Odpowiedzialność wierzyciela za działania innych wierzycieli
Nieuczciwi dłużnicy korzystają z całego łańcuszka osób trzecich, które pomagają udaremnić zaspokojenie wierzytelności. Konieczność zabezpieczenia wierzycieli przed skutkami bezprawnych działań dłużników, zmierzających do uchylenia się od wykonania zobowiązań, jest zagadnieniem nader aktualnym. Warto więc upowszechniać działania i orzeczenia polskich sądów zmierzające do odpowiedniego rozszerzenia kręgu osób, które powinny być odpowiedzialne obok dłużnika za jego nieuczciwe działania. Często tylko pociągnięcie do odpowiedzialności odszkodowawczej osób w różny sposób współdziałających z nieuczciwym dłużnikiem (lub nim kierujących) daje możliwość efektywnego zaspokojenia wierzytelności uszczuplonej nielegalnymi działaniami zmierzającymi do bezprawnego „uwolnienia się” od długu.
Działanie na szkodę wierzycieli poprzez różne formy uszczuplania majątku dłużnika w celu uniknięcia spłaty zobowiązań jest nad wyraz częstym przypadkiem. Społeczna naganność tego typu działań nie budzi wątpliwości - skoro zaciągnęło się zobowiązanie, trzeba wykonać. Jako zachowanie sprzeczne z zawartą umową cywilnoprawną nosić ono będzie zarazem cechę bezprawności. Czy jest ono jednak zachowaniem karalnym?
Kodeks karny (k.k.) przewiduje trzy zasadnicze typy przestępstw, które ogólnie można nazwać przestępstwami przeciwko interesom wierzycieli. Są to kolejno: niezaspokojenie roszczeń wierzyciela (art. 300 k.k.), pozorne bankructwo (art. 301 k.k.) oraz faworyzowanie wierzycieli (art. 302 k.k.).
Przestępstwa przeciwko interesom wierzycieli
Udaremnienie lub uszczuplenie wierzyciela (Art. 300 Kodeksu karnego)
Art. 300 Kodeksu karnego dotyczy przestępstwa udaremnienia lub uszczuplenia zaspokojenia wierzyciela. W myśl powoływanego przepisu dłużnik, który w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3.
Jeżeli pokrzywdzonym nie jest Skarb Państwa, ściganie tego przestępstwa następuje na wniosek pokrzywdzonego.
Surowsza odpowiedzialność karna spotka dłużnika, który w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu lub innego organu państwowego, udaremnia lub uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku zajęte lub zagrożone zajęciem, bądź usuwa znaki zajęcia, podlegać on bowiem będzie karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Przepisy Kodeksu karnego przewidują zaostrzoną odpowiedzialność karną wobec dłużnika, który w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości udaremnia bądź uszczupla zaspokojenie swojego wierzyciela przez to, że usuwa, ukrywa, zbywa, darowuje, niszczy, rzeczywiście lub pozornie obciąża albo uszkadza składniki swojego majątku, wyrządzając tym szkodę wielu wierzycielom. W tym przypadku dłużnik podlegać będzie karze pozbawienia wolności od 6 miesięcy do lat 8.
Sprawcą przestępstw opisanych w art. 300 kk może być wyłącznie dłużnik.
Pokrzywdzenie wierzyciela (Art. 301 k.k.)
W art. 301 kk spenalizowano różne formy przestępstwa pokrzywdzenia wierzyciela. Pierwszą z nich jest sytuacja, kiedy dłużnik kilku wierzycieli udaremnia lub ogranicza zaspokojenie ich należności przez to, że tworzy, opierając się na przepisach prawa, nową jednostkę gospodarczą i przenosi na nią składniki swojego majątku. W takiej sytuacji podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Drugą z nich jest sytuacja, kiedy dłużnik kilku wierzycieli doprowadza do swojej upadłości lub niewypłacalności. W tym przypadku podlega on karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5.
Trzecią z nich jest sytuacja, kiedy dłużnik kilku wierzycieli w sposób lekkomyślny doprowadza do swojej upadłości lub niewypłacalności, w szczególności przez trwonienie części składowych majątku, zaciąganie zobowiązań lub zawieranie transakcji oczywiście sprzecznych z zasadami gospodarowania. Dłużnik w tym przypadku podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Sprawcą przestępstw opisanych w przepisach art. 301 § 1-3 kk może być wyłącznie dłużnik. Przy czym odpowiedzialność karną może ponieść także dłużnik solidarny.
Zaspokojenie wybranych wierzycieli i łapownictwo w postępowaniu egzekucyjnym (Art. 302 k.k.)
W art. 302 kk przewidziano odpowiedzialność za przestępstwo zaspokojenia wybranych wierzycieli i przestępstwo łapownictwa w postępowaniu egzekucyjnym. I tak dłużnik, który w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości, nie mogąc zaspokoić wszystkich wierzycieli, spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych, czym działa na szkodę pozostałych, podlega grzywnie, karze ograniczenia wolności albo pozbawienia wolności do lat 2.
Dłużnik, który wierzycielowi udziela lub obiecuje udzielić korzyści majątkowej za działanie na szkodę innych wierzycieli w związku z postępowaniem upadłościowym lub zmierzającym do zapobiegnięcia upadłości, podlega karze pozbawienia wolności do lat 3. Karze tej podlega również wierzyciel, który w związku powyższym postępowaniem przyjmuje korzyść za działanie na szkodę innych wierzycieli albo takiej korzyści żąda.
Dowolne i wybiórcze spłacanie tylko niektórych wierzytelności może powodować odpowiedzialność karną dłużnika, także w przypadku, gdy jest on dopiero zagrożony niewypłacalnością, jeżeli działaniem tym naraża na szkodę pozostałych wierzycieli. Kodeks karny przyznaje w równym stopniu ochronę wszystkim wierzycielom dłużnika zagrożonego niewypłacalnością. Z tego względu, choć żaden przepis prawa nie przewiduje z góry określonego porządku spełniania świadczeń na rzecz wierzycieli, z normy art. 302 § 1 Kodeksu karnego należy wywieść ogólny zakaz dowolnego i wybiórczego spłacania długów.
Przedsiębiorca jest zagrożony niewypłacalnością, jeżeli pomimo wykonywania swoich zobowiązań, według rozsądnej oceny jego sytuacji ekonomicznej jest oczywistym, że w niedługim czasie stanie się niewypłacalny. Stan zagrożenia niewypłacalnością musi poprzedzać stan niewypłacalności. Sąd rozstrzygający kwestię odpowiedzialności karnej ma obowiązek zbadania nie tylko tego, czy wystąpił stan niewypłacalności, ale również tego, czy nie nastąpiło choćby zagrożenie niewypłacalnością, na co wskazywać mogą problemy z płynnością finansową dłużnika.
Jeżeli dłużnik jest zagrożony niewypłacalnością i nie jest w stanie spłacić ze swojego majątku wszystkich swoich wierzycieli, nie może on zabezpieczać ani spłacać tylko niektórych wierzycieli, działając przy tym na szkodę innych wierzycieli. Poprzez spłatę wierzytelności należy rozumieć nie tylko przekazanie wierzycielowi środków pieniężnych, ale także dokonanie czynności prawnych prowadzących do zaspokojenia zobowiązania w inny sposób niż poprzez spłatę wierzytelności. Przykładem takiej czynności może być cesja wierzytelności. Dokonanie cesji wierzytelności na rzecz jedynie niektórych spośród wierzycieli, w sytuacji zagrożenia niewypłacalnością, wypełnia znamiona przestępstwa z art. 302 k.k., gdyż w przypadku gdyby dłużnik nie zawarł umowy cesji, wierzytelność zostałaby przeznaczona na spłatę wszystkich wierzycieli i każdy z nich zostałby zaspokojony proporcjonalnie w określonej części.
Inne przykłady czynności zakazanych w przypadku zagrożenia niewypłacalnością to m.in. datio in solutum, czyli czynność prawna prowadząca do wygaśnięcia zobowiązania poprzez spełnienie w jego miejsce innego, np. oddanie przedmiotu majątkowego na spłatę zobowiązania, czy też czynności mające na celu zabezpieczenie niektórych wierzycieli przed innymi, np. ustanowienie zastawu lub hipoteki.
Żeby popełnić przestępstwo z art. 302 k.k., dłużnik musi mieć świadomość, że działa na szkodę niektórych spośród swoich wierzycieli. Nie jest jednak konieczny skutek w postaci wystąpienia szkody po stronie wierzycieli, gdyż przestępstwo to jest przestępstwem formalnym. W każdej zatem sytuacji, gdy dłużnik jest świadomy, że jego majątek nie wystarcza na spłatę wszystkich wierzytelności, powinien on rozważyć, czy spłata lub zabezpieczenie niektórych tylko wierzycieli nie będzie następować kosztem innych, a w rezultacie czy nie narazi go na odpowiedzialność karną.
Odpowiedzialność na podstawie Kodeksu cywilnego
Za szkodę odpowiedzialny jest nie tylko ten, kto ją bezpośrednio wyrządził, lecz także ten, kto inną osobę do wyrządzenia szkody nakłonił albo był jej pomocny, jak również ten, kto świadomie skorzystał z wyrządzonej drugiemu szkody. Jest to uregulowane w art. 422 k.c.
Warto podkreślić, że w omawianym wyroku przyjęto odpowiedzialność pozwanej na podstawie art. 422 k.c., czyli niezależnie od istnienia związku przyczynowego między szkodą a zachowaniem osoby świadomie korzystającej z cudzej szkody. Szkoda bowiem musi wystąpić, zanim skorzystanie z niej będzie mieć miejsce. Odpowiedzialność na podstawie art. 422 k.c. za świadome skorzystanie ze szkody wyrządzonej przez kogo innego osobie trzeciej jest odpowiedzialnością za czyn własny nawet wówczas, gdy ten czyn niedozwolony nie pozostaje w żadnym związku przyczynowym ze szkodą poszkodowanego.
Przykładem udaremnienia nieuczciwych działań jest wyrok Sądu Apelacyjnego w Łodzi z 29 kwietnia 2014 r. (sygn. akt I ACa 1417/13). W sprawie rozstrzygniętej tym wyrokiem prawomocnie orzeczono o odpowiedzialności odszkodowawczej pozwanej na podstawie art. 422 k.c. W omawianej sprawie ustalono, że pozwana świadomie skorzystała ze szkody, którą jej ojciec wyrządził wierzycielom osoby X będącej w upadłości. Pozwana, działając przez swojego ojca (jako pełnomocnika), zgłosiła w postępowaniu upadłościowym prowadzonym wobec osoby X fikcyjną wierzytelność na kwotę 800 000 zł, zabezpieczoną wekslem. Pozwana uzyskała zaspokojenie tej „wierzytelności”, w czego efekcie pozostali wierzyciele osoby X nie mogli zaspokoić swych rzeczywistych wierzytelności w ramach postępowania upadłościowego.
Należy tu podkreślić, że ojciec pozwanej został oskarżony i skazany za to, że udzielił pomocy osobie X w celu udaremnienia wykonania orzeczenia sądu upadłościowego (wyciągu z listy wierzytelności). Pomoc ta polegała na uszczupleniu zaspokojenia wierzycieli poprzez pozorne obciążenie składników majątku zagrożonych zajęciem. Ojciec pozwanej sporządził bowiem fikcyjną (antydatowaną) umowę o współpracy gospodarczej z osobą X, do której został wystawiony weksel na kwotę 800 000 zł. Weksel ten został następnie złożony w toku postępowania upadłościowego toczącego się wobec osoby X.
Sama pozwana też była oskarżana o popełnienie przestępstwa w tym zakresie, ale została uniewinniona. Sąd uznał, że wiedzę co do fikcyjności wspomnianej wierzytelności pozwana powzięła najpóźniej z chwilą wszczęcia przeciwko niej i jej ojcu postępowania karnego. Pozwana, udzielając ojcu pełnomocnictwa do prowadzenia spraw swej firmy oraz pełnomocnictwa procesowego w postępowaniu upadłościowym wobec X, posiadała dostateczną ilość informacji o źródle pochodzenia korzyści oraz o określonych faktach i powiązaniach między nimi. Wprawdzie nie wystarczało to do wypełnienia przez pozwaną znamion przypisanego jej przestępstwa, jednak niewątpliwie miała ona świadomość, że istnienie tej wierzytelności jest co najmniej wątpliwe. Wpisanie zabezpieczonej wekslem wierzytelności na listę wierzytelności było bowiem kwestionowane przez inne osoby, a ponadto przeciwko niej i jej ojcu toczyło się postępowanie karne, w efekcie którego jej ojciec został nieprawomocnie skazany. Otrzymując więc znaczną kwotę w ramach postępowania upadłościowego musiała być świadoma, że korzysta ze szkody wyrządzonej przestępstwem wierzycielom osoby X.
Działanie na szkodę wierzyciela - co robić?
Wierzyciel, który został pokrzywdzony działaniem dłużnika, powinien złożyć zawiadomienie o możliwości popełnienia przestępstwa. Może ono przybrać formę pisemną lub ustną. Złożenie ustnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa polega na stawieniu się w dowolnej jednostce policji lub prokuratury i zadeklarowaniu przez wierzyciela potrzeby złożenia zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa. Wówczas policjant bądź prokurator sporządza protokół, w którym zapisane zostaną wszelkie wskazane przez wierzyciela okoliczności dotyczące popełnionego przez dłużnika przestępstwa. W takim wypadku wierzyciel jako pokrzywdzony po przyjęciu od niego ustnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa może od razu zostać przesłuchany w charakterze świadka. Z czynności przesłuchania również sporządzany jest protokół. W obu przypadkach protokół podpisywany jest przez pokrzywdzonego i osobę prowadzącą czynność przyjęcia ustnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa i przesłuchania świadka.
Złożenie pisemnego zawiadomienia o możliwości popełnienia przestępstwa wymaga sporządzenia pisma, które musi zawierać następujące elementy: oznaczenie organu, do którego jest skierowane, tj. postanowienia o bezskuteczności egzekucji, wypisy z ksiąg wieczystych dowodzące przenoszenia składników majątkowych przez dłużnika na osoby trzecie lub inne podmioty.
Wszczęcie postępowania karnego może również nastąpić na skutek zawiadomienia organów ścigania o możliwości popełnienia przestępstwa przez komornika prowadzącego egzekucję przeciwko dłużnikowi.
Obrona dłużnika
W przypadku wszczęcia postępowania karnego wobec dłużnika powinien on przede wszystkim podjąć czynności mające na celu zaspokojenie roszczenia przysługującego wierzycielowi, gdyż w przypadku uznania, że wyczerpał on znamiona wskazanych wyżej czynów zabronionych dotyczących pokrzywdzenia wierzycieli, będzie to miało znaczenie przy rozstrzyganiu o karze. A nadto wobec sprawcy wskazanych wyżej przestępstw stanowiących działanie na szkodę wierzyciela, który dobrowolnie naprawił szkodę w całości, sąd może zastosować nadzwyczajne złagodzenie kary, a nawet odstąpić od jej wymierzenia.
Skutki skazania dłużnika
W praktyce wszczęcie postępowania karnego przeciwko dłużnikowi działającemu na szkodę wierzyciela może przyczynić się do zaspokojenia wierzytelności, gdyż wskazane wyżej instrumenty mogą zmotywować niesfornego dłużnika do spełnienia świadczenia w obawie przed grożącą mu karą.
Wskazać należy, że dłużnicy działający na szkodę wierzycieli muszą mieć świadomość, że skazanie ich prawomocnym wyrokiem może mieć przełożenie na ich dalsze życie. W dzisiejszych czasach coraz więcej pracodawców wymaga przedłożenia zaświadczenia o niekaralności, dlatego też piętno skazania będzie oddziaływać w sferze zatrudnienia dłużnika. Ponadto w przypadku osób piastujących funkcje publiczne również wymagane jest, aby były to osoby niekarane.
Nadto zgodnie z przepisami Kodeksu spółek handlowych nie może być członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej, likwidatorem albo prokurentem osoba, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w przepisach rozdziałów XXXIII-XXXVII Kodeksu karnego, a zatem za przestępstwa przeciwko obrotowi gospodarczemu i interesom majątkowym w obrocie cywilnoprawnym, do których zalicza się udaremnienie lub uszczuplenie zaspokojenia wierzyciela, przestępstwo pokrzywdzenia wierzyciela oraz przestępstwo zaspokojenia wybranych wierzycieli i łapownictwa w postępowaniu egzekucyjnym.
Negocjuj ugodę w sprawie długu samodzielnie // Wskazówki od prawnika
tags: #orzeczenia #wierzyciel #odpowiada #za #dzialania #wierzyciela