Przywilej egzekucyjny wkładu oszczędnościowego: ochrona i ograniczenia

Wkład oszczędnościowy to specyficzny rodzaj depozytu bankowego, który oferuje jego posiadaczom pewne przywileje w postępowaniu egzekucyjnym, a także ułatwienia w przypadku śmierci deponującego. Może on przyjmować formę rachunku oszczędnościowego, rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego lub rachunku terminowej lokaty oszczędnościowej. Oprócz osób fizycznych, wkłady oszczędnościowe mogą być również zakładane przez szkolne kasy oszczędnościowe bądź pracownicze kasy zapomogowo-pożyczkowe.

Przywilej egzekucyjny posiadacza rachunku oszczędnościowego i członka spółdzielczej kasy oszczędnościowo-kredytowej (SKOK) jest uregulowany w ustawie Prawo bankowe (art. 54) oraz w Ustawie o spółdzielczych kasach oszczędnościowo - kredytowych (art. 28). Jest on przejawem szczególnej ochrony oszczędności zgromadzonych na tzw. rachunkach oszczędnościowych. Przywilej egzekucyjny oznacza ochronę wkładu oszczędnościowego przed egzekucją, ale tylko w granicach określonych ustawowo. Bez znaczenia jest źródło, z którego pochodzą środki gromadzone na takim rachunku.

Zakres ochrony wkładu oszczędnościowego

Przywilej egzekucyjny polega na zwolnieniu spod zajęcia w toku egzekucji określonych kwot znajdujących się na rachunkach oszczędnościowych, bądź w całości kwot pochodzących ze świadczeń nie podlegających egzekucji, które zgromadzone są na rachunkach rodzinnych. Chroni on oszczędności osób fizycznych przed ich utratą w wyniku prowadzonego postępowania egzekucyjnego, zapewniając realizację funkcji alimentacyjnej poprzez zapewnienie środków niezbędnych do bieżącego egzystowania. Zwolnienie ma zastosowanie w egzekucji realizowanej w trybie sądowym i administracyjnym.

Środki pieniężne znajdujące się na rachunkach typu oszczędnościowego, tj. na rachunkach oszczędnościowych, rachunkach oszczędnościowo-rozliczeniowych oraz na rachunkach terminowych lokat oszczędnościowych jednej osoby, zarówno w banku, jak i spółdzielczej kasie oszczędnościowo-kredytowej (SKOK), niezależnie od liczby zawartych umów, są wolne od zajęcia na podstawie sądowego lub administracyjnego tytułu wykonawczego, w każdym miesiącu kalendarzowym, w którym obowiązuje zajęcie, do wysokości 75% minimalnego wynagrodzenia za pracę. Kwotę tę na każdy rok kalendarzowy ustala w drodze rozporządzenia Rada Ministrów. W 2020 r. wysokość minimalnego wynagrodzenia za pracę wynosiła 2600 zł.

Zaznaczyć trzeba, że kwota wolna od zajęcia egzekucyjnego w ramach tzw. przywileju posiadacza rachunku oszczędnościowego uległa zmianie w 2016 r. Wyłączenie spod egzekucji jest niezależne od liczby zawartych umów. Oznacza to, że jeżeli osoba, przeciwko której została wszczęta egzekucja sądowa lub administracyjna, posiada kilka rachunków bankowych, wolna od egzekucji jest tylko jedna kwota w określonej wysokości w ramach ustawowego limitu. Limit ustawowy zwolnienia spod zajęcia egzekucyjnego w ramach przywileju posiadacza rachunku oszczędnościowego nie odnosi się do każdego z rachunków z osobna, tylko do wszystkich środków zgromadzonych na takich rachunkach.

Nie można także zapominać o tym, że ograniczenia egzekucji są wyjątkiem od ogólnej zasady, że cały majątek dłużnika podlega egzekucji. Z uwagi na to, przepisy o ograniczeniach egzekucji nie mogą być interpretowane w sposób rozszerzający. Nie może dochodzić do sytuacji, w których dłużnik-posiadacz rachunku oszczędnościowego używa „przywileju egzekucyjnego do unikania egzekucji”.

Zgodnie z brzmieniem art. 54 ust. 1 ustawy Prawo bankowe, wolne od zajęcia są środki pieniężne znajdujące się na rachunkach, a zatem przewidziane w tym przepisie ograniczenie egzekucji nie dotyczy sumy obrotów na danym rachunku bankowym w ciągu całego roku, lecz środków pieniężnych znajdujących się na danym rachunku w chwili doręczenia zawiadomienia o zajęciu. Wolne od egzekucji są także środki pieniężne wpłacone później, do wysokości ustalonej zgodnie z przedmiotowym przepisem. Taki pogląd wyraża również Ministerstwo Sprawiedliwości, wskazując, iż w ramach egzekucji sądowej zastosowanie znajduje art. 890 § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego. Analogiczne rozwiązanie na gruncie egzekucji administracyjnej przewiduje art. 80 ust. 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Jeżeli w chwili zajęcia na rachunku nie było środków albo stan środków był niższy od kwoty zwolnienia, dłużnik (posiadacz rachunku) ma prawo do zatrzymania bądź uzupełnienia kwoty wolnej od egzekucji z kolejnych wpływów na rachunek. Może więc zdarzyć się, że dłużnik będzie korzystał z ww. ograniczenia egzekucji nawet przez kilka miesięcy aż do momentu, kiedy środki pieniężne osiągną wysokość wskazaną w art. 54 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Przedmiotowe wyłączenie spod egzekucji jest niezależne od liczby zawartych umów.

Jeżeli postępowanie (postępowania) egzekucyjne, w którym dłużnik skorzystał ze zwolnienia, zostało już zakończone albo środki na rachunku zostały zwolnione spod zajęcia, w nowym postępowaniu (po dokonaniu nowego zajęcia) przywilej egzekucyjny jest znowu aktualny (odżywa). Przywilej egzekucyjny posiadacza rachunku oszczędnościowego dotyczy także rachunku wspólnego, czyli rachunku prowadzonego dla kilku osób fizycznych. Jeżeli rachunek oszczędnościowy jest prowadzony dla kilku osób fizycznych, to również do takiej samej wysokości wyłączone są spod egzekucji środki znajdujące się na rachunku, niezależnie od liczby współposiadaczy takiego rachunku. Nie następuje więc w takiej sytuacji zwielokrotnienie ustawowo określonego limitu ze względu na większą liczbę posiadaczy rachunku oszczędnościowego.

Kwota wolna od zajęcia egzekucyjnego w ramach przywileju posiadacza rachunku oszczędnościowego może być wykorzystana przez niego w dowolny sposób. W odniesieniu do tej kwoty posiadacz nie jest bowiem ograniczony w swobodnym dysponowaniu środkami na rachunku - może zatem przelać te środki na swój inny rachunek w tym samym lub innym banku, może użyć jej do spłaty swoich zobowiązań wobec osób trzecich, zlecając bankowi przeprowadzenie bezgotówkowego rozliczenia pieniężnego (w przypadku rachunku oszczędnościowo-rozliczeniowego). Może on również żądać od banku (SKOK-u) wypłaty tej kwoty w gotówce, jednak wówczas zwolnieniem już ta kwota wypłacona z rachunku nie będzie objęta, gdyż zwolnienie od zajęcia dotyczy tylko środków pieniężnych „znajdujących się” na rachunku.

Ograniczenia i wyjątki

Zwolnienie pewnych kwot od zajęcia nie znajduje zastosowania w razie prowadzenia egzekucji na rzecz wierzyciela alimentacyjnego. Wierzytelności wynikające z rachunku bankowego (także stanowiącego wkład oszczędnościowy) podlegają egzekucji w pełnej wysokości, jeśli egzekucja dotyczy roszczeń alimentacyjnych należnych od dłużnika - posiadacza rachunku.

Związek Banków Polskich podkreśla, iż stosowanie przez banki przepisów ustawy Prawo bankowe odnośnie do kwoty wolnej od zajęcia jest niczym innym jak realizacją obowiązków nałożonych przepisami prawa powszechnie obowiązującego i postępowanie banku w tym zakresie nie może być zmieniane przepisami wewnętrznymi banku. Jednocześnie zaznaczono, że pogląd o dowolnych interpretacjach art. 54 ustawy Prawo bankowe dokonywanych przez pracowników banków nie znajduje oparcia w rzeczywistej praktyce bankowej. Banki bowiem ściśle stosują się do treści normy prawnej wynikającej z ww. przepisu, a ewentualne wątpliwości związane z nieprecyzyjnymi sformułowaniami były m.in. przedmiotem interpretacji podejmowanej na drodze doktryny (przykładowo kwestia jednorazowości przywileju), która - jak wskazano - jest obecnie powszechnie stosowana.

W przypadku, gdy osoba, przeciwko której została wszczęta egzekucja, posiada kilka rachunków bankowych, wolna od egzekucji jest tylko jedna kwota w wysokości określonej w art. 54 ust. 1 ustawy Prawo bankowe. Jak podkreśla ZBP, banki działające w Polsce przy zajęciach rachunku bankowego zmierzają do centralizacji w skali całego banku prowadzonych zajęć, co oznacza pełną kontrolę w danym banku wykorzystywanej kwoty wolnej od potrąceń.

Praktyka bankowa i nadzór

Jak wskazano, banki przy zajmowaniu środków pieniężnych znajdujących się na rachunkach bankowych klientów kierują się przepisami ustawy Kodeks postępowania cywilnego odnoszącymi się do egzekucji z rachunków bankowych oraz przepisami ustawy Prawo bankowe w tym zakresie. Zgodnie z przepisami ww. ustaw bank poinformowany przez komornika prowadzącego egzekucję o zajęciu wierzytelności pieniężnej dłużnika wynikającej z posiadania rachunku bankowego nie dokonuje wypłat z danego rachunku i w przypadku istnienia środków na rachunku przekazuje te środki niezwłocznie na pokrycie egzekwowanych należności. Zajęcie rachunku obliguje bank do przekazania organowi egzekucyjnemu jedynie środków pieniężnych stanowiących nadwyżkę ponad wskazaną w przepisie kwotę.

Odnośnie do działań nadzorczych mających na celu przestrzeganie ochrony prawnej wynikającej z art. 54 ustawy Prawo bankowe informuję, że zgodnie z wyjaśnieniami Komisji Nadzoru Finansowego, wobec sporadycznie napływających dotąd do Urzędu KNF sygnałów mogących wskazywać na nieprawidłowości w postępowaniu banków w zakresie przestrzegania art. 54 ustawy Prawo bankowe, urząd nie podejmował w tej kwestii działań o charakterze systemowym.

Mając na uwadze powyższe, Ministerstwo Finansów podziela pogląd Komisji Nadzoru Finansowego, że ewentualne podjęcie prac legislacyjnych w zakresie zmiany przedmiotowego przepisu powinno zostać poprzedzone gruntownymi analizami i konsultacjami celem wypracowania rozwiązania, które w możliwie najszerszym stopniu zapewniłoby nie tylko szybkość i skuteczność prowadzonej egzekucji z wierzytelności z rachunków bankowych, ale również niezbędny poziom ochrony dłużników - posiadaczy rachunków.

Schemat postępowania banku przy zajęciu rachunku

Film edukacyjny z zakresu egzekucji komorniczej z wynagrodzenia za pracę

Podsumowanie

Przywilej egzekucyjny wkładu oszczędnościowego stanowi ważny mechanizm ochrony podstawowych potrzeb finansowych dłużnika w trakcie postępowania egzekucyjnego. Kluczowe jest jednak zrozumienie jego zakresu, ograniczeń oraz sposobu stosowania przez banki, aby uniknąć nadużyć i zapewnić sprawiedliwy przebieg egzekucji.