników majątku wspólnego małżonków.
Sąd Najwyższy w uchwale, która zapadła pod koniec grudnia 2019 roku (III CZP 59/18) stwierdza, że w sytuacji upadłości konsumenckiej jednego z małżonków do masy upadłości wejdzie całość majątku wspólnego.
Zabezpieczenie majątku wspólnego
Prowadzenie działalności gospodarczej przez jednego małżonka zawsze jest obarczone ryzykiem popadnięcia w kłopoty finansowe, a nawet doprowadzenia do upadłości. Czy małżonek, który nie zajmuje się biznesem, może w jakiś sposób zabezpieczyć wspólny majątek?
Jednym ze sposobów zachowania części majątku jest dokonanie rozdzielności majątkowej jeszcze przed ogłoszeniem upadłości drugiego małżonka - tzn. wtedy, gdy postępowanie sądowe w tej sprawie nie zostało wszczęte i nie istnieje widmo upadłości. W tym celu należy zawrzeć stosowną umowę - można tego dokonać wyłącznie przed notariuszem.
Koszt aktu notarialnego uzależniony jest od momentu podpisania stosownej umowy. Jeśli rozdzielność majątkowa ma powstać jeszcze przed ślubem, koszt jej ustanowienia wyniesie 400 zł + VAT (wraz z kosztami wypisu aktu notarialnego w wysokości 6 zł + VAT za każdą stronę wypisu). W przypadku rozdzielności majątkowej ustanawianej po ślubie, jej koszt uzależniony będzie od wielkości dzielonego majątku, przy czym obowiązuje tu zasada, że im większy majątek, tym większe będzie wynagrodzenie notariusza.
Zgodnie z prawem upadłościowym, intercyza zawarta w ciągu roku przed złożeniem wniosku o upadłość jest bezskuteczna wobec masy upadłości. W przypadku, gdy nie ma zgody małżonków na intercyzę, możliwe jest wystąpienie do sądu z wnioskiem o ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów - np. trwonienia majątku przez jednego z małżonków.
Drugim sposobem zabezpieczenia majątku wspólnego jest wnioskowanie o wyłączenie z masy upadłości tych elementów majątku wspólnego, które służą prowadzeniu działalności gospodarczej oraz pracy zawodowej każdego z małżonków. To rozwiązanie można jednak wykorzystać tylko wówczas, gdy ogłoszono już upadłość jednego z małżonków.
Trzecią możliwością jest zgłoszenie przez nieupadłego małżonka wierzytelności wobec majątku wspólnego z tytułu posiadanego w nim udziału. W praktyce to najczęściej na tę okoliczność powołują się małżonkowie, wobec których nie ogłoszono upadłości, tak aby ocalić choć część majątku wspólnego od włączenia do masy upadłości.
Upadłość i rozdzielność
Upadłość jednego z małżonków w każdej sytuacji powoduje powstanie rozdzielności majątkowej z mocy samego prawa - nie ma przy tym znaczenia, czy mamy do czynienia z upadłością konsumencką, czy taką, która pozostaje w związku z prowadzoną działalnością gospodarczą. W przypadku upadłości małżonka-przedsiębiorcy cały majątek wspólny zostaje przeniesiony do masy upadłości, tak że prawo zarządzania nim przypada w całości syndykowi masy upadłości. Upadłość konsumencka prowadzi do tego samego skutku, o czym zadecydował już Sąd Najwyższy.
Zgodnie z artykułem 126 Prawa upadłościowego ustanowienie rozdzielności majątkowej jest skuteczne wobec masy upadłościowej, jeżeli umowa została zawarta przynajmniej dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Wówczas syndyk zajmuje jedynie część majątku przypadającą upadłemu, nie jego współmałżonkowi.
W przypadku, gdy rozdzielność majątkowa powstała w ciągu roku przed ogłoszeniem upadłości, jest bezskuteczna w stosunku do masy upadłości (chyba że pozew o ustanowienie dwóch odrębnych majątków małżonków został złożony co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku o upadłość). Analogicznie wygląda kwestia powstania rozdzielności majątkowej wskutek orzeczenia rozwodu lub separacji.
Upadłość konsumencka jednego z małżonków wywiera poważne skutki nie tylko dla niego samego, lecz również dla współmałżonka - zwłaszcza w sytuacji, gdy małżonkowie pozostają w ustroju wspólności majątkowej. Dlatego tak istotne jest świadome zarządzanie majątkiem małżeńskim, w tym rozważenie wcześniejszego ustanowienia rozdzielności majątkowej - zarówno umownej, jak i sądowej - w przypadku ryzyka popadnięcia w niewypłacalność.
Majątek wspólny małżeński w upadłości konsumenckiej
Małżonek upadłego posiada uprawnienie do zgłoszenia w postępowaniu upadłościowym wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym (art. 124 ust. 3 ustawy Prawo upadłościowe). Zasadniczo udziały te są równe (art. 43 § 1 KRO), wobec czego zgłoszona przez małżonka wierzytelność powinna odpowiadać połowie wartości majątku wspólnego. Nie może jednak domagać się wyłączenia z masy upadłości udziału w majątku wspólnym.
W przypadku, gdy jeden z małżonków ogłosił upadłość konsumencką, drugi ma ograniczone możliwości ochrony swoich interesów, ale nie jest całkowicie pozbawiony narzędzi prawnych. Małżonek może dochodzić roszczenia wobec masy upadłości, jeśli np. spłacił wspólny dług lub poniósł inne nakłady na majątek wspólny. W praktyce trudne, ale możliwe - w postępowaniu upadłościowym można próbować udowodnić, że dany składnik majątku (np. nieruchomość) powinien zostać zakwalifikowany do majątku osobistego współmałżonka (np. na podstawie dowodów wskazujących na finansowanie go ze środków pochodzących z majątku osobistego).
W sytuacji, gdy nie ma zgody małżonków na intercyzę, możliwe jest wystąpienie do sądu z wnioskiem o ustanowienie rozdzielności majątkowej z ważnych powodów - np. trwonienia majątku przez jednego z małżonków.
Kupiliśmy mieszkanie na kredyt we wspólnocie majątkowej. To skomplikowana sytuacja. Najczęściej syndyk będzie dążył do sprzedaży nieruchomości. Jak widać, sytuacja majątkowa małżonków w upadłości jest złożona. Dlatego, zanim podejmiesz jakiekolwiek kroki, kluczowa jest profesjonalna analiza Twojej sytuacji.
tags: #wierzyciel #malzonka #upadlego