Zabezpieczone wierzytelności: Rodzaje i znaczenie

Właściwe zabezpieczenie wierzytelności zmniejsza ryzyko, że druga strona nie wywiąże się ze swojego zobowiązania. Sam fakt posiadania przez wierzyciela odpowiedniego zabezpieczenia, może zniechęcić dłużnika do podejmowania jakichkolwiek prób uniknięcia odpowiedzialności. Zabezpieczenie może być ustanawiane w przypadku sprzedaży towarów i usług, a także innych umów, w zależności od potrzeb i charakteru konkretnego stosunku prawnego.

Zabezpieczenia wierzytelności dzielimy według podstawowego podziału - na zabezpieczenia rzeczowe i osobiste. Zabezpieczenia osobiste to takie, w przypadku których wierzyciel może dochodzić długu od dłużnika głównego oraz z majątku osoby, która takie zabezpieczenie ustanowiła na rzecz wierzyciela. W przypadku zabezpieczeń rzeczowych, wierzyciel dochodzi wierzytelności z samego przedmiotu zabezpieczenia i nie ma przy tym znaczenia czyją jest on własnością.

Rodzaje zabezpieczeń wierzytelności

Instytucje oferowane przez polskie prawo w celu zabezpieczenia wierzytelności można podzielić na dwie główne kategorie: zabezpieczenia osobiste i rzeczowe.

Zabezpieczenia osobiste

Zabezpieczenia osobiste to takie, w przypadku których wierzyciel może dochodzić długu od dłużnika głównego oraz z majątku osoby, która takie zabezpieczenie ustanowiła na rzecz wierzyciela. Do zabezpieczeń osobistych zaliczamy:

Poręczenie
Weksel i weksel in blanco
Gwarancja bankowa/ubezpieczeniowa
Dobrowolne poddanie się egzekucji przez dłużnika w formie aktu notarialnego
Cesja wierzytelności

Poręczenie to umowa, na mocy której poręczyciel zobowiązuje się, że w razie gdyby dłużnik nie wykonał swojego zobowiązania wobec wierzyciela, to on je wykona. Jeśli w umowie poręczenia nie zastrzeżono inaczej, wierzyciel może wybrać czy żąda spełnienia świadczenia przez dłużnika czy też przez poręczyciela. Poręczenie może dotyczyć długu istniejącego w momencie podpisania umowy oraz długu przyszłego. Ważne jest jednak, że zobowiązanie poręczyciela nie może wykroczyć poza zakres głównego zobowiązania dłużnika.

Weksel to papier wartościowy, który kreuje obowiązek zapłaty przez wystawcę lub przez inną osobę wskazaną w treści deklaracji wekslowej, określonej sumy pieniężnej, w oznaczonym miejscu i czasie. Załącznikiem do weksla jest wspomniana deklaracja wekslowa, która precyzuje warunki porozumienia pomiędzy wystawcą weksla a remitentem. Weksel stanowi jedną z najczęstszych form zabezpieczenia wierzytelności pieniężnych wynikających z różnego rodzaju umów bankowych.

Gwarancja bankowa zobowiązuje bank do zapłaty na rzecz beneficjenta, bezpośrednio lub za pośrednictwem innego banku, po spełnieniu określonych warunków potwierdzonych odpowiednimi dokumentami. Gwarancja ubezpieczeniowa zobowiązuje natomiast zakład ubezpieczeń do wypłaty określonej kwoty beneficjentowi w przypadku, gdy zleceniodawca nie wywiąże się z umownych zobowiązań. Oba typy gwarancji wzmacniają zaufanie stron i są często wymagane w przypadku dużych transakcji.

Dobrowolne poddanie się egzekucji przez dłużnika w formie aktu notarialnego to sposób na uzyskanie tytułu egzekucyjnego bez konieczności prowadzenia sporu sądowego. Jeśli dłużnik nie ureguluje zobowiązania dobrowolnie, akt notarialny zastępuje wyrok sądu. Po nadaniu po klauzuli wykonalności od razu możliwe jest przekazanie sprawy komornikowi.

Cesja wierzytelności to sprzedaż wierzytelności, która pozwala przekazać ciężar windykacji na inny podmiot. Dotychczasowy wierzyciel (cedent) przenosi swoją wierzytelność na inną osobę lub firmę (cesjonariusza), najczęściej za określoną kwotę. Co do zasady zgoda dłużnika nie jest wymagana, ale warto go o takim działaniu poinformować.

Zabezpieczenia rzeczowe

Zabezpieczenia rzeczowe to takie, w przypadku których wierzyciel dochodzi wierzytelności z samego przedmiotu zabezpieczenia i nie ma przy tym znaczenia czy jest on własnością dłużnika, czy też innej osoby. Do zabezpieczeń rzeczowych zaliczamy:

Zastaw
Zastaw rejestrowy
Hipoteka
Przewłaszczenie na zabezpieczenie

Przewłaszczenie na zabezpieczenie jest umową, na podstawie której własność rzeczy zostaje przeniesiona na wierzyciela w celu zabezpieczenia wykonania jego wierzytelności, choć sama rzecz pozostaje co do zasady w posiadaniu przewłaszczającego. W przypadku spełnienia przez dłużnika swego zobowiązania w odpowiednim terminie odzyska on własność przewłaszczonej rzeczy, natomiast w razie niewykonania tego zobowiązania wierzyciel uzyska uprawnienie do zaspokojenia z niej swojej wierzytelności. Atrakcyjność tej formy zabezpieczenia dla wierzyciela polega na tym, że może on zaspokoić swoją wierzytelność z rzeczy bez potrzeby prowadzenia postępowania sądowego ani nawet egzekucyjnego, natomiast dla dłużnika korzystne jest pozostawienie rzeczy w jego posiadaniu z możliwością korzystania z niej z reguły w dotychczasowy sposób.

Przewłaszczenie na zabezpieczenie - schemat

Zastaw jest ograniczonym prawem rzeczowym na rzeczy ruchomej lub prawie majątkowym. Wierzyciel (zastawnik) może uzyskać zaspokojenie z przedmiotu zastawu z pierwszeństwem przed wierzycielami osobistymi właściciela przedmiotu zastawu. Aby zastaw został ważnie ustanowiony, dłużnik musi przekazać wierzycielowi przedmiot zastawu. Umowa zastawnicza może być zawarta ustnie, ale zalecaną formą jest umowa pisemna z uwierzytelnioną datą.

Zastaw rejestrowy wymaga, oprócz zawarcia umowy w formie pisemnej pod rygorem nieważności, również wpisu do rejestru zastawów. Wpis ma charakter konstytutywny, co oznacza, że zastaw powstaje dopiero z chwilą wpisu do rejestru. Opłata za wpis zastawu rejestrowego jest stała i wynosi 200 zł.

Hipoteka jest ograniczonym prawem rzeczowym wykorzystywanym specjalnie w celu obciążenia nieruchomości, spółdzielczego własnościowego prawa do lokalu oraz użytkowania wieczystego. Wierzyciel hipoteczny może dochodzić zaspokojenia wyłącznie z nieruchomości obciążonej hipoteką. Hipoteka musi być ustanowiona w formie aktu notarialnego i wymaga dopełnienia szeregu formalności związanych z ujawnieniem hipoteki w księdze wieczystej.

Jak wybrać sposób zabezpieczenia wierzytelności?

Sposób zabezpieczenia wierzytelności powinien zależeć m.in. od rozmiaru transakcji i stosunków, łączących strony. Należy także przeanalizować koszty i formalności związane z ustanowieniem danego zabezpieczenia i wybrać rozwiązanie najbardziej optymalne. Często kluczowy będzie również czas - niektóre zabezpieczenia można uzyskać szybciej, a inne trzeba będzie poczekać. Przede wszystkim, należy jednak pamiętać, że zabezpieczenie wierzytelności będzie miało sens tylko, gdy przedsiębiorca pomyśli o nim odpowiednio wcześnie - na etapie podpisywania umowy.

Odpowiedź na pytanie, które zabezpieczenie jest najskuteczniejsze, zależy od konkretnej sytuacji. Za najsilniejsze zabezpieczenia uznaje się jednak hipotekę i poddanie się egzekucji, a w dalszej kolejności zastaw rejestrowy i weksel.

Papiery wartościowe dłużne i kapitałowe

Wierzytelność jest odwrotnością długu, czyli niespłaconego przez winnego zobowiązania finansowego lub rzeczowego wobec kredytodawcy. Jest to prawo jednej ze stron (wierzyciela) do oczekiwania, aby druga strona (dłużnik) spełniła określone umownie świadczenie (najczęściej związane z zapłatą). Prawo to może być zbyte, a więc przekazane na rzecz innego podmiotu. Gdy wierzytelność staje się wymagalna, wierzyciel ma prawo skorzystać z różnych metod odzyskania świadczenia od dłużnika, w tym egzekucji komorniczej.

Wierzytelność należy rozumieć jako prawo jednej ze stron do oczekiwania, by druga strona (dłużnik) spełniła określone umownie świadczenie. Jest to prawo majątkowe, które może dotyczyć zarówno pieniędzy, jak i np. rzeczy. Wierzytelność jest prawem, które upoważnia wierzyciela do otrzymania świadczenia od dłużnika.

Należność odnosi się tylko do świadczenia pieniężnego, podczas gdy wierzytelność obejmuje świadczenia pieniężne i rzeczowe. Należność jest prawem osoby fizycznej lub prawnej do otrzymania świadczenia pieniężnego na podstawie zawartej uprzednio umowy, w określonym terminie i kwocie. Ma przede wszystkim znaczenie finansowe i księgowe.

Dłużnik to osoba zalegająca komuś z zapłatą. Prawo do wierzytelności może powstawać na skutek bardzo wielu zdarzeń. Najczęściej dochodzi do tego w wyniku sporządzenia umowy pomiędzy kredytodawcą a kredytobiorcą. Źródłem wierzytelności może być także tzw. delikt, czyli czyn niedozwolony.

Można wyróżnić wiele rodzajów wierzytelności, klasyfikowanych według różnych kryteriów, m.in. wierzytelność bankowa, ubezpieczeniowa, handlowa, podatkowa, cywilnoprawna, wymagalna i niewymagalna, zabezpieczona i niezabezpieczona.

Dochodzenie wierzytelności to proces odzyskiwania należności. Jeśli dłużnik nie wywiązuje się ze swoich obowiązków względem wierzyciela, ten ma prawo podjąć określone kroki. Najpierw jednak wierzyciel musi wykazać, że posiada tytuł wykonawczy przeciwko dłużnikowi.