Uprawnienia wierzyciela w przypadku niewykonania zobowiązania przez dłużnika
Kodeks cywilny przewiduje szereg instytucji, które mają pomóc wierzycielowi w sytuacji niewykonania zobowiązania przez dłużnika. Przeczytaj artykuł i dowiedz się więcej o uprawnieniach wierzyciela w razie niespełnienia umówionego świadczenia przez dłużnika!
Odpowiedzialność odszkodowawcza dłużnika
Niewykonanie zobowiązania przez dłużnika wiąże się z obowiązkiem na nim ciążącym do naprawienia szkody, chyba że niewykonanie lub nienależyte wykonanie jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi. Jeżeli ze szczególnego przepisu ustawy albo z czynności prawnej nie wynika nic innego, dłużnik odpowiedzialny jest za niezachowanie należytej staranności.
W umowie dłużnik mógł przyjąć odpowiedzialność za niewykonanie lub za nienależyte wykonanie zobowiązania z powodu oznaczonych okoliczności, za które na mocy ustawy odpowiedzialności nie ponosi. Z tego względu zawsze warto przeanalizować umowę z dłużnikiem pod kątem postanowień dotyczących odpowiedzialności.
W umowie strony mogą również ograniczyć odpowiedzialność za niewykonanie lub nienależyte wykonanie umowy. Warto również pamiętać, że dłużnik odpowiedzialny jest jak za własne działanie lub zaniechanie za działania i zaniechania osób, z których pomocą zobowiązanie wykonywa, jak również osób, którym wykonanie zobowiązania powierza. Tym samym nie może się bronić argumentem, iż niewykonanie zobowiązania wynika z winy osób trzecich, którym podzlecił wykonanie prac.
Wierzyciel nie musi wykazywać, że niedotrzymanie terminu spełnienia świadczenia wynika z okoliczności, za które dłużnik odpowiada. Powinien jedynie udowodnić, że termin wykonania zobowiązania bezskutecznie minął. W razie zwłoki dłużnika, wierzyciel może żądać, niezależnie od wykonania zobowiązania, naprawienia szkody wynikłej ze zwłoki.
Odpowiedzialność dłużnika za zwłokę
Dłużnik dopuszcza się zwłoki, gdy nie spełnia świadczenia w terminie, a jeżeli termin nie jest oznaczony, gdy nie spełnia świadczenia niezwłocznie po wezwaniu przez wierzyciela. Nie dotyczy to wypadku, gdy opóźnienie w spełnieniu świadczenia jest następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
Jeżeli przedmiotem świadczenia jest określona ilość rzeczy oznaczonych tylko co do gatunku (rzeczy niezindywidualizowanych - np. tona węgla), wierzyciel może w razie zwłoki dłużnika nabyć na jego koszt taką samą ilość rzeczy tego samego gatunku albo żądać od dłużnika zapłaty ich wartości, zachowując w obu wypadkach roszczenie o naprawienie szkody wynikłej ze zwłoki.
Z kolei gdy przedmiotem świadczenia jest rzecz oznaczona co do tożsamości, dłużnik będący w zwłoce odpowiedzialny jest za utratę lub uszkodzenie przedmiotu świadczenia, chyba że utrata lub uszkodzenie nastąpiłoby także wtedy, gdyby świadczenie zostało spełnione w czasie właściwym.
Uprawnienie do zastępczego wykonania
W razie zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania czynienia, wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, żądać upoważnienia przez sąd do wykonania czynności na koszt dłużnika.
Jeżeli świadczenie polega na zaniechaniu, wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, żądać upoważnienia przez sąd do usunięcia na koszt dłużnika wszystkiego, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił.
W wypadkach nagłych wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, wykonać bez upoważnienia sądu czynność na koszt dłużnika lub usunąć na jego koszt to, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił.
Droga do skutecznego zaspokojenia roszczenia bywa kręta. Wyegzekwowanie od dłużnika określonego zachowania jest często znacznie utrudnione, a nawet wygrany proces nie jest w stanie tego zagwarantować. Warto zatem skorzystać z instytucji tzw. zastępczego wykonania czynności, której zastosowanie jest szerokie. Zgodnie z art. 480 § 1 KC w razie zwłoki dłużnika w wykonaniu zobowiązania czynienia, wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, żądać upoważnienia przez sąd do wykonania czynności na koszt dłużnika. Z kolei § 2 tego artykułu głosi, że jeżeli świadczenie polega na zaniechaniu, wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, żądać upoważnienia przez sąd do usunięcia na koszt dłużnika wszystkiego, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił.
Owe regulacje dotyczą czynności faktycznych - a nie prawnych. Nie można z użyciem tego przepisu np. zawrzeć umowy wbrew woli drugiej strony. Do tego służą innego rodzaju unormowania - np. zastępczego oświadczenia woli z art. 64 KC.
Przepis ten tyczy się szeroko rozumianych stosunków zobowiązaniowych - w tym kontraktowych i prawnorzeczowych, ale również wynikających z ochrony dóbr osobistych (por. wyr. SN: z 28.3.2017 r., II CNP 30/16, Legalis; z 23.5.2013 r., I CSK 531/12, Legalis). Co jednak ważne, jeżeli przyjmujący zamówienie nie usunął skutecznie wad dzieła w wyznaczonym terminie (art. 637 § 1 KC), zamawiający nie może żądać upoważnienia przez sąd do usunięcia wad na koszt przyjmującego zamówienie z mocy art. 480 § 1 KC (uchw. SN z dnia 15 lutego 2002 r., III CZP 86/01, LEX).
Postępowanie w trybie procesowym
Upoważnienia wierzycielowi, zgodnie z powyższymi regulacjami, ma udzielić sąd w konstytutywnym wyroku. Konieczne jest zatem wszczęcie postępowania w trybie procesowym. Sąd w wyroku powinien wskazać, że wykonanie zastępcze następuje na koszt dłużnika.
Zgodnie zaś z art. 480 § 3 KC, w wypadkach nagłych wierzyciel może, zachowując roszczenie o naprawienie szkody, wykonać bez upoważnienia sądu czynność na koszt dłużnika lub usunąć na jego koszt to, co dłużnik wbrew zobowiązaniu uczynił. Ta samopomoc wierzyciela musi być jednak wyważona. Jeśli nie dowiedzie, że zaistniał wypadek nagły, wówczas straci możliwość dochodzenia zwrotu kosztów swojego działania od dłużnika i naraża się przy tym na ewentualną odpowiedzialność odszkodowawczą. Nie wyklucza to jednak po jego stronie dochodzenia odszkodowania tytułem zwłoki dłużnika (por. T. Szanciło, [w:] KC. Komentarz, red. M. Załucki, Warszawa 2019, s. 1103).
Refundacja kosztów
Uzyskanie upoważnienia ze strony sądu może jednak nie być w pełni satysfakcjonujące. Refundacja kosztów wykonania zastępczego - gdy dłużnik nie uczyni tego dobrowolnie - może zasadniczo nastąpić dopiero w odrębnym postępowaniu w sprawie o zapłatę. Wierzyciel, ponad owe koszty, ma prawo dochodzić od dłużnika również zapłaty odszkodowania (por. T. Szanciło, op. cit., s. 1104-1105).
Problematyczność takiego rozwiązania została dostrzeżona w orzecznictwie. Zgodnie z art. 1049 § 1 KPC, jeżeli w samym tytule egzekucyjnym nie postanowiono, że w razie niewykonania przez dłużnika w wyznaczonym terminie czynności, którą może wykonać także inna osoba, wierzyciel będzie umocowany do wykonania tej czynności na koszt dłużnika - sąd, w którego okręgu czynność ma być wykonana, na wniosek wierzyciela w ezwie dłużnika do jej wykonania w wyznaczonym terminie, a po bezskutecznym upływie terminu udzieli wierzycielowi umocowania do wykonania czynności na koszt dłużnika. Na żądanie wierzyciela sąd przyzna mu sumę potrzebną do wykonania czynności. Na postanowienie sądu przysługuje zażalenie. Owego przepisu nie stosuje się jednak do czynności polegających na świadczeniu rzeczy oznaczonych co do tożsamości (art. 1049 § 2 KPC).
Jest to instytucja inna, niż zastępcze wykonanie czynności z art. 480 § 1 KC, ponieważ jej zastosowanie aktualizuje się w razie wystąpienia z pozwem o zobowiązanie dłużnika do dokonania określonej czynności - np. przeproszenia za naruszenie dóbr osobistych. Dosłowne brzmienie obydwu przepisów (art. 480 § 1 KC i art. 1049 § 1 KPC) wyklucza żądanie w jednym pozwie jednoczesnego upoważnienia do zastępczego wykonania czynności oraz udzielenia wierzycielowi umocowania do wykonania czynności na koszt dłużnika. W dawniejszym piśmiennictwie wskazywano przy tym, że skorzystanie z trybu z art. 480 § 1 KC w ogóle wyłącza możliwość posłużenia się art. 1049 § 1 KPC.
Linia orzecznicza Sądu Najwyższego
Aktualnie jednak linia orzecznicza się zmieniła. Jak podkreślił SN w uchwale z dnia 17.02.2016 r. (III CZP 106/15, LEX), „niewątpliwie wierzyciel nie może żądać zarówno wykonania przez dłużnika zobowiązania czynienia jak i upoważnienia do wykonania zastępczego na podstawie art. 480 § 1 KC, jednak nie narusza tej zasady żądanie w jednym pozwie zobowiązania dłużnika do określonego działania i alternatywne żądanie upoważnienia wierzyciela do wykonania zastępczego w razie niewykonania przez dłużnika jego zobowiązania w terminie. Tak sformułowane roszczenie pozwala sądowi w jednym procesie ustalić istnienie zobowiązania dłużnika do określonego działania i nakazać mu jego wykonanie w sposób wskazany w wyroku i w wyznaczonym terminie po jego uprawomocnieniu się oraz jednocześnie upoważnić wierzyciela do wykonania zastępczego w razie zaistniałej zwłoki dłużnika w wykonaniu obowiązku nałożonego nań tym wyrokiem. Jeżeli dłużnik wykona nakazane świadczenie zgodnie z wyrokiem w zakreślonym terminie, nie powstanie w ogóle uprawnienie wierzyciela do zastępczego wykonania przyznane w tym samym wyroku. Natomiast niewykonanie przez dłużnika zobowiązania w terminie spowoduje jego zwłokę i dopiero od tej chwili wierzyciel będzie mógł realizować przyznane mu przez sąd uprawnienie do zastępczego wykonania zobowiązania dłużnika”.
W konsekwencji wierzyciel, który w postępowaniu sądowym otrzymał upoważnienie do wykonania czynności na koszt dłużnika (art. 480 § 1 KC), może - na podstawie art. 1049 § 1 zd. drugie KPC - żądać przyznania mu przez sąd sumy potrzebnej do wykonania tej czynności. Postanowienie, mocą którego sąd przyznał wierzycielowi od dłużnika sumę potrzebną do wykonania czynności, stanowi po uprawomocnieniu się tytuł egzekucyjny, który po opatrzony klauzulą wykonalności jest podstawą egzekucji mającej na celu uzyskanie od dłużnika tej sumy, co może znacznie ułatwić i przyspieszyć skuteczną ochronę interesów wierzycielskich (por. M. Krakowiak, komentarz do art. 1049 KPC [w:] KPC. Tom II. Komentarz. Art. 730-1217. Wyd. 3, red. J. Jankowski, Warszawa 2019, Legalis).
Okazuje się zatem, że już na etapie formułowania żądań pozwu można znacznie ułatwić sobie późniejszą egzekucję orzeczenia sądowego, o ile zna się meandry postępowania cywilnego.
PRAWO ZAŁOŻENIA&MANIFESTACJA PRAGNIEŃ
Odpowiedzialność za niewykonanie świadczeń pieniężnych
W razie, gdy dłużnik opóźnia się ze spełnieniem świadczenia pieniężnego, wierzyciel może żądać odsetek za czas opóźnienia, chociażby nie poniósł żadnej szkody i chociażby opóźnienie było następstwem okoliczności, za które dłużnik odpowiedzialności nie ponosi.
W przypadku, gdy stopa odsetek za opóźnienie nie była oznaczona, należą się odsetki ustawowe za opóźnienie w wysokości równej sumie stopy referencyjnej Narodowego Banku Polskiego i 5,5 punktów procentowych. Jednakże gdy wierzytelność jest oprocentowana według stopy wyższej, wierzyciel może żądać odsetek za opóźnienie według tej wyższej stopy.
Maksymalna wysokość odsetek za opóźnienie nie może w stosunku rocznym przekraczać dwukrotności wysokości odsetek ustawowych za opóźnienie (odsetki maksymalne za opóźnienie). Jeżeli wysokość odsetek za opóźnienie przekracza wysokość odsetek maksymalnych za opóźnienie, należą się odsetki maksymalne za opóźnienie.
Kara umowna
Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna). Warto pamiętać, że dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej.
W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.
Jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej. To samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.
| Rodzaj niewykonania zobowiązania | Uprawnienia wierzyciela |
|---|---|
| Zwłoka w wykonaniu zobowiązania |
|
| Opóźnienie w spełnieniu świadczenia pieniężnego |
|
| Niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania niepieniężnego (kara umowna) |
|
tags: #wierzyciel #moze #zadac #zaniechania #tych #dzialan