Kiedy bank mógł wystawić bankowy tytuł egzekucyjny?

Bankowy tytuł egzekucyjny (BTE) stanowił niegdyś instrument ułatwiający bankom szybkie i efektywne dochodzenie wierzytelności wynikających z czynności bankowych, bez konieczności uzyskiwania odpowiedniego orzeczenia sądowego. By móc wyegzekwować należność, bank musiał jedynie wystąpić do sądu o nadanie klauzuli wykonalności, która potwierdzała, iż dany tytuł nadaje się do egzekucji przez komornika. Sąd badał wystawienie takiego tytułu jedynie pod względem formalnym, nie wnikając przy tym w zasadność roszczenia.

Instytucja bankowego tytułu egzekucyjnego istniała w pierwszej wersji ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Prawo bankowe. Bankowy tytuł egzekucyjny mógł zostać wystawiony na podstawie ksiąg banków lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych. Bank po spełnieniu określonych wymogów mógł wystąpić do sądu o nadanie tytułowi egzekucyjnemu klauzuli wykonalności. Po nadaniu przez sąd klauzuli wykonalności b.t.e. stawał się tytułem wykonawczym, czyli podstawą prowadzenia egzekucji przez komornika.

Schemat działania bankowego tytułu egzekucyjnego

Podstawa prawna i wymogi formalne

Zgodnie z przepisem art. 96 ust. 1 Prawa bankowego, na podstawie ksiąg banków lub innych dokumentów związanych z dokonywaniem czynności bankowych, banki mogły wystawiać bankowe tytuły egzekucyjne. Ustęp drugi tego przepisu precyzował, że BTE - opatrzony pieczęcią banku oraz podpisami osób uprawnionych do działania w jego imieniu - musiał określać:

Bank, który go wystawił i na rzecz którego ma być prowadzona egzekucja.
Dłużnika zobowiązanego do zapłaty.
Wysokość zobowiązań dłużnika wraz z odsetkami i terminami ich płatności.
Datę wystawienia.
Czynność bankową, z której wynikają dochodzone roszczenia.
Wzmiankę o wymagalności dochodzonego roszczenia.

Zgodnie z ustępem trzecim tego przepisu, dopuszczalne było wystawianie dalszych BTE w wypadku egzekucji przeciwko kilku osobom lub z kilku części składowych majątku dłużnika.

Artykuł 97 ust. 1 Prawa bankowego stanowił, że BTE mógł być podstawą egzekucji, prowadzonej według przepisów Kodeksu postępowania cywilnego, po nadaniu mu przez sąd klauzuli wykonalności - wyłącznie przeciwko osobie, która bezpośrednio z bankiem dokonała czynności bankowej (albo która jest dłużnikiem banku z tytułu zabezpieczenia wierzytelności banku, wynikającej z czynności bankowej) i złożyła pisemne oświadczenie o poddaniu się egzekucji, gdy roszczenie objęte BTE wynika bezpośrednio z tej czynności bankowej (lub jej zabezpieczenia). W myśl ust. 2 tego przepisu, powyższe oświadczenie powinno określać kwotę zadłużenia, do której bank może wystawić BTE, oraz termin, do którego bank może wystąpić o nadanie klauzuli wykonalności. Przepis zastrzegał, że dłużnik może się poddać egzekucji wydania rzeczy - w razie ustanowienia zastawu rejestrowego albo gdy dokonano przeniesienia własności w celu zabezpieczenia roszczenia. Ustęp trzeci tego przepisu stanowił, że wniosek banku o nadanie BTE klauzuli wykonalności sąd rozpoznawał niezwłocznie, nie później niż w terminie 3 dni od dnia jego złożenia.

Artykuł 98 ust. 1 Prawa bankowego stanowił, że BTE mógł być podstawą egzekucji przeciwko osobie trzeciej, jeśli przejęła ona dług wynikający z czynności bankowej. Ustęp 2 tego przepisu przewidywał, że jeżeli po dokonaniu czynności bankowej obowiązek spełnienia świadczenia przeszedł na inne osoby (w wyniku spadkobrania lub przekształcenia osoby prawnej) albo gdy zachodziła potrzeba egzekucji z majątku wspólnego małżonków, podstawą egzekucji mógł być tytuł wykonawczy oparty na BTE, zaopatrzonym w klauzulę wykonalności nadaną przez sąd przeciwko tym osobom.

Postępowanie sądowe w sprawie nadania klauzuli wykonalności

Właściwym do nadania klauzuli wykonalności był sąd rejonowy ogólnej właściwości dłużnika. Wniosek banku o nadanie BTE klauzuli wykonalności powinien był czynić zadość wymogom pisma procesowego. Powinien był być do niego dołączony oryginał BTE oraz pismo zawierające oświadczenie dłużnika o poddaniu się egzekucji. Ponieważ postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności było formalne, sąd nie mógł w jego trakcie badać podstawy prawnej, z której wynikało roszczenie objęte BTE. Dlatego sąd nie był raczej uprawniony do żądania od banku przedstawienia umowy, z której wynikało dochodzone przez niego roszczenie. Sąd sprawdzał natomiast, czy wskazana w treści BTE czynność bankowa nie była obarczona wadami.

Sąd lub referendarz sądowy rozpoznający wniosek o nadanie klauzuli wykonalności BTE dokonywał sprawdzenia wniosku i samego BTE jedynie pod względem formalnym. W postępowaniu tym badał bowiem tylko, czy dłużnik skutecznie poddał się egzekucji (zob. art. 97 ustawy Prawo bankowe) oraz czy objęte BTE roszczenie wynika z czynności bankowej dokonanej bezpośrednio z bankiem lub z zabezpieczenia wierzytelności banku wynikającej z tej czynności (art. 786² § 1 k.p.c.). Nie podlegały więc badaniu przez sąd jakiekolwiek kwestie merytoryczne, które mogłyby przesądzać już o samej zasadności roszczenia.

Postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności BTE powinno było zostać wydane w terminie trzech dni od dnia złożenia wniosku. Na postanowienie sądu o nadaniu klauzuli wykonalności i na odmowę nadania klauzuli wykonalności BTE przysługiwało zażalenie. Termin do wniesienia zażalenia wynosił tydzień.

Zmiany prawne i zniesienie instytucji BTE

14 kwietnia 2015 r. Trybunał Konstytucyjny orzekł, że przepisy Prawa bankowego pozwalające bankom na wystawianie bankowych tytułów egzekucyjnych oraz na wszczynanie na ich podstawie postępowania egzekucyjnego - art. 96 ust. 1 oraz art. 97 ust. 1 pr. bank. - naruszają konstytucyjną zasadę równości. Trybunał uznał, że przepisy te są niezgodne z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP i odroczył utratę mocy przepisów uznanych za niezgodne z Konstytucją RP do 1 sierpnia 2016 r.

25 września 2015 r. Sejm przyjął ustawę znoszącą instytucję bankowego tytułu egzekucyjnego. Ustawa została ogłoszona w Dzienniku Ustaw i weszła w życie po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia. Ustawa ta uchyliła art. 96-98 Prawa bankowego, czyli przepisy umożliwiające bankom wystawianie bankowych tytułów egzekucyjnych.

Uregulowania ustawy z 25 września 2015 r. przewidziały, że postępowanie w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu wszczęte i niezakończone przed dniem wejścia w życie tej ustawy podlega umorzeniu, z zastrzeżeniem, że jeżeli przed dniem wejścia w życie ustawy wydano postanowienie w przedmiocie nadania klauzuli wykonalności bankowemu tytułowi egzekucyjnemu, dalsze postępowanie w sprawie o nadanie klauzuli wykonalności toczy się według przepisów dotychczasowych. Jednocześnie bankowy tytuł egzekucyjny, któremu nadano klauzulę wykonalności na podstawie przepisów dotychczasowych, zachował moc tytułu wykonawczego także po dniu wejścia w życie nowej ustawy.

Bankowy tytuł egzekucyjny a fundusze sekurytyzacyjne

Bankowy tytuł egzekucyjny opatrzony przez sąd klauzulą wykonalności nie był orzeczeniem sądowym, co powoduje, iż roszczenie z niego wynikające, jako związane z prowadzeniem działalności gospodarczej, ulega przedawnieniu po upływie 3 lat. Może zatem dojść do sytuacji, w której termin przedawnienia wobec banku uległ przerwaniu i sam bank mógłby nadal egzekwować swoje należności, jednak na skutek cesji na rzecz funduszu sekurytyzacyjnego, bankowi nie przysługuje już roszczenie.

W orzecznictwie przyjęto, że niedopuszczalne jest nadanie na podstawie art. 788 § 1 k.p.c. klauzuli wykonalności na rzecz niebędącego bankiem nabywcy wierzytelności objętej bankowym tytułem egzekucyjnym, także po zaopatrzeniu go w sądową klauzulę wykonalności. Tym samym nabywca wierzytelności objętej bankowym tytułem egzekucyjnym, który nie jest bankiem, nie ma innej możliwości przymusowej realizacji swojej wierzytelności niż dochodzenie jej na drodze procesu cywilnego. Jest tak dlatego, że prawo wystawiania bankowych tytułów egzekucyjnych stanowi przywilej banków, polegający na ułatwieniu dochodzenia wierzytelności wynikających z czynności bankowych. Takiego przywileju ustawodawca nie nadał funduszom sekurytyzacyjnym, które są z reguły nabywcami wierzytelności banków. W konsekwencji, fundusz sekurytyzacyjny, będący nabywcą wierzytelności banku, musi dochodzić tej wierzytelności przed sądem, a wyciągi z ksiąg rachunkowych funduszu mogą stanowić podstawę wydania nakazu zapłaty w postępowaniu nakazowym.

Sama cesja, tj. sprzedaż wierzytelności nie powoduje przerwania biegu przedawnienia. Podobnie jak działania banku w oparciu o bankowy tytuł egzekucyjny w stosunku do nowego wierzyciela, który nie jest bankiem. W przypadku gdy roszczenie z bankowego tytułu egzekucyjnego nabył fundusz sekurytyzacyjny, bieg terminu przedawnienia rozpoczyna się dla niego od daty wypowiedzenia umowy kredytu lub pożyczki przez bank. Termin przedawnienia wynosi natomiast 3 lata od w/w zdarzenia. Mając na uwadze, że bankowe tytuły egzekucyjne były wystawiane do 2015 roku, większość zobowiązań nabytych przez fundusze sekurytyzacyjne na ich podstawie są przedawnione. Warto zatem kwestię tę zweryfikować - w szczególności, czy nowy wierzyciel nie wystarał się o wyrok sądowy potwierdzający jego uprawnienie.

Eurogospodarka: Bankowy Tytuł Egzekucyjny (BTE) - Wojciech Kowalczyk