Wierzyciele jako użytkownicy informacji finansowej w kontekście systemu PPP/PFT

Kształt polskiego systemu przeciwdziałania praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (dalej PPP/PFT) wyznaczają przede wszystkim przepisy prawne, zarówno krajowe, jak i Unii Europejskiej (UE). Podstawowym aktem prawnym w tym obszarze jest ustawa z dnia 1 marca 2018 r. o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu (Dz. U. z 2018 r., poz. 723, ze zm.), zwana dalej ustawą. Wskazuje ona organy i podmioty funkcjonujące w ramach tego systemu oraz określa ich obowiązki i uprawnienia. System PPP/PFT tworzą GIIF, instytucje obowiązane oraz jednostki współpracujące, a także zagraniczne JAF, które wymieniają informacje w celu skutecznej realizacji zadań analityki finansowej.

Główni aktorzy systemu PPP/PFT i ich rola

Centralnym elementem polskiego systemu jest Generalny Inspektor Informacji Finansowej (GIIF). GIIF - będący sekretarzem albo podsekretarzem stanu w Ministerstwie Finansów - jest powoływany i odwoływany przez Prezesa Rady Ministrów na wniosek ministra właściwego do spraw finansów publicznych po zasięgnięciu opinii ministra - członka Rady Ministrów właściwego do spraw koordynowania działalności służb specjalnych (o ile został wyznaczony przez Prezesa Rady Ministrów). W realizacji swoich zadań GIIF jest wspomagany przez Departament Informacji Finansowej Ministerstwa Finansów, który wykonuje zadania polskiej jednostki analityki finansowej (PJAF).

„Jednostka analityki finansowej” (JAF) oznacza centralną, państwową agencję, odpowiedzialną za otrzymywanie (oraz, jeśli to dozwolone, wnioskowanie), analizę i przekazywanie odpowiednim organom ujawnionych informacji finansowych dotyczących podejrzanych dochodów i potencjalnego finansowania terroryzmu lub wymaganych przez krajowe prawodawstwo. Na podstawie art. 1 pkt f Konwencji Rady Europy z dnia 16 maja 2005 r. o praniu, ujawnianiu, zajmowaniu i konfiskacie dochodów pochodzących z przestępstwa oraz o finansowaniu terroryzmu (Dz. U. z 2008 r., Nr 165, poz. 1028).

System PPP/PFT tworzą: GIIF, instytucje obowiązane (tj. podmioty zarówno z sektora finansowego, jak i niefinansowego, które oferują usługi lub produkty mogące być wykorzystane wbrew ich przeznaczeniu do prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu - lista kategorii instytucji obowiązanych znajduje się w art. 2 ust. 1 ustawy), oraz jednostki współpracujące (organy administracji rządowej, samorządowe oraz inne państwowe jednostki organizacyjne, a także Narodowy Bank Polski, Komisja Nadzoru Finansowego i Najwyższa Izba Kontroli - art. 2 ust. 2 pkt 8 ustawy).

Obowiązki i praktyka działania instytucji obowiązanych

Instytucje obowiązane rozpoznają i oceniają ryzyko prania pieniędzy oraz finansowania terroryzmu związane ze stosunkami gospodarczymi zawieranymi z klientami lub z transakcjami okazjonalnymi realizowanymi przez nich. Na bazie tego ryzyka stosują środki bezpieczeństwa finansowego, których zadaniem jest przede wszystkim uzyskanie informacji na temat ich klientów oraz celu, dla którego korzystają oni z usług i produktów oferowanych przez te instytucje. Instytucje obowiązane zawiadamiają GIIF o okolicznościach wskazujących na podejrzenie przestępstwa, a także o przypadkach uzasadnionego podejrzenia, że określona transakcja może mieć związek z praniem pieniędzy lub finansowaniem terroryzmu.

Przekazują także GIIF informacje o tzw. transakcjach ponadprogowych, tj. o transakcjach o równowartości powyżej 15 tys. EUR, obejmujących wpłaty/wypłaty gotówkowe, transfery środków pieniężnych (z wyłączeniami wynikającymi z ustawy) oraz transakcje kupna lub sprzedaży wartości dewizowych, a także czynności notarialne. Na żądanie GIIF instytucje obowiązane blokują rachunki i wstrzymują transakcje, przekazując posiadane informacje i dokumenty GIIF. Wstrzymywanie transakcji lub blokady rachunku może nastąpić również na podstawie postanowienia prokuratora.

W celu przeciwdziałania terroryzmowi instytucje obowiązane stosują szczególne środki ograniczające przeciwko osobom i podmiotom wskazanym na listach publikowanych w Biuletynie Informacji Publicznej na stronie ministra właściwego do spraw finansów publicznych. Instytucje obowiązane są również poddane kontroli przez GIIF, a kontrole mogą być prowadzone także przez inne uprawnione organy: Prezes NBP (kiedy chodzi o podmioty prowadzące działalność kantorową), KNF (w odniesieniu do nadzorowanych instytucji), Najwyższą Izbę Kontroli, a także urzędy celno-skarbowe i inne organy samorządowe.

Współpraca i przekazywanie informacji

Podobnie jak instytucje obowiązane, jednostki współpracujące niezwłocznie powiadamiają GIIF o podejrzeniu popełnienia przestępstwa prania pieniędzy lub finansowania terroryzmu. Na wniosek GIIF przekazują lub udostępniają posiadane informacje lub dokumenty. Dodatkowo Straż Graniczna oraz naczelnicy urzędów celno-skarbowych przekazują GIIF informacje z deklaracji przewozu przez granicę UE środków pieniężnych. GIIF weryfikuje zawarte w zawiadomieniach i powiadomieniach podejrzenia na podstawie informacji od instytucji obowiązanych, jednostek współpracujących i zagranicznych JAF.

W przypadku uzasadnionego podejrzenia GIIF zawiadamia właściwego prokuratora, który we współpracy z organami ścigania podejmuje działania w celu postawienia zarzutu. GIIF może przekazywać informacje sądom i prokuratorom na pisemny wniosek oraz udostępniać informacje innym wskazanym w ustawie organom. W razie powzięcia podejrzenia naruszeń przepisów rynku finansowego GIIF przekazuje informacje do KNF. Ze względu na międzynarodowy wymiar przestępstw GIIF wymienia informacje z zagranicznymi JAF, a na uzasadniony wniosek zagranicznej JAF GIIF może zezwolić na przekazanie otrzymanych od niej informacji innym organom lub wykorzystanie ich do celów innych niż zadania JAF.

Znaczenie jakości danych dla wierzycieli

W kontekście PPP/PFT równie istotne jest zrozumienie, że informacje zgromadzone przez GIIF i JAF mają bezpośredni wpływ na decyzje podmiotów, które mogą być wierzycielami. Pozytywna ocena ryzyka i odpowiednie środki bezpieczeństwa finansowego pomagają w identyfikowaniu źródeł finansowania inwestycji oraz potencjalnych ryzyk związanych z kontrahentami. Informacje te wpływają na ocenę wiarygodności klienta, a tym samym na decyzje kredytowe, warunki finansowania czy wymagane zabezpieczenia. W praktyce oznacza to, że wierzyciele powinni korzystać z rzetelnych raportów i analiz, by oceniać zdolność dłużnika do regulowania zobowiązań oraz ryzyko powiązań z finansowaniem terroryzmu czy praniem pieniędzy.

Mapa instytucji PPP/PFT w Polsce - GIIF, KNF, NBP, NIK, Służby Specjalne

Jak wygląda kontrola przeprowadzona przez GIIF i UCS?

W praktyce oznacza to, że wierzyciele jako użytkownicy informacji finansowej powinni zwracać uwagę na:

dokładne i terminowe udostępnianie informacji o powiązaniach klienta i podejrzanych transakcjach;
niezwłoczne reagowanie na żądania GIIF o blokady lub wstrzymanie transakcji;
analizę ryzyka zgodnie z ustawą i odpowiednimi regulacjami UE;
korzystanie z informacji z zagranicznych JAF w kontekście międzynarodowych powiązań finansowych;
uwzględnianie wyników kontroli ze strony GIIF i nadzorów podczas oceny wiarygodności zobowiązań.

Wnioskiem jest to, że wierzyciele nie tylko wykonują klasyczne zadania związane z odzyskiwaniem należności, lecz również działają jako strażnicy integralności systemu finansowego. Ich rola polega na wykorzystywaniu informacji finansowych w sposób odpowiedzialny i zgodny z przepisami, co wzmacnia zaufanie do obiegu pieniędzy oraz ogranicza ryzyko związanego z praniem pieniędzy i finansowaniem terroryzmu.

Podmiot	Rola	Przykładowe obowiązki
GIIF	Główna instytucja analityczna	odbieranie zgłoszeń, weryfikacja podejrzeń, współpraca z prokuraturą i organami ścigania
Instytucje obowiązane	dokonywanie oceny ryzyka, gromadzenie informacji o klientach	zgłaszanie GIIF, blokady transakcji na odpowiedź prokuratury, raporty o transakcjach ponadprogowych
Jednostki współpracujące	wymiana informacji w granicach kompetencji	zawiadamianie GIIF, udostępnianie dokumentów

Ważne jest również, że GIIF może na uzasadniony wniosek zagranicznej JAF zezwolić na przekazanie informacji innym organom lub na wykorzystanie ich do celów innych niż zadania JAF. Dzięki temu międzynarodowa współpraca analityczna wspiera skuteczne wykrywanie i zapobieganie nielegalnym przepływom finansowym na skalę globalną.