Skarga Pauliańska: Jak Odzyskać Pieniądze od Dłużnika, Który Przepisał Majątek na Bliskich
W trakcie trwania postępowania sądowego dłużnicy często podejmują działania, które mają na celu ukrycie posiadanego majątku. Najczęściej sprzedają go po zaniżonej cenie lub przekazują w darowiźnie bliskim lub rodzinie. Są przekonani, że w ten sposób staną się niewypłacalni. Co zrobić, jeżeli masz podejrzenie, że Twój dłużnik stosuje takie praktyki? W jaki sposób sprawić, aby dłużnik oddał Twoje pieniądze i nie uchylił się przed odpowiedzialnością? Jak zapobiegać takim sytuacjom? Tego wszystkiego dowiesz się z poniższego artykułu.
Nieuczciwi dłużnicy chcą być bardzo sprytni i przepisują majątek na swoją rodzinę lub najbliższych przyjaciół tylko po to, żeby schować go przed wierzycielem i komornikiem. Myślą, że dzięki takim zabiegom staną się niewypłacalni i nie będą musieli zwracać dłużnych pieniędzy. Na szczęście przepisy prawa przewidziały taką sytuację. Instytucja skargi pauliańskiej, która chroni w takich przypadkach wierzycieli, ma bardzo długą tradycję - wywodzi się już z czasów starożytnych, a konkretnie z prawa rzymskiego. Jeżeli Twój dłużnik celowo pomniejsza swój majątek, aby nie oddać Ci pieniędzy, to powinieneś skorzystać właśnie z instytucji skargi pauliańskiej.
Co to jest skarga pauliańska?
Skarga pauliańska została uregulowana prawnie w artykułach 527 - 534 kodeksu cywilnego. Jej istotą jest możliwość dochodzenia przez Ciebie swoich roszczeń pomimo czynności prawnych, które podjął dłużnik i które doprowadziły do jego niewypłacalności. Sprowadza się do tego, że zaskarżasz czynność, którą wykonał dłużnik wraz z osobą trzecią, po to, aby wpaść w niewypłacalność i ukryć swój majątek. Skutkiem uzyskania pozytywnego rozpatrzenia przez sąd skargi pauliańskiej będzie uznanie czynności prawnej pomiędzy dłużnikiem, a osobą trzecią za ważną, ale bezskuteczną w stosunku do wierzyciela, który tę czynność zaskarżył. Czynność ta będzie skuteczna jednak pomiędzy dłużnikiem a osobą trzecią i pomiędzy dłużnikiem a innymi osobami, u których się zadłużył.
Pan Krystian jest dłużny Pani Annie 20 000 zł z tytułu niezapłaconej faktury za sprzedane mu towary. Ponadto Pan Krystian jest dłużny Panu Andrzejowi 10 000 zł z tytułu zaległych czynszów za wynajem hali produkcyjnej. Nasz dłużnik, Pan Krystian, posiada maszyny produkcyjne o wartości 30 000 zł. Aby spłacić swoje długi musiałby sprzedać te maszyny. Wpadł jednak na inny pomysł - postanowił przekazać je w formie darowizny swojej szwagierce, Pani Jolancie, która również prowadzi działalność gospodarczą. Oczywiście między sobą dogadali się, że Pan Krystian dalej będzie mógł korzystać z tych maszyn. Pani Anna dowiedziała się o tej sytuacji i postanowiła skorzystać ze skargi pauliańskiej. Wygrała sprawę w sądzie - wobec niej czynność, której dokonali Pan Krystian ze szwagierką, jest bezskuteczna, czyli może zaspokoić swoją wierzytelność z maszyn przekazanych w darowiźnie Pani Jolancie. Niemniej jednak czynność ta nadal jest ważna i skuteczna pomiędzy Panem Krystianem a jego szwagierką, czyli maszyny te, zgodnie z zawartą pomiędzy nimi umową darowizny, należą do Pani Jolanty. Wobec Pana Andrzeja Pan Krystian po pozbyciu się swoich maszyn produkcyjnych jest niewypłacalny. Jeżeli Pan Andrzej chce odzyskać swoje pieniądze, to również powinien skorzystać z instytucji skargi pauliańskiej.
Kiedy możliwe jest skorzystanie ze skargi pauliańskiej?
Aby móc wnieść skargę pauliańską, muszą być spełnione wszystkie trzy warunki:
- Dłużnik i osoba trzecia dokonali czynności prawnej, w wyniku której osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, natomiast dłużnik stał się niewypłacalny lub mniej wypłacalny (do takich sytuacji zalicza się także zaniechanie dokonania czynności prawnej, w wyniku której majątek dłużnika uległby zwiększeniu lub zapobiegał jego zmniejszeniu) - mówiąc inaczej, dłużnik wspólnie z osobami trzecimi próbuje wykręcić się od spłaty długu przez działania, które zmniejszą posiadany przez niego majątek.
- Dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela - mówiąc inaczej, dłużnik ma działać z pełną premedytacją.
- Osoba trzecia wiedziała lub miała możliwość dowiedzenia się, że jej działanie przynosi krzywdę wierzycielowi - osoba, która wchodzi z dłużnikiem w określone umowy również ma działać z premedytacją, lub przynajmniej musi mieć możliwość dowiedzieć się, w jakim celu podpisuje umowę z dłużnikiem.
Pan Norbert posiada wobec Pana Stanisława dług w wysokości 30 000 zł, ale posiada maszynę produkcyjną o wartości 40 000 zł. W celu uniknięcia spłaty długu:
- może sprzedać swoją maszynę produkcyjną po zaniżonej cenie swojemu sąsiadowi, który również prowadzi działalność gospodarczą
- może przekazać tę maszynę w formie darowizny swojemu szwagrowi
- może celowo nie przyjąć pieniędzy, które dostał w spadku po swoim ojcu
Wszystkie te czynności kwalifikują się pod skorzystanie przez Pana Stanisława z instytucji skargi pauliańskiej.
Mówiąc inaczej, aby móc skorzystać ze skargi pauliańskiej, dłużnik musiał dokonać czynności prawnej, wiedząc, że w ten sposób krzywdzi wierzyciela. Natomiast osoba trzecia, która odniosła korzyść, musiała mieć świadomość, że krzywdzi wierzyciela, ewentualnie mogła łatwo taką informację uzyskać. Dlatego właśnie najlepszym dowodem takiego działania jest przepisanie przez dłużnika części swojego majątku na swoją rodzinę lub zaufanych kontrahentów. Osoby z najbliższego kręgu dłużnika na pewno wiedziały lub mogły z łatwością dowiedzieć się o jego zadłużeniu. Dlatego też w prawie zostało przyjętych kilka domniemań związanych ze skargą pauliańską:
- Jeżeli korzyść od dłużnika uzyskały osoby będące z nim w bliskim stosunku prywatnym, np. wujek, szwagierka, przyjaciel, narzeczony, wówczas sąd domniemywa, że osoby te wiedziały, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela.
- Jeżeli korzyść od dłużnika uzyskał przedsiębiorca, który pozostaje z dłużnikiem w stałych stosunkach biznesowych, wówczas sąd również domniemywa, że firma ta wiedziała o tym, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia swoich wierzycieli.
- Jeżeli dłużnik dokona darowizny w stanie niewypłacalności lub ta darowizna doprowadzi finalnie do stanu jego niewypłacalności, wtedy sąd domniemywa, że dłużnik działał z premedytacją, czyli ze świadomością pokrzywdzenia swoich wierzycieli.
Jak sformułować pozew w sprawie skargi pauliańskiej?
Pozew należy skierować do sądu właściwego dla adresu pozwanego, którym, co ważne, nie jest dłużnik, ale osoba trzecia. Pozew powinien określać wartość wierzytelności oraz opisywać żądanie. Wierzyciel powinien domagać się, by sąd uznał określoną czynność (np. kupno majątku dłużnika przez osobę trzecią lub przyjęcie przez nią darowizny) za bezskuteczną. Co ważne, ciężar udowodnienia tego, że dłużnik zadziałał na Twoją niekorzyść wyzbywając się swojego majątku spoczywa na Tobie. Na szczęście, tak jak już wspomnieliśmy, sąd przyjmuje szereg domniemywań, dzięki czemu będzie Ci łatwiej udowodnić swoje racje.
W pozwie warto wnioskować o udzielenie zabezpieczenia np. w postaci zakazu sprzedaży danej rzeczy. Jeżeli pozew dotyczy nieruchomości, należy złożyć wniosek o wpis w księdze wieczystej dotyczący zakazu zbywania i obciążania nieruchomości. Co ważne, skardze pauliańskiej podlega jedynie czynność lub zaniechanie czynności, które już zostało dokonane. Nie możesz zaskarżyć jedynie samych zamiarów dłużnika do uniknięcia długu, nawet jeżeli Ci o nich wiadomo.
Może zdarzyć się, że osoba trzecia przekaże majątek dłużnika kolejnej osobie. Pozew należy wtedy skierować przeciwko tej osobie tylko wtedy, gdy weszła w posiadanie majątku nieodpłatnie lub wiedziała o okolicznościach sprawy.
Uzyskałem wyrok. Co dalej?
Jeżeli sąd wyda wyrok na Twoją korzyść, to wyrok taki daje prawo do egzekucji swojej wierzytelności z majątku osoby trzeciej, którą uzyskała w wyniku umowy z dłużnikiem.
Niejeden przedsiębiorca spotkał na swojej drodze „cwanego” dłużnika, który zrobi niemalże wszystko, aby tylko nie uregulować swojego zobowiązania. Można by jeszcze zrozumieć sytuację, w której dłużnik naprawdę nie ma z czego spłacić swojego długu. Brak jest jednak jakiegokolwiek usprawiedliwienia dla działań dłużnika, który ma dość pokaźny majątek, jednak celowo i z zamiarem nie chce spłacać zaciąganych zobowiązań. Dość często w dzisiejszych czasach, możemy spotkać się z sytuacją, w której nasz dłużnik mieszka w ładnym domu, jeździ drogim autem czy wyjeżdża regularnie na kosztowne wycieczki zagraniczne. Taki stan rzeczy może być bardzo irytujący dla wierzyciela, czemu z resztą nie można się dziwić, bo chyba każdy z nas, znajdując się w takich okolicznościach, tak właśnie by się czuł. Z czego może wynikać taki stan faktyczny?
W przypadku, gdy egzekucja prowadzona przez komornika okazuje się bezskuteczna, uzyskujemy jedynie wiadomość o tym, że dłużnik nie posiada majątku pozwalającego na zaspokojenie naszej wierzytelności, oraz możemy dowiedzieć się także o czynnościach jakie komornik podjął, aby ustalić ten fakt. Zakładając jednak, że posiadamy wiedzę, albo dopiero dowiemy się z czasem, że dłużnik np. jeździ wartościowym autem, bądź posiada jakieś nieruchomości, to wówczas zestawiając te okoliczności z postanowieniem komornika o umorzeniu egzekucji z tytułu jej bezskuteczności, rodzi nam się pytanie, do kogo ten majątek należy? Następna myśl, jak może przyjść nam do głowy, to taka, że jest to tak naprawdę majątek dłużnika, którego celowo i pozornie się wyzbył na rzecz swoich najbliższych, aby uniknąć odpowiedzialności za swoje zobowiązania. I co najważniejsze, bardzo często się nie mylimy.
Aby jednak spróbować to potwierdzić i uzyskać informację o nieuczciwych praktykach naszego dłużnika, możemy skorzystać z rozwiązania, które zostało już wcześniej omówione przy okazji jednego z naszych poprzednich wpisów, tj. instytucji wyjawienia majątku. Dla przypomnienia, polega ona na przymuszeniu dłużnika do złożenia przed sądem wykaz posiadanego majątku. Co istotne, podczas posiedzenia sądowego mamy możliwość zadawania dłużnikowi pytań dotyczących jego majątku, a w konsekwencji ustalenia, czy wyzbył się go ze szkodą dla nas, lub czy na przykład odziedziczył spadek. Tego typu informacje mogą prowadzić do odzyskania pieniędzy od dłużnika, który teoretycznie jest niewypłacalny.
Zasady jej działania definiują szczegółowo przepisy kodeksu cywilnego, a konkretnie art. 527 - 534 k.c. Aby jednak nie powielać ich treści, skupmy się na jej istocie, która umożliwia jej zastosowanie, w sytuacji, gdy dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela, przekazując składniki swojego majątku osobom trzecim, mając na celu uchylenie się przed odpowiedzialnością za własne długi. Co wymaga jednak podkreślenia, osoby trzecie także muszą wiedzieć, lub przy zachowaniu należytej staranności mogłyby się dowiedzieć, że dłużnik działał z premedytacją, na szkodę wierzyciela. Uwzględnienie skargi pauliańskiej powoduje tzw. bezskuteczność czynności prawnej, którą podjął dłużnik, celem wyzbyć się swojego majątku. Jako przykład takich czynności można by najczęściej wskazać sprzedaż czy darowiznę, potocznie określane jako „przepisanie” majątku na inną osobą, głównie na bliskiego członka rodziny. W sytuacji, gdy czynność ta okaże się bezskuteczna, to wierzyciel będzie uprawniony do przeprowadzenia egzekucji z danego składnika majątku tak, jakby nadal był on własnością dłużnika.
Czym jest skuteczna windykacja?
W praktyce wielu przedsiębiorców, windykacja kojarzy się wyłącznie ze skierowaniem sprawy do sądu oraz następnie, po uzyskaniu nakazu zapłaty, na przekazaniu sprawy komornikowi. Warto jednak wskazać, że etap windykacji sądowej może zostać poprzedzony przez windykację polubowną, która jeżeli jest dobrze przeprowadzona (np. przy wsparciu radcy prawnego czy adwokata), może doprowadzić do wyegzekwowania należności.
Warto jednak wskazać, że na każdym etapie windykacji wierzyciel (czy pełnomocnik prowadzący jego sprawy) powinien wykazywać aktywność- np. poprzez składanie wniosków o zabezpieczenie roszczenia, wypracowywania harmonogramów polubownej spłaty z dłużnikiem czy wyszukiwanie składników majątku dłużnika, które potencjalnie były wyprowadzone z jego majątku (tutaj np. przy wsparciu komornika, a także właściwego Urzędu Skarbowego czy nawet w skrajnych przypadkach organów ścigania).
Nieskuteczna egzekucja komornicza - co dalej?
Co jeżeli wierzyciel przeszedł przez wszystkie etapy sądowe oraz komornicze, poniósł związane z tym koszty i nadal nie odzyskał należności? Należy wtedy rozważyć dokładniejsze sprawdzenie sytuacji dłużnika oraz w razie potrzeby podjęcie dodatkowych czynności- np. wniesienie powództwa ze skargi pauliańskiej.
Jest jasne, że nie będzie on wprost oświadczał wierzycielowi o swoich działaniach czy podawał ich szczegółów (chociaż doświadczenie pokazuje, że niektórzy dłużnicy nie zachowują w tym zakresie żadnej ostrożności). Dobrym narzędziem do wykorzystania w celu zebrania informacji o dłużniku i jego sytuacji majątkowej może być OSINT, czyli tzw. OSINT (biały wywiad).
Sposoby odzyskania długu od dłużnika? (EN)
Zgodnie z art. 527 kodeksu cywilnego, powództwo ze skargi pauliańskiej powinno być wniesione w terminie 5 lat od dnia dokonania czynności. Jest to termin o charakterze zawitym, co w praktyce oznacza, że po jego upływie uprawnienie wygasa. Co ważne, termin ten nie przedłuża się do końca roku (jak np. w przypadku niektórych innych terminów).
W praktyce największe trudności wierzycielowi może przysporzyć zebranie odpowiednich dowodów oraz informacji. Czasami warto zastosować tzw. przepisy prawa upadłościowego przyznają wierzycielowi możliwość złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości dłużnika. Bardzo często się zdarza, że dłużnicy próbując chronić swój majątek przed komornikiem, przekazują w darowiźnie swoje nieruchomości członkom rodziny - myśląc, „w końcu i tak wszystko zostaje w rodzinie”. Jednak mało który zadłużony ma świadomość, że takie działanie może być uznane za bezskuteczne.
Trzeba pamiętać, że gdy dłużnik wyzbył się swego majątku na rzecz osoby trzeciej po to, by utrudnić lub całkowicie udaremnić egzekucję należności, pogarsza tym samym sytuację wierzyciela. Ten ostatni ma jednak narzędzie prawne w postaci skargi pauliańskiej. Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć (art. 527 § 1 k.c.).
To roszczenie kierowane w pozwie cywilnym, przeciwko osobie trzeciej, która uzyskała korzyść od dłużnika. Jeżeli osoba taka zbyła rzecz dalej, to możliwość pozywania przechodzi na kolejną osobę. Celem powództwa jest uznanie przez sąd czynności np. darowizny dokonanej przez dłużnika (z pokrzywdzeniem wierzyciela) za bezskuteczną.
Uzyskanie korzystnego wyroku nie sprawi, że dana rzecz powróci od razu do majątku dłużnika. Traktuje się ją jednak tak, jakby w skład tego majątku wchodziła i wierzyciel może prowadzić z tego składnika egzekucję. Aby przeprowadzić egzekucję z majątku osoby trzeciej, konieczne jest jeszcze złożenie wniosku o nadanie wyrokowi klauzuli wykonalności.
To dopiero zapewni wierzycielowi możliwość przeprowadzenia egzekucji komorniczej z przedmiotów majątkowych, które wskutek czynności uznanej za bezskuteczną wyszły z majątku dłużnika (w drodze skargi pauliańskiej) albo do niego nie weszły (np. poprzez odrzucenie spadku, czy przez udzielenie pożyczki bez zwrotu).
| Warunek | Opis |
|---|---|
| 1. Czynność prawna dłużnika | Dłużnik dokonał czynności prawnej (np. sprzedał swoją nieruchomość). |
| 2. Pokrzywdzenie wierzyciela | Czynność prawna dokonana przez dłużnika doprowadziła do pokrzywdzenia wierzyciela, gdyż dłużnik stał się niewypłacalny (albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności). |
| 3. Korzyść majątkowa osoby trzeciej | Osoba trzecia uzyskała na skutek tej czynności korzyść majątkową. |
| 4. Świadomość dłużnika | Dłużnik był świadomy swojego działania, doskonale wiedział, że takim sposobem szkodzi wierzycielowi. |
| 5. Wiedza osoby trzeciej | Osoba trzecia, która uzyskała korzyść majątkową, wiedziała (lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć) o tym, że dłużnik działa ze świadomością pokrzywdzenia swojego wierzyciela. |
Wszystkie te warunki muszą zostać spełnione łącznie. Warto wspomnieć, że w obrocie prawnym funkcjonują domniemania prawne związane ze skargą pauliańską. Gdy wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli uzyskała korzyść majątkową osoba będąca w bliskim z nim stosunku (np. córka), domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Jeżeli wskutek czynności prawnej dokonanej przez dłużnika z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową bezpłatnie (np. w drodze darowizny), wierzyciel może żądać uznania czynności za bezskuteczną, chociażby osoba ta nie wiedziała i nawet przy zachowaniu należytej staranności nie mogła się dowiedzieć, że dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. Należy też pamiętać, że wierzyciel składając skargę do sądu będzie musiał udowodnić następujące okoliczności:
- dokonana czynność prawna sprawiła, iż dłużnik stał się niewypłacalny lub niewypłacalny w stopniu większym niż przed dokonaniem owej czynności prawnej, co poskutkowało pokrzywdzeniem wierzyciela;
- w czasie dokonywania czynności prawnej dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela;
- osoba trzecia wiedziała lub z łatwością mogła dowiedzieć się, że czynność prawna skutkuje pokrzywdzeniem wierzyciela i dłużnik działał z takim zamiarem.
Wierzyciel, składając pozew przeciwko obdarowanemu, musi liczyć się z tym, że jeśli powyższego nie udowodni, może sprawę w sądzie przegrać.
Sposoby odzyskania długu od dłużnika? (EN)
tags: #jeszcze #nie #dluznik #a #juz #przepisal