Windykacja Należności w Jednostkach Samorządu Terytorialnego
Podatki i opłaty stanowią kluczowe źródło dochodów budżetowych jednostek samorządu terytorialnego (JST). Szczególnie w miastach na prawach powiatu, znacząca część budżetu samorządu pochodzi właśnie z tych źródeł. Niestety, część tych należności nie jest regulowana przez podatników w terminie, co zmusza samorządy do podejmowania czynności zmierzających do ich przymusowego ściągnięcia.
Procesy windykacyjne i egzekucyjne prowadzone przez JST w Polsce są ściśle regulowane przez liczne przepisy prawne. Ustawy, takie jak ustawa o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, Ordynacja podatkowa, Kodeks postępowania administracyjnego, czy ustawa o pomocy społecznej, tworzą skomplikowany, ale niezbędny system prawny umożliwiający JST skuteczne zarządzanie swoimi finansami i egzekwowanie należności publicznoprawnych.
Podstawa prawna działań windykacyjnych
Podstawą do stosowania procedury windykacji należności w jednostkach samorządu terytorialnego są powszechnie obowiązujące przepisy prawa, w szczególności ustawa o finansach publicznych oraz o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Czynności windykacyjne, w zależności od struktury organizacyjnej danej jednostki, prowadzone są z reguły przez dedykowane do tego komórki, względnie przez wyspecjalizowanych w tym zakresie pracowników, na wytyczonych do tego stanowiskach. Ich celem jest odzyskanie niezapłaconych w terminie należności, powiększonych o odsetki i ewentualne koszty zabezpieczenia roszczeń, co łącznie stanowi dochód danej jednostki.
Dochodzenie roszczeń rozpoczyna się w momencie upływu terminu płatności wierzytelności wynikającego z umowy, aktu notarialnego lub decyzji. Podejmowane działania w tym zakresie przewidziane są przepisami prawa, co oznacza, iż zakazane jest uporczywe upominanie się o długu, nachodzenie dłużnika w domu czy w pracy, bądź uzależnianie dokonania innej czynności od uregulowania bieżącego zadłużenia.
Co istotne, zanim organ rozpocznie procedurę windykacji, po upływie terminu wymagalności zobowiązania, wyznaczy dłużnikowi jeszcze jeden dodatkowy termin, którego bezskuteczny upływ, będzie już ostatecznie prowadził do podjęcia działań. W pierwszej kolejności polegają one na sporządzeniu pisemnego wezwania do zapłaty, mającego stanowić dowód w ewentualnym postępowaniu sądowym o zapłatę zaległości. Wezwanie doręcza się za zwrotnym potwierdzeniem odbioru. Należy zwrócić uwagę, iż organ ma też możliwość zabezpieczenia spłaty przysługujących mu zaległych należności.
Egzekucja administracyjna
Postępowanie zmierzające do przymusowej realizacji obowiązków wynikających z norm prawa administracyjnego, w tym uzyskania niezapłaconych podatków, unormowane jest w ustawie z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: ustawa o postępowaniu egzekucyjnym). Określa ona m.in. sposób postępowania wierzycieli w przypadkach uchylania się zobowiązanych od wykonywania ciążących na nich obowiązków, oraz prowadzone przez organy egzekucyjne postępowanie i stosowane przez nie środki przymusu służące doprowadzeniu do wykonania lub zabezpieczenia wykonania obowiązków.
Postępowanie egzekucyjne prowadzi organ egzekucyjny, wszczynając je na wniosek wierzyciela, na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego.
Kiedy gmina jest organem egzekucyjnym?
W ustawie o postępowaniu egzekucyjnym wyszczególnione zostały organy egzekucyjne. Poza wymienionymi w ustawie wyjątkami, naczelnik urzędu skarbowego jest organem egzekucyjnym uprawnionym do stosowania wszystkich środków egzekucyjnych w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych, a także do zabezpieczania takich należności (art. 19 § 1). Jednym z tych wyjątków jest art. 19 § 2 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym, w którym ustawodawca zdecydował, że właściwy organ gminy o statusie miasta wymienionej w odrębnych przepisach oraz gminy wchodzącej w skład powiatu warszawskiego jest organem egzekucyjnym uprawnionym do stosowania wszystkich środków egzekucyjnych, z wyjątkiem egzekucji z nieruchomości, w egzekucji administracyjnej należności pieniężnych, dla których ustalania lub określania i pobierania jest właściwy ten organ.
Należnościami tymi będą przede wszystkim podatki i opłaty uregulowane w ustawie z 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (dalej: ustawa o podatkach i opłatach lokalnych). Zgodnie z art. 1c ustawy o podatkach i opłatach lokalnych organem podatkowym właściwym w sprawach należności tam uregulowanych jest wójt (burmistrz, prezydent miasta). Dotyczy to zatem podatków od nieruchomości, rolnego, leśnego, od środków transportowych oraz opłat od posiadania psów i targowej. Na podstawie przepisów szczególnych organy gmin są właściwe także do ustalania lub wymierzania m.in. opłaty dodatkowej za parkowanie w strefie płatnego parkowania, opłaty adiacenckiej czy kary za wycięcie drzew bez zezwolenia.
Jednakże tylko nieliczne miasta otrzymały uprawnienie do występowania w charakterze organu egzekucyjnego. Uprawnienia takie ma 46 największych polskich miast, które wymieniono w załączniku do nieobowiązującej już ustawy z 24 listopada 1995 r. o zmianie zakresu działania niektórych miast oraz o miejskich strefach usług publicznych.
Inicjowanie postępowania egzekucyjnego
Rozporządzenie Ministra Finansów z 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej: rozporządzenie w sprawie wykonania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym) określa m.in. tryb postępowania wierzycieli należności pieniężnych przy podejmowaniu czynności zmierzających do zastosowania środków egzekucyjnych (§ 1 ust. 1 pkt 1). Otóż, jeżeli wierzyciel nie jest jednocześnie organem egzekucyjnym, powinien niezwłocznie skierować tytuł wykonawczy do właściwego miejscowo naczelnika urzędu skarbowego. W sytuacji zaś gdy wierzyciel posiada przymiot organu egzekucyjnego, ma bezzwłocznie sam zastosować środek egzekucyjny (§ 6 ust. 1 i 2 rozporządzenia w sprawie wykonania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym).
Jeżeli wierzyciel jest jednocześnie organem egzekucyjnym uprawnionym do stosowania środków egzekucyjnych w ograniczonym zakresie, ale prowadzona przez niego egzekucja okazała się w całości lub części bezskuteczna, musi skierować tytuł wykonawczy do właściwego miejscowo naczelnika urzędu skarbowego w celu prowadzenia postępowania egzekucyjnego (§ 6 ust. 5 rozporządzenia w sprawie wykonania przepisów o postępowaniu egzekucyjnym). Takimi właśnie organami, niemogącymi stosować środka w postaci egzekucji z nieruchomości, są prezydenci miast prowadzących samodzielnie egzekucję.
Konsekwencje zaniechania działań windykacyjnych
Wójt musi podejmować czynności zmierzające do odzyskania zaległych należności, bo w przeciwnym razie grozi mu odpowiedzialność za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Odpowiedzi na powyższe pytania udziela ustawa o odpowiedzialności za naruszenie dyscypliny finansów publicznych. Artykuł 5 ust. 1 pkt 2 tej ustawy stanowi, iż naruszeniem dyscypliny finansów publicznych jest niepobranie lub niedochodzenie należności Skarbu Państwa, jednostki samorządu terytorialnego lub innej jednostki sektora finansów publicznych albo pobranie lub dochodzenie tej należności w wysokości niższej niż wynikająca z prawidłowego obliczenia.
Jak czytamy w orzeczeniu Regionalnej Komisji Orzekającej z 9 stycznia 2015 r. (sygn. akt RKO-522/69/14; Biuletyn NDFP 2015/3/3), przez niedochodzenie należności należy rozumieć „zaniechanie podjęcia określonych prawem czynności, których celem jest wyegzekwowanie ustalonej należności”.
Podstawy windykacji #1 - Na czym polega windykacja? Rodzaje i etapy
Zabezpieczenie zobowiązania podatkowego
Zabezpieczenie zobowiązania podatkowego na majątku podatnika lub majątku wspólnym w przypadku osób pozostających w związku małżeńskim, może zostać dokonane przed terminem płatności podatku, jeżeli zachodzi uzasadniona obawa, że nie zostanie ono wykonane, a w szczególności gdy podatnik trwale nie uiszcza wymagalnych zobowiązań o charakterze publicznoprawnym lub dokonuje czynności polegających na zbywaniu majątku, które mogą utrudnić lub udaremnić egzekucję.
W sytuacji zobowiązań powstałych poprzez doręczenie decyzji ustalającej zobowiązanie podatkowe, a także z tytułu zaległości podatkowych oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, jednostce samorządu terytorialnego przysługuje „hipoteka przymusowa” na wszystkich nieruchomościach podatnika.
Jednostce samorządu terytorialnego z tytułu zaległości podatkowych stanowiących ich dochód oraz odsetek za zwłokę od tych zaległości, a także w sytuacji zobowiązań powstałych poprzez doręczenie decyzji ustalającej zobowiązanie podatkowe, przysługuje zastaw skarbowy na wszystkich będących własnością podatnika oraz stanowiących współwłasność łączną podatnika i jego małżonka rzeczach ruchomych oraz zbywalnych prawach majątkowych, jeżeli wartość poszczególnych rzeczy lub praw wynosi w dniu ustanowienia zastawu co najmniej 11.900 zł. Zastaw skarbowy powstaje z dniem wpisu do rejestru zastawów skarbowych.
Wybrane akty prawne
* Ustawa z dnia 17 czerwca 1966 r. - o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Tekst jednolity z 2012 r., poz. 1015)* Rozporządzenie Ministra Finansów z dnia 22 listopada 2001 r. w sprawie wykonania niektórych przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. Nr 137, poz. 1541 z późn.)* Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Tekst jednolity z 2012 r. poz. 749 z późn.)* Ustawa z dnia 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego* Ustawa z dnia 20 lipca 2000 r. - o ogłaszaniu aktów normatywnych i niektórych innych aktów prawnych* Ustawa z dnia 12 marca 2004 r. - o pomocy społecznej* Ustawa z dnia 12 stycznia 1991 r. o podatkach i opłatach lokalnych (j.t. Dz.U. z 2010 r. nr 95, poz. 613; ost.zm. Dz.U. z 2010 r. nr 96, poz. 620)Pilnowanie terminowego regulowania należności jest jednym z kluczowych zadań dla jednostki budżetowej, gdyż wpływy z tego tytułu stanowią znaczną część jej dochodu.
tags: #windykacja #wpodatkach #jednosteksamorzadu #trytorialnego