Wierzytelność posiadacza rachunku bankowego z umowy bankowej
Umowa rachunku bankowego stanowi fundamentalny element współczesnego systemu finansowego, zobowiązując bank do przechowywania środków pieniężnych klienta i, w zależności od postanowień umowy, do przeprowadzania rozliczeń pieniężnych. Mechanizmy bankowości elektronicznej, płatności kartą, telefonem czy zegarkiem stały się codziennością, ułatwiając życie milionom osób. Jednak za tymi wygodami kryje się złożony system, w którym banki wykorzystują środki klientów do swojej działalności, między innymi poprzez udzielanie pożyczek.
Na czym polega umowa rachunku bankowego?
Współczesna bankowość jest nieodłącznym elementem naszego życia. Transakcje online, płatności w sklepach stacjonarnych kartą, telefonem czy zegarkiem to norma. Trudno znaleźć osobę, która nie posiada konta bankowego, nie korzystała z pożyczki lub kredytu, ani nie wypłacała pieniędzy z bankomatu. Nowoczesna bankowość znacząco ułatwia codzienne funkcjonowanie. Należy jednak pamiętać, że to nie tylko klienci czerpią korzyści - przede wszystkim bank.
Bez pieniędzy swoich klientów instytucje finansowe nie byłyby w stanie świadczyć usług, udzielać kredytów, zawierać umów leasingowych ani prowadzić rachunków oszczędnościowych. W uproszczeniu można stwierdzić, że cała działalność banków opiera się na cudzych pieniądzach, które są przechowywane w ramach różnorodnych usług. Umowa rachunku bankowego to nie tylko zapewnienie bezpiecznego przechowywania oszczędności klienta za opłatą. Taki kontrakt rodzi również uprawnienie banku do rozporządzania i obracania środkami wpłaconymi przez klienta na prowadzony rachunek.
Umowa rachunku bankowego a Kodeks cywilny
Umowa rachunku bankowego jest uregulowana przepisami Kodeksu cywilnego (kc), w szczególności art. 725 i następnymi. Zgodnie z art. 725 kc, bank zobowiązuje się względem posiadacza rachunku do przechowywania jego środków pieniężnych, a jeśli umowa tak stanowi, również do przeprowadzania na jego zlecenie rozliczeń pieniężnych. Dodatkowo, art. 726 kc przyznaje bankowi uprawnienie do obracania czasowo wolnymi środkami pieniężnymi klienta zgromadzonymi na rachunku bankowym.
Taka konstrukcja prawna zbliża umowę rachunku bankowego do umowy przechowania nieprawidłowego, do której przepisy o pożyczce są stosowane odpowiednio. Przyjmuje się zatem, że umowa rachunku bankowego jest szczególnym rodzajem umowy pożyczki, gdzie klient występuje jako pożyczkodawca, a bank jako pożyczkobiorca.
Oparcie prawnej konstrukcji umowy rachunku bankowego na bazie umowy pożyczki oznacza, że klient, wpłacając pieniądze do banku, traci ich własność na rzecz banku do momentu zlecenia ich wypłaty. Bank może swobodnie obracać tymi pieniędzmi bez konieczności uzyskiwania zgody klienta. Działając we własnym imieniu, bank uzyskuje wszelkie korzyści z tego tytułu. Właściciel rachunku ma prawo jedynie do otrzymania zwrotu takiej samej ilości środków pieniężnych, jaką powierzył bankowi. Posiadacz rachunku nabywa wobec banku wierzytelność o zwrot tej sumy, ale nie tych samych banknotów.
Jak wskazał Sąd Apelacyjny w Łodzi (sygn. akt: I ACa 570/17), przechowywanie środków pieniężnych wpłaconych przez posiadacza rachunku oznacza, że posiadacz rachunku jako wierzyciel aktualnie nie realizuje swojej wierzytelności, czyli nie zgłasza roszczenia o zapłatę ani nie zleca przelewu.
Uprawnienie banku do obracania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku klienta
Przepis art. 726 kc jednoznacznie przyznaje bankowi prawo do obracania środkami pieniężnymi zgromadzonymi na rachunku bankowym. Bank może obracać czasowo wolnymi środkami pieniężnymi klienta, zobowiązując się do ich zwrotu w całości lub części na każde żądanie, chyba że umowa uzależnia zwrot od wypowiedzenia.
Ustawodawca zezwala bankom na rozporządzanie cudzymi pieniędzmi pod warunkiem, że mają one charakter „czasowo wolnych”. Przez pojęcie to rozumie się pieniądze zewidencjonowane na rachunku, wpłacone i niebędące aktualnie w użyciu posiadacza rachunku, czyli nieobjęte żadnym zleceniem wypłaty lub przelewu.
Przyjmuje się, że bank, otrzymując środki od klienta, nabywa ich własność, co pozwala mu na swobodne nimi obracanie. Bank, jako posiadacz środków klienta, funkcjonuje nie jako „przechowawca”, lecz jako quasi-właściciel. Mimo „prawa własności” do wpłaconych pieniędzy, bank pozostaje dłużnikiem klienta i na każde jego żądanie ma obowiązek dokonać zwrotu środków. Nie ma przy tym znaczenia, czy umowa rachunku jest zawarta na czas oznaczony, długi, czy bezterminowo. W każdym przypadku bank ma prawo obracać środkami klientów, jednocześnie zobowiązując się do ich bezzwłocznego zwrotu na żądanie.
Jeśli bank chce ograniczyć prawo klienta do żądania zwrotu środków, powinien zawrzeć w umowie szczególne klauzule ograniczające to uprawnienie. Bank może wprowadzić zapis, zgodnie z którym wypłata środków będzie możliwa wyłącznie po wypowiedzeniu umowy z zachowaniem okresu wypowiedzenia. Takie mechanizmy stosuje się zazwyczaj w przypadku lokat terminowych i rachunków terminowych lokat oszczędnościowych.
Instytucja finansowa może również umownie zastrzec obowiązek klienta do awizowania chęci rozporządzania środkami przechowywanymi na rachunku. Obowiązek awizowania żądania zwrotu może dotyczyć całości lub części środków, w zależności od rodzaju umowy. W każdym przypadku taka czynność nie może być związana z wypowiedzeniem samej umowy rachunku.
Obowiązek zwrotu środków pieniężnych na żądanie klienta
Mimo że środki wpłacone na rachunek stają się własnością banku, umowa rachunku bankowego zobowiązuje instytucję finansową do natychmiastowego wydawania pieniędzy klientowi na jego żądanie. Zaspokojenie wierzytelności posiadacza rachunku może nastąpić poprzez bezpośrednią wypłatę środków lub realizację jego dyspozycji rozliczeniowych, przekazując je na rachunki innych banków.
Roszczenie posiadacza rachunku bankowego o zwrot środków pieniężnych może obejmować każdą część zewidencjonowanych środków. Bank nie może ograniczać prawa klienta do wypłaty środków żadnymi limitami, np. wskazując na minimalne lub maksymalne kwoty wypłat.
Treść art. 726 kc stanowi, że jeśli umowa nie uzależnia zwrotu środków od wypowiedzenia, bank jest zobowiązany zwrócić je na każde żądanie posiadacza rachunku. Zobowiązanie to ma charakter bezterminowy, co oznacza, że zgodnie z art. 455 kc świadczenie powinno nastąpić niezwłocznie po wezwaniu dłużnika do wykonania. W związku z tym wypłata środków z rachunku bankowego na żądanie klienta powinna zostać spełniona natychmiast po wezwaniu, o ile jest to faktycznie możliwe. Jak wskazano w piśmiennictwie, jest to wynik istoty zobowiązania do przechowywania środków pieniężnych na rachunku bankowym, przy którym występuje „oczekiwanie, że bank będzie stale utrzymywał odpowiednie pogotowie kasowe (zapas gotówki) umożliwiające mu wykonanie zobowiązania w każdym czasie” (por. A. Janiak, Umowa rachunku bankowego, s. 107).
Nieco inaczej wygląda sytuacja, gdy umowa rachunku bankowego zawiera zapis o konieczności wypowiedzenia umowy w celu odzyskania wpłaconych środków. Wypowiedzenie w tym przypadku nie oznacza oświadczenia woli rozwiązującego lub zmieniającego umowę, lecz skutkuje tym, że bank staje się zobowiązany do zwrotu pieniędzy nie natychmiast, lecz po upływie określonego terminu. Ustawa nie określa długości tego terminu, więc musi on być jednoznacznie wskazany w umowie. Celem wprowadzania klauzul wypowiadających jest dążenie banku do obniżenia pogotowia kasowego do niezbędnego minimum i zapewnienie sobie czasu na przygotowanie wypłaty dużych sum.
Kiedy bank może odmówić wypłacenia środków klienta?
Zgodnie z art. 727 kc oraz art. 50 ust. 1 ustawy - Prawo bankowe, bank może odmówić wypłacenia środków klientowi w określonych sytuacjach. Zazwyczaj wynika to z zapisów umowy rachunku bankowego, które ograniczają swobodę dysponowania przez klienta środkami zgromadzonymi na rachunku. W praktyce takie ograniczenia wiążą się z ustanowieniem przez posiadacza rachunku zabezpieczeń na wierzytelności z rachunku, np. poprzez blokadę środków w przypadku transakcji bezgotówkowej lub zabezpieczenie akredytywy.
Oprócz ograniczeń umownych istnieją także ograniczenia wynikające z prawa. Dotyczy to w szczególności przypadków przestępstw lub podejrzeń o pranie pieniędzy lub finansowanie terroryzmu. Blokadę na rachunku bankowym mogą również nałożyć organy administracyjne w trakcie kontroli podatkowej lub celnej, a także komornik w postępowaniu egzekucyjnym.
Przepisy szczególne, które pozwalają bankowi na odmowę wykonania wypłaty środków, to przepisy normatywne zawarte w aktach prawa powszechnie obowiązującego, tj. w Konstytucji RP, ustawie, ratyfikowanej umowie międzynarodowej oraz rozporządzeniu. Ograniczenia w tym zakresie nie mogą wynikać z regulaminu banku ani zarządzeń organów banku.
Brak zwrotu środków pieniężnych przez bank - jakie są tego konsekwencje?
Ze względu na fakt, że środki pieniężne wpłacone na rachunek bankowy stają się własnością banku, ryzyko utraty tych środków nie obciąża posiadacza rachunku. Bank, będąc dłużnikiem klienta, ponosi pełną odpowiedzialność za utratę pieniędzy i koszty ich ochrony. Nie ma znaczenia, czy utrata środków była przez bank zawiniona. Bank nie może bronić się przed żądaniami wierzyciela, wykazując dochowanie należytej staranności.
Zgodnie z Uchwałą Sądu Najwyższego z dnia 16 stycznia 2001 roku (sygn. akt: II CKN 344/00), „w odniesieniu do zwrotu środków pieniężnych zgromadzonych na rachunku bankowym odpowiedzialność banku trwa aż do chwili, gdy nastąpi rzeczywiste spełnienie świadczenia, bowiem zobowiązanie banku do zwrotu wkładu ma charakter zobowiązania rezultatu, a nie starannego działania”.
Czy wiesz, co Twój bank robi z Twoimi pieniędzmi? | Gregory Klumov | TEDxWarwick
W praktyce często zdarzają się przypadki przelewu wierzytelności pieniężnej przysługującej wierzycielowi wobec banku. Wierzytelność taka może wynikać z czynności bankowej lub powstawać w związku z nieważnością lub bezskutecznością takiej czynności. W polskim prawie wierzytelności pieniężne są zasadniczo zbywalne. Mogą zostać przeniesione przez wierzyciela w drodze przelewu na inną osobę - cesjonariusza. Pewne ograniczenia wynikają z ustawy, zastrzeżenia umownego lub właściwości zobowiązania (art. 509 § 1 k.c.).
Ogólna zasada dopuszczalności przelewu odnosi się również do wierzytelności pieniężnych wypływających z czynności bankowych (zob. art. 5 ust. 1 i 2 p.b.). Wierzytelności takie mogą zostać scedowane przez każdego z wierzycieli: bank lub jego klienta. Strony umowy mogą natomiast - stosownie do art. 509 § 1 k.c. - wyłączyć lub ograniczyć cesję. W umowach bankowych często spotyka się takie zastrzeżenia, choć zazwyczaj dotyczą one jedynie klientów banku. W niektórych przypadkach dodatkowe ograniczenia wynikają z właściwości zobowiązania. Na przykład, gdy bank udziela klientowi kredytu z przeznaczeniem na określony cel (zob. art. 69 ust. 1 p.b.), niedopuszczalny jest przelew wierzytelności o wypłatę kredytu przez klienta-wierzyciela, jeśli środki miałyby zostać wypłacone innej osobie niezgodnie z przewidzianym celem.
Powyższe uwagi pozostają aktualne w odniesieniu do wierzytelności pieniężnych, które nie wynikają bezpośrednio z czynności bankowej, lecz powstają w związku z jej nieważnością lub bezskutecznością. Dotyczy to np. nieważności ze względu na sprzeczność z zasadami współżycia społecznego (art. 58 § 2 k.c.) albo bezskuteczności w rezultacie zastosowania niedozwolonego postanowienia umowy (art. 3851 § 1 k.c.). Przelew takich wierzytelności - zarówno przez bank, jak i jego klienta - jest zasadniczo dopuszczalny (art. 509 § 1 k.c.).
Przelew wierzytelności pieniężnych, które przysługują klientowi wobec banku, może być dokonywany w rozmaitych transakcjach i spełniać różnorodne funkcje gospodarcze. Po pierwsze, cesja może być dokonywana w celu zabezpieczenia innych wierzytelności. Cesja może obejmować m.in. wierzytelności klienta wynikające z umowy rachunku bankowego (w tym umowy rachunku mieszkaniowego) albo umowy gwarancji bankowej lub akredytywy. Nabywcą jest wtedy osoba, której przysługuje inna wierzytelność podlegająca zabezpieczeniu, ewentualnie administrator działający na jej rzecz.
Przykład z praktyki sądowej: Błędny przelew i blokada rachunku
Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością wniosła pozew przeciwko bankowi o zasądzenie kwoty 101 813,53 zł wraz z odsetkami. Powódka podała, że na skutek pomyłki z jej rachunku bankowego wykonano przelew na rachunek innej spółki zamiast na rachunek wystawcy faktury. Powódka zwróciła się do banku o zwrot błędnie przelanej kwoty, podobnie jak odbiorca przelewu. Bank odmówił zwrotu płatności, powołując się na otrzymanie zawiadomienia o zajęciu wierzytelności z rachunku bankowego od Naczelnika Urzędu Skarbowego, na podstawie którego bank był zobowiązany do blokowania rachunku i przekazania środków organowi egzekucyjnemu.
Strona pozwana argumentowała, że nie można jej przypisać odpowiedzialności za nienależycie wykonany przelew, ponieważ numer rachunku stanowi unikatowy identyfikator, a środki przelane na podany numer uznaje się za prawidłowo zaksięgowane. Bank nie ponosi odpowiedzialności za omyłkę płatnika, a podanie błędnego numeru rachunku odbiorcy obciąża stronę powodową. Pozwany zakwestionował również możliwość przyjęcia odpowiedzialności na podstawie przepisów o bezpodstawnym wzbogaceniu.
Sąd Okręgowy powołał się na pogląd prawny wyrażony w wyroku Sądu Najwyższego (sygn. akt I CSK 334/18), zgodnie z którym do umowy rachunku bankowego stosuje się przepisy o depozycie nieprawidłowym, a przez art. 845 k.c. także przepisy o pożyczce. Z chwilą wpłaty pieniędzy na rachunek bankowy osoba wpłacająca traci ich własność na rzecz banku, a posiadacz rachunku nabywa roszczenie do banku o ich wypłatę. Powstała wierzytelność wobec banku stanowi prawo związane z umową rachunku bankowego i podlega jego dyspozycji. Zgodnie z art. 726 k.c., bez zlecenia beneficjenta bank nie mógłby zwrócić wpłacającemu środków, nawet jeśli przelew był wynikiem pomyłki. Nie narusza to praw wpłacającego w stosunkach z beneficjentem, których realizacja może nastąpić z udziałem posiadacza rachunku, na który pomyłkowo dokonano wpłaty.
Sąd uznał, że w analizowanym przypadku istotne jest to, że bank, mimo otrzymania od posiadacza rachunku polecenia zwrotu nienależnie otrzymanych środków, zaspokoił się z nich, zaliczając je na pokrycie salda debetowego. Bank powinien sprawnie i bezkonfliktowo rozwiązywać takie sytuacje i nie powinien ich wykorzystywać dla ułatwienia zaspokojenia swojej wierzytelności. Postępowanie banku, polegające na zaliczeniu wpłaty na pokrycie własnej wierzytelności wobec klienta z tytułu ujemnego salda na rachunku, wbrew woli posiadacza rachunku i wobec toczącego się postępowania egzekucyjnego z tego rachunku, oceniono jako podstawę przyjęcia odpowiedzialności banku wobec powódki.
Egzekucja z rachunków bankowych
Egzekucja z rachunków bankowych jest normowana przepisami Kodeksu postępowania cywilnego (k.p.c.). Podstawowym sposobem egzekucji jest zajęcie rachunku przez komornika. Komornik przesyła do banku zawiadomienie o zajęciu wierzytelności pieniężnej dłużnika i wzywa bank, aby nie dokonywał wypłat z rachunku bez jego zgody. Bank powinien bezzwłocznie przekazać zajętą kwotę lub zawiadomić komornika o przeszkodzie do przekazania środków.
W przypadku rachunków wspólnych egzekucja może być prowadzona na podstawie tytułu wykonawczego wystawionego przeciwko jednemu ze współposiadaczy. W praktyce banki często blokują rachunek wspólny w momencie wpływu tytułu wykonawczego, pozbawiając wszystkich współposiadaczy możliwości korzystania z niego.
Środki pieniężne wpłacone na rachunek bankowy stają się własnością banku. Posiadacz rachunku ma wobec banku wierzytelność o zwrot wpłaconej kwoty. Taka wierzytelność jest zajmowana przez komornika. Nie jest właściwe mówienie o „zajęciu rachunku bankowego” - zajęciu podlega wierzytelność posiadacza rachunku wobec banku.
Ustawa - Prawo bankowe określa kwoty wolne od zajęcia. Zgodnie z art. 54 ust. 2 p.b., w przypadku egzekucji z rachunku wspólnego, zwolnieniu podlega tylko jedna kwota wolna, niezależnie od liczby współposiadaczy. Celem tego przepisu jest zapobieżenie sytuacji, w której dłużnik mógłby unikać egzekucji poprzez lokowanie środków na rachunku wspólnym z dużą liczbą współposiadaczy.
Ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji również reguluje zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego. Zajęcie jest skuteczne w odniesieniu do rachunków bankowych zobowiązanego, niezależnie od tego, czy organ egzekucyjny wskazał numery tych rachunków. W przypadku rachunków wspólnych ustawa ta nie zawiera jednak szczegółowych regulacji dotyczących dalszych czynności egzekucyjnych po dokonaniu zajęcia, co może prowadzić do trudności w praktyce.
tags: #wierzytelnosc #posiadacza #rachunku #bankowego #z #umowy