Wykonalność orzeczeń w kontekście przedawnienia roszczeń

Przedawnienie wykonalności jest potocznym określeniem, bowiem tytuł wykonawczy pozbawia się wykonalności ze względu na przedawnienie roszczenia objętego tytułem wykonawczym.

Tytułem wykonawczym będzie m.in. orzeczenie Sądu (wyrok albo nakaz zapłaty) po nadaniu klauzuli wykonalności.

Wniesienie pozwu do Sądu zmienia sytuację prawną roszczenia wierzyciela. Wydanie przez Sąd nakazu zapłaty (albo wyroku) sprawia, że inaczej liczymy przedawnienie. Nie ma już znaczenia czy dług powstał z umowy o dzieło (2 lata), czy z umowy pożyczki (3 lata). Od momentu wydania przez Sąd wyroku/nakazu zapłaty, przedawnić może się tylko to orzeczenie, w całości, albo tylko w zakresie odsetek.

Od 21 sierpnia 2019 roku komornik sądowy ma ustawowy obowiązek odmowy wszczęcia egzekucji w zakresie roszczenia, które uległo przedawnieniu, przy jednoczesnym zweryfikowaniu, czy zaistniały przewidziane przepisami czynności prawne przerywające bieg przedawnienia. Urzędowy obowiązek nie dotyczy roszczenia w zakresie odsetek od kwoty głównej.

Roszczenia stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu przedawniają się z upływem sześciu lat, ostatniego dnia roku kalendarzowego - taką uchwałę podjął Sąd Najwyższy w Izbie Cywilnej 23 października 2025 r. Była to odpowiedź na pytanie przedstawione przez Sąd Rejonowy w Szczytnie. Chodzi o sytuacje powstałe po zmianie przepisów kodeksu cywilnego w 2018 roku. Pełny tekst uchwały brzmi: Do określenia końca terminów przedawnienia roszczeń wymienionych w art. 125 par. 1 k.c. ma zastosowanie art. 118 k.c. Wątpliwości sądu przedstawiającego zagadnienie prawne wzbudziła natomiast wykładnia systemowa, skoro tożsama kwestia została uregulowana w tym samym tytule kodeksu cywilnego, dotyczącym przedawnienia roszczeń.

Sąd rejonowy przypomniał, że art. 118 k.c. statuuje dwie generalne normy. Druga z tych norm przewiduje sposób określenia końca biegu terminu przedawnienia przez wprowadzenie reguły, że jest to ostatni dzień roku kalendarzowego (chyba że termin przedawnienia jest krótszy niż dwa lata). Sąd przedstawiający zagadnienie prawne nie miał wątpliwości, że odnosi się ona do wszystkich przypadków określonych w zdaniu pierwszym, ale też nie stanowi całkowicie samodzielnej jednostki redakcyjnej. Artykuł 125 par. 1 k.c. dotyczący przedawnień roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem albo ugodą sądową wprowadza normę szczególną (lex specialis) względem normy wynikającej z art. 118 zd. 1 k.c., tj. odmiennie określa długość terminów przedawnienia. Co do zasady, z chwilą uzyskania przez wierzyciela tytułu egzekucyjnego, będącego prawomocnym orzeczeniem sądu lub ugodą zawartą przed sądem lub przez sąd zatwierdzoną, ujednoliceniu do sześciu lat ulega termin przedawnienia tych roszczeń, co do których art. 118 zd. 1 k.c. dopuszcza odstępstwa.

Sąd rejonowy przywołał pogląd wyrażony w uchwale Sądu Najwyższego z 22 maja 2024 r., III CZP 21/23, zgodnie z którym art. 115 k.c. nie ma zastosowania do upływu terminu przedawnienia, co oznacza, że termin przedawnienia może upłynąć w sobotę lub w niedzielę.

Przedawnienie roszczeń stwierdzonych prawomocnym orzeczeniem

Stosownie do art. 125 § 1 kc w brzmieniu od 9 lipca 2018 r. roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd przedawnia się z upływem sześciu lat. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości przedawnia się z upływem trzech lat.

W poprzednim stanie prawnym przepis ten stanowił, że roszczenie stwierdzone prawomocnym orzeczeniem sądu lub innego organu powołanego do rozpoznawania spraw danego rodzaju albo orzeczeniem sądu polubownego, jak również roszczenie stwierdzone ugodą zawartą przed sądem albo przed sądem polubownym albo ugodą zawartą przed mediatorem i zatwierdzoną przez sąd, przedawnia się z upływem lat dziesięciu, chociażby termin przedawnienia roszczeń tego rodzaju był krótszy. Jeżeli stwierdzone w ten sposób roszczenie obejmuje świadczenia okresowe, roszczenie o świadczenia okresowe należne w przyszłości ulega przedawnieniu trzyletniemu.

Wskazana zmiana wprowadzona została ustawą z dnia 13 kwietnia 2018 r. o zmianie ustawy - Kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. 1104). Zgodnie z art. 5 ust. 1 i 2 wskazanej ustawy do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosuje się od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Jeżeli zgodnie z ustawą zmienianą w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy.

Do wyroków wydanych przed 9 lipca 2018 roku mają zastosowanie przepisy przejściowe. W ustawie która zmieniła art. 125 k.c. z dniem 9 lipca 2018 r. tj. w ustawie z dnia 13 kwietnia 2018 r. „Art. 5. 1. Do roszczeń powstałych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy i w tym dniu jeszcze nieprzedawnionych stosuje się od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy przepisy ustawy zmienianej w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. 2. Jeżeli zgodnie z ustawą zmienianą w art. 1, w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, termin przedawnienia jest krótszy niż według przepisów dotychczasowych, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się z dniem wejścia w życie niniejszej ustawy.

Rozumienie terminu „roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości” wyjaśnił Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 12 maja 2016 r. wskazując, iż: „w art. 125 § 1 k.c. wyraźnie zróżnicowano terminy przedawnienia roszczeń o świadczenia okresowe i innych roszczeń. Roszczenie o odsetki za opóźnienie (art. 481 § 1 k.c.) należą do kategorii świadczeń okresowych i - jeżeli zostały stwierdzone tytułem wykonawczym - powinny przedawniać się z upływem trzech lat (art. 125 § 1 zdanie drugie k.c.). Chodzi tu jednak tylko o odsetki "należne w przyszłości", a więc takie, które stają się wymagalne m.in.

Przedawnienie odsetek wynosi 3 lata, a przedawnienie kwoty głównej to 6 lat (liczone na dzień 31 grudnia) albo ewentualnie 10 lat. Precyzując. Od 9 lipca 2018 r. obowiązuje termin 6 lat, ale termin 6 lat możemy liczyć dopiero od 9 lipca 2018 roku. Zatem wyrok prawomocny z dniem 2 maja 2016 roku przedawni się 31 grudnia 2024 r. zamiast 2 maja 2026 r., czyli po około 8 latach, ale dług z 1 kwietnia 2013 r. przedawni się po 10 latach, czyli 1 kwietnia 2023 roku. Skrócenie do 6 lat działa dopiero od 9 lipca 2018 r.

Nie ulega natomiast wątpliwości, że upływ okresu przedawnienia stanowi przyczynę uzasadniającą pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 kpc.

Należy przy tym zwrócić uwagę, że stosownie do art. 1 kpc który został dodany dodany przez art. 1 pkt 226 ustawy z dnia 4 lipca 2019 r. (Dz.U.2019.1469) zmieniającej kpc z dniem 21 sierpnia 2019 r. jeżeli z treści tytułu wykonawczego wynika, że termin przedawnienia dochodzonego roszczenia upłynął, do wniosku o wszczęcie egzekucji należy dołączyć również dokument, z którego wynika, że doszło do przerwania biegu przedawnienia.

Tą samą ustawą dodano do kpc art. zgodnie z którym organ egzekucyjny umorzy postępowanie w całości lub części na wniosek gdy zażąda tego dłużnik, jeżeli przed dniem złożenia wniosku o wszczęcie egzekucji roszczenie objęte tytułem wykonawczym uległo przedawnieniu, a wierzyciel nie wykaże, że nastąpiło zdarzenie, wskutek którego bieg terminu przedawnienia został przerwany.

Pomimo wprowadzenia wskazanych regulacji zmianie nie uległ art. 840 § 1 pkt 2 kpc.

Przerwanie biegu przedawnienia

Stosownie do art. 123 § 1 pkt 1 kc bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia.

Bez wątpienia czynnością przerywającą bieg przedawnienia jest złożenie wniosku o wszczęcie egzekucji (za wyjątkiem sytuacji w której postępowanie egzekucyjne następnie umorzono na wniosek wierzyciela - tak uchwała SN z 19.02.2015 r., III CZP 103/14, OSNC 2015, nr 12, poz. 137).

Stosownie zaś do art. 124 § 1 i 2 kc po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo.

Przechodząc na grunt przedmiotowej sprawy, należy w pierwszej kolejności stwierdzić, iż roszczenie główne nie uległo przedawnieniu. Po nadaniu klauzuli wykonalności tytułowi egzekucyjnemu bieg przedawnienia był przerywany wnioskami o wszczęcie egzekucji. Po raz pierwszy wnioskiem z 6 sierpnia 2007 r. Postępowanie to zostało umorzone z uwagi na bezskuteczność egzekucji w dniu 18 maja 2009 r. Wtedy termin przedawnienia zaczął biec na nowo. Kolejny wniosek o wszczęcie egzekucji został złożony 15 czerwca 2015 r., co po raz kolejny przerwało bieg terminu przedawnienia (który wynosił wówczas, tj. przed nowelizacją z 2018 r., 10 lat). Wszczęte tym wnioskiem postępowanie egzekucyjne umorzono 28 grudnia 2018 r. Bieg przedawnienia rozpoczął się wówczas na nowo i został przerwany wnioskiem z 6 sierpnia 2021 r.

Częściowo przedawniło się natomiast roszczenie odsetkowe - tj. w zakresie odsetek za opóźnienie należnych za okres od 4 października 2006 r. do dnia 14 czerwca 2012 r. Stosownie do cytowanego wyżej art. 125 § 1 kc roszczenie o świadczenie okresowe należne w przyszłości przedawnia się z upływem trzech lat. Odsetki bez wątpienia uznać należy za świadczenie okresowe. W pierwszej kolejności należy podkreślić, że we wskazanym przepisie chodzi o świadczenia należne w przyszłości, a więc po wydaniu orzeczenia, nie zaś o świadczenia wymagalne już w toku postępowania. Te przedawniają się bowiem w terminie wynikającym z art. 118 kc.

Nieprzedawnione były więc odsetki wymagalne w toku procesu - tj. należne za okres od dnia 6 września 2006 r. do dnia poprzedzającego wydanie nakazu - tj. do 3 października 2006 r. Przedawniły się natomiast częściowo odsetki należne w przyszłości, tj. od dnia wydania nakazu zapłaty - dla nich bowiem właściwy jest 3 letni termin przedawnienia.

Pierwsze postępowanie egzekucyjne zostało umorzone z uwagi na bezskuteczność egzekucji w dniu 18 maja 2009 r. Od tego rozpoczął się na nowo przerwany wnioskiem egzekucyjnym termin przedawnienia. Następna czynność wierzyciela miała miejsce dopiero 15 czerwca 2015 r., kiedy to wierzyciel złożył kolejny wniosek o wszczęcie egzekucji. Należy zatem przyjąć, że wniosek ten przerwał bieg przedawnienia wszystkich roszczeń odsetkowych należnych za 3 lata wstecz od dnia jego złożenia - tj. do 15 czerwca 2012 r. Wcześniejsze roszczenia odsetkowe od dnia wydania nakazu uległy zaś przedawnieniu przed dniem złożenia wskazanego wniosku. W tym więc zakresie, tj. roszczenia o odsetki za okres od 4 października 2006 r. do dnia 14 czerwca 2012 r. tytuł wykonawczy należało pozbawić wykonalności stosownie do art. 840 § 1 pkt 2 kpc.

Powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności dłużnik może wytoczyć, o ile istnieją ku temu podstawy przewidziane w powołanym przepisie, po powstaniu tytułu wykonawczego, czyli po nadaniu tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Skarżący nietrafnie dowodzi, że może nastąpić to dopiero po wszczęciu egzekucji. Pogląd taki, w odniesieniu do powództwa opozycyjnego, nie ma oparcia w przepisach, skoro art. 840 k.p.c. takiego ograniczenia czasowego nie zawiera a wprost stanowi o pozbawieniu tytułu wykonawczego wykonalności. Powództwo może być wytoczone niezależnie od tego, czy przeciwko dłużnikowi została już wszczęta egzekucja, istotne jest jedynie by zobowiązanie objęte tytułem wykonawczym było wymagalne. Wówczas dłużnik może żądać pozbawienia (ograniczenia) wykonalności tytułu wykonawczego tak długo, jak długo zachodzi możliwość wykonania tego tytułu.

Schemat przedstawiający proces przedawnienia roszczenia i przerwania biegu przedawnienia

Koszty procesu

Stosownie do art. 98 § 1 kpc strona przegrywająca sprawę obowiązana jest zwrócić przeciwnikowi na jego żądanie koszty niezbędne do celowego dochodzenia praw i celowej obrony (koszty procesu).

Zgodnie zaś z art. 100 kpc w razie częściowego tylko uwzględnienia żądań koszty będą wzajemnie zniesione lub stosunkowo rozdzielone. Sąd może jednak włożyć na jedną ze stron obowiązek zwrotu wszystkich kosztów, jeżeli jej przeciwnik uległ tylko co do nieznacznej części swego żądania albo gdy określenie należnej mu sumy zależało od wzajemnego obrachunku lub oceny sądu.

W przedmiotowej sprawie należało przyjąć, że pozwany uległ jedynie w nieznacznej części, bowiem powództwo o pozbawienie tytułu wykonawczego wykonalności okazało się zasadne tylko w niewielkim zakresie, obejmującym jedynie część roszczenia odsetkowego stwierdzonego tytułem wykonawczym. W związku z tym zasadne było obciążenie powódki obowiązkiem zwrotu całości kosztów na rzecz pozwanego. Na koszty te złożyły się koszty zastępstwa procesowego w kwocie 900 zł - stosownie do § 2 pkt 3 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (t.j. Dz. U. z 2018 r. poz. 265) oraz koszt opłaty skarbowej od pełnomocnictwa w kwocie 17 zł. O odsetkach od kosztów orzeczono stosownie do art. 98 § 1[1] kpc.

Kluczowe orzeczenia sądowe dotyczące przedawnienia

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 21 sierpnia 2018 r. (sygn. akt V ACa 611/17): „Zmiana stanu prawnego jest zdarzeniem, o którym mowa w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.”.

Postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 21 września 2017 r. (sygn. akt I PZ 7/17): ” Artykuł 840 § 1 pkt 2 k.p.c. stwarza podstawę do zwalczania tytułu wykonawczego w przypadku, gdy już po powstaniu tytułu egzekucyjnego zaszły zdarzenia prowadzące do wygaśnięcia zobowiązania lub zdarzenia, wskutek których zobowiązanie nie może być egzekwowane. Rozróżnia się zdarzenia zależne od woli stron (np. spełnienie świadczenia, potrącenie) oraz niezależne od woli stron (m.in. przedawnienie roszczenia, niemożność świadczenia wskutek okoliczności, za które dłużnik nie odpowiada).

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 30 maja 2017 r. (sygn. akt I ACa 763/16): „Podniesienie zarzutu przedawnienia jest prawem dłużnika i może on z niego skorzystać zawsze, chyba że się tego prawa wyraźnie zrzekł. Wszczęcie egzekucji prowadzi zaś tylko do przerwania biegu przedawnienia i to tylko takich roszczeń, których termin przedawnienia jeszcze nie upłynął, ale nie może dłużnika prawa do podniesienia zarzutu przedawnienia, a w konsekwencji do uchylenia się od spełnienia przedawnionego roszczenia pozbawić. Ponadto podkreślić też trzeba w toku egzekucji dłużnik ma możliwość podniesienia zarzutu przedawnienia wyłącznie w postępowaniu o pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego, a tocząca się egzekucja nie może dłużnika pozbawić prawa do skorzystania z zarzutu przedawnienia.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 23 marca 2016 roku (sygn. akt I ACa 1758/15): „Zgodnie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. podstawą powództwa opozycyjnego mogą być tego rodzaju zdarzenia, które zaszły po powstaniu tytułu egzekucyjnego i spowodowały wygaśnięcie zobowiązania dłużnika lub niemożność jego egzekwowania. Zdarzenia w rozumieniu powyższego przepisu określają wyłącznie przepisy prawa materialnego. Do zdarzeń powodujących wygaśnięcie zobowiązania zalicza się: wykonanie zobowiązania, zrzeczenie się roszczenia przez wierzyciela, potrącenie, świadczenie w miejsce wypełnienia, odnowienie, wydanie wyroku, który zapadł na korzyść jednego z dłużników solidarnych, jeżeli uwzględnia zarzuty, które są wszystkim dłużnikom solidarnym wspólne, zmianę wierzyciela, zmianę stosunków, z powodu których zobowiązanie albo obowiązek gaśnie lub ulega ograniczeniu, zmianę wierzyciela, dokonanie świadczenia przez dłużnika po wszczęciu egzekucji, ziszczenie się warunku rozwiązującego, odnowienie zobowiązania, dobrowolne zwolnienie dłużnika od długu lub rozwiązanie ugody.

Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie z dnia 18 czerwca 2015 r. (sygn. akt I ACa 301/15): „Zgodnie z art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c., dłużnik może w drodze powództwa żądać pozbawienia tytułu wykonawczego wykonalności w całości lub części albo ograniczenia, jeżeli po powstaniu tytułu egzekucyjnego nastąpiło zdarzenie, wskutek którego zobowiązanie wygasło albo nie może być egzekwowane; gdy tytułem jest orzeczenie sądowe, dłużnik może powództwo oprzeć także na zdarzeniach, które nastąpiły po zamknięciu rozprawy, a także zarzucie spełnienia świadczenia, jeżeli zarzut ten nie był przedmiotem rozpoznania w sprawie. Skutek w postaci wygaśnięcia zobowiązania wywierają w szczególności takie zdarzenia materialnoprawne, jak: wykonanie zobowiązania przez spełnienie świadczenia zgodnie z jego treścią, potrącenie, odnowienie, zwolnienie z długu, świadczenie w miejsce spełnienia (datio in solutum).

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 12 lutego 2015 r. (sygn. akt CSK 272/14): „Przedawnienie roszczenia stwierdzonego tytułem wykonawczym może nastąpić po jego uzyskaniu, a więc po wydaniu prawomocnego orzeczenia. Nie może więc być mowy o podważaniu w sprawie takiego prawomocnego wyroku posiadającego przymiot powagi rzeczy osądzonej, skoro roszczenia nie skonkretyzowane również ulegają przedawnieniu (art. 125 § 1 k.c.). Następstwem upływu tego przedawnienia jest uprawnienie dłużnika do uchylenia się od obowiązku zaspokojenia przedawnionego roszczenia. Artykuł 840 k.p.c. nie uzależnia skuteczności zarzutu przedawnienia roszczenia stwierdzonego prawomocnym wyrokiem od podniesienia go w konkretnym postępowaniu. Z żadnego też unormowania nie wynika, jakoby skuteczność podniesienia zarzutu przedawnienia była uzależniona od zgłoszenia go w postępowaniu toczącym się na podstawie art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c.” (…) „Przedmiot i cel powództwa przeciwegzekucyjnego oraz roszczenia o zwrot wyegzekwowanego świadczenia są różne. Przedmiotem sporu przy powództwie opozycyjnym jest wykonalność wyroku i wystąpienie zdarzeń stanowiących jego przesłanki wymienione w art. 840 § 1 pkt 2 k.p.c. W razie uwzględnienia tego powództwa, w tym zakresie nie może być już prowadzona egzekucja. Natomiast w postępowaniu o zwrot niesłusznie ściągniętego świadczenia, a więc które nie było zaskarżalne, przedmiotem postępowania jest np. określona kwota, a nie pozbawienie wykonalności tytułu wykonawczego.

Wyrok Sądu Najwyższego z dnia 15 stycznia 2015 r. (sygn. akt I CSK 176/14):

Przedawnienie długu 2025: od kiedy liczyć i kiedy przerywa bieg