Kolejność zaspokajania należności pieniężnych w postępowaniu egzekucyjnym

Postępowania, których celem jest oddłużenie dłużnika - a tym samym spłata wierzycieli - zawsze prowadzi się na ściśle określonych zasadach. Ich istotnym elementem są regulacje dotyczące kolejności spłat wierzycieli. Zależy od nich w dużej mierze to, kiedy i ewentualnie w jakiej wysokości wierzyciele mogą spodziewać się uregulowania swoich należności. Bardzo często okazuje się, że zgromadzonego majątku dłużnika ustawia się wręcz kolejka wierzycieli. Jest to widoczne zwłaszcza wtedy, gdy przeciwko dłużnikowi wszczyna się egzekucję komorniczą bądź ogłasza się jego upadłość lub wszczyna restrukturyzację. Tymczasem ustawodawca nie wychodzi z założenia, że „kto pierwszy ten lepszy”. Choć w niektórych przypadkach może okazać się inaczej.

U podstaw zdefiniowania takiej kolejności leży założenie, zgodnie z którym niektóre rodzaje wierzytelności zasługują na pokrycie wcześniej. Co za tym idzie niekiedy również w wyższym zakresie niż inne. Kolejność tę regulują akty normatywne, mające zastosowanie dla tego typu egzekucji. Najczęściej będzie to więc Kodeks postępowania cywilnego; Prawa restrukturyzacyjne lub Prawo upadłościowe. Przy czym należy podkreślić, że w przypadku restrukturyzacji ustawodawca nie zdefiniował kolejności, w jakiej należy zaspokajać wierzycieli. Zawsze postępowanie egzekucyjne - a także restrukturyzacyjne lub upadłościowe - prowadzi się w celu zaspokojenia wierzycieli. Dlatego zasady podziału kwoty uzyskanej z egzekucji są tak istotne dla każdego z wierzycieli.

Ogólnie rzecz ujmując - zarówno na mocy odrębnych przepisów, jak i Kodeksu postępowania cywilnego, Prawa restrukturyzacyjnego lub Prawa upadłościowego - wysokie pierwszeństwo zaspokojenia mają należności alimentacyjne, grzywny sądowe oraz koszty samego postępowania.

Zmiany w przepisach dotyczących kolejności pokrycia składek

Data dodania: 15.04.2021 | 09:25Do wykazu prac legislacyjnych i programowych Rady Ministrów trafiła zapowiedź przygotowania projektu rządowego rozporządzenia, które zmieni obowiązujące przepisy o kolejności pokrycia wpłat z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. To dostosowanie do zmienionych od 20 lutego 2021 roku przepisów ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Jak wynika z informacji o przygotowywanym akcie prawnym, celem projektu, za przygotowanie którego odpowiada Stanisław Szwed, wiceminister rodziny i polityki społecznej, jest dostosowanie brzmienia rozporządzenia Rady Ministrów z 21 września 2017 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. poz. 1831) do przepisów znowelizowanej ustawy z 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2020 r. poz. 1427, z późn. zm.) oraz do ustawy z 23 października 2018 r. o Funduszu Solidarnościowym (Dz. U. z 2020 r. poz. 1787).

Zasadnicza potrzeba zmiany rozporządzenia podyktowana jest wejściem w życie z dniem 20 lutego 2021 r. nowelizacji art. 115 ust. 1 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Ustawa z 4 lipca 2019 r. o zmianie ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. poz. dostosowania par. 24 rozporządzenia do znowelizowanego art. 115 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, poprzez określenie (w ust. dodatkowe zmiany w pozostałych jednostkach redakcyjnych rozporządzenia mają charakter dostosowujący do ustawy z dnia 23 października 2018 r.

Od 20 lutego 2021 r. obowiązuje bowiem zmieniony art. 115 par. 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (zmieniony przez art. 1 pkt 32 lit. a tiret pierwsze, zmieniony ustawą z 4 lipca 2019 r. - Dz.U.2019.1553). koszty egzekucyjne powstałe w postępowaniu egzekucyjnym umorzonym z przyczyny określonej w art. 59 par. 2 w przypadku, o którym mowa w art. 64ca par. inne należności i odsetki, z zastrzeżeniem par. Tymczasem obowiązujące rozporządzenie w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach rozliczania składek, do których poboru jest zobowiązany Zakład Ubezpieczeń Społecznych w par. 24 ust. 1 stanowi, że z wpłaty na pokrycie należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, objętych danym tytułem wykonawczym, w pierwszej kolejności pokrywa się koszty upomnienia, koszty egzekucyjne, a następnie składki i odsetki za zwłokę należne funduszowi emerytalnemu i otwartym funduszom emerytalnym, proporcjonalnie do należności tych funduszy objętych tym tytułem.

Zmienione mają też zostać także ust. 3-7. Pierwszy z nich mówi, że z wpłaty na pokrycie należności z tytułu składek na Fundusz Emerytur Pomostowych, objętych danym tytułem wykonawczym, w pierwszej kolejności pokrywa się koszty upomnienia, koszty egzekucyjne, a następnie składki i odsetki za zwłokę. Drugi (czyli ust. 4) przewiduje, że z wpłaty na pokrycie należności z tytułu składek na ubezpieczenie zdrowotne, objętych danym tytułem wykonawczym, w pierwszej kolejności pokrywa się koszty upomnienia, koszty egzekucyjne, a następnie składki i odsetki za zwłokę. Zgodnie z kolei z ust. 5, z wpłaty na pokrycie należności z tytułu składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, objętych danym tytułem wykonawczym, w pierwszej kolejności pokrywa się koszty upomnienia, koszty egzekucyjne, a następnie składki i odsetki za zwłokę należne każdemu z funduszy, proporcjonalnie do należności każdego z tych funduszy objętych tym tytułem. Natomiast w myśl ust. 6, wpłatę na pokrycie wymierzonej dodatkowej opłaty, objętej danym tytułem wykonawczym, rozlicza się w pierwszej kolejności na pokrycie kosztów upomnienia, kosztów egzekucyjnych, a następnie na pokrycie tej opłaty, a - jak mówi ostatni zmieniany ust. 7 w par. 24 - z wpłaty na pokrycie dodatkowej opłaty wymierzonej od nieopłaconych składek na Fundusz Pracy i Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pracowniczych, objętej danym tytułem wykonawczym, w pierwszej kolejności pokrywa się koszty upomnienia, koszty egzekucyjne, a następnie dodatkową opłatę przysługującą każdemu z funduszy, proporcjonalnie do kwoty objętej tym tytułem.

Schemat kolejności zaspokajania należności w postępowaniu egzekucyjnym

Tytuł wykonawczy - kluczowy dokument w egzekucji

Podstawą wszczęcia egzekucji administracyjnej jest tytuł wykonawczy, który może dotyczyć obowiązków o charakterze pieniężnym (grzywny i kary) lub o charakterze niepieniężnym (na przykład nakaz rozbiórki). Aby możliwe było prowadzenie postępowania egzekucyjnego to dokument musi spełniać wymogi określone w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji.

Co to jest tytuł wykonawczy?

Tytuł wykonawczy jest dokumentem urzędowym stwierdzającym istnienie i zakres nadającego się do egzekucji roszczenia. Wystawiany on jest przed wszczęciem egzekucji. Brak lub wadliwość tego dokumentu stanowi podstawę do umorzenia postępowania egzekucyjnego ze względu na jego bezprzedmiotowość (wyrok NSA Ośrodek Zamiejscowy w Szczecinie, z dnia 6 maja 1998r. SA/Sz 1477/97).

Tytuł wykonawczy ma charakter pisma urzędowego. Potwierdza on istnienie i wymagalność obowiązku, który będzie egzekwowany. Należy jednak podkreślić, że ten dokument nie rozstrzyga żadnej sprawy, nie ma charakteru decyzji administracyjnej ani postanowienia. Dokument ten nie jest również aktem lub czynnością z zakresu administracji publicznej. Oznacza to, że nie jest możliwe wniesienie od niego skargi do sądu administracyjnego.

Kiedy egzekucja może być wszczęta?

Egzekucja może być wszczęta dopiero po przesłaniu zobowiązanemu pisemnego upomnienia. W upomnieniu powinno być zwarte wezwanie do wykonania obowiązku oraz zagrożenie skierowania sprawy do egzekucji. Dopiero po upływie 7 dni od doręczenia upomnienia może być wszczęte postępowanie egzekucyjne. Koszty upomnienia obciążają zobowiązanego. Ich wysokość nie może przekraczać czterokrotnej wysokości kosztów związanych z doręczeniem przesyłki poleconej. Szczegółowa treść upomnienia określona jest w rozporządzeniu Ministra Finansów, Funduszy i Polityki Regionalnej z dnia 18 listopada 2020r. w sprawie postępowania wierzycieli należności pieniężnych.

Upomnienie może dotyczyć kilku obowiązków (kilku należności pieniężnych), jeżeli dotyczą tego samego zobowiązanego. Przed przesłaniem upomnienia wierzyciel może podejmować działania informacyjne wobec zobowiązanego. Ich celem jest skłonienie do dobrowolnego wypełnienia obowiązku. 33 pkt. 7 ustawy prawo o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (wyrok NSA, Ośrodek Zamiejscowy w Lublinie z dnia 26 lutego 1996r. SA/Lu 481/95).

W przypadku, gdy przesłaliśmy tytuł z błędami, np. błędny Pesel podatnika, to urząd zwracał ten tytuł i wskazywał co trzeba poprawić. Poprawialiśmy tytuł i ponownie przysyłaliśmy do egzekucji. Obecnie urząd zwraca tytuł i nalicza koszty w wysokości 40 zł, które musimy płacić. Od 20 lutego 2021 roku nastąpiły zmiany w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zmiany dotyczą m.in. Wszczęcie postępowania egzekucyjnego następuje z chwilą przesłania przez Gminę tytułu wykonawczego do naczelnika urzędu skarbowego. W momencie wpływu tytułu do urzędu pobierana jest opłata egzekucyjna w wysokości 40 zł. Postępowanie egzekucyjne wszczyna się na wniosek wierzyciela o wszczęcie egzekucji administracyjnej i na podstawie wystawionego przez niego tytułu wykonawczego, sporządzonego według ustalonego wzoru.

Po wpływie tytułu wykonawczego od wierzyciela organ egzekucyjny bada z urzędu dopuszczalność egzekucji administracyjnej. Na wniosek wierzyciela niebędącego jednocześnie organem egzekucyjnym, złożony w terminie 14 dni od dnia doręczenia zawiadomienia o przyczynach nieprzystąpienia do egzekucji, organ egzekucyjny wydaje postanowienie o nieprzystąpieniu do egzekucji lub przystępuje do egzekucji. W myśl art. 64 ust. 1 ustawy egzekucyjnej organ egzekucyjny pobiera opłatę manipulacyjną za wszczęcie postępowania egzekucyjnego dotyczącego należności pieniężnej. Opłata manipulacyjna wynosi 40 zł.

Elementy tytułu wykonawczego

Tytuł wykonawczy zawiera elementy określone w art. 27 §1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Składa się z następujących elementów:

Oznaczenie wierzyciela.
Oznaczenie organu albo organów.
Dane zobowiązanego będącego osobą fizyczną (imię i nazwisko i jego adres zamieszania, imiona rodziców, data urodzenia, a także numeru identyfikacji podatkowej (NIP) lub numeru Powszechnego Elektronicznego Systemu Ewidencji Ludności (PESEL), jeżeli zobowiązany taki numer posiada) lub osobą prawną lub jednostką organizacyjną niebędącą osobą prawną;
Treść obowiązku, podlegającego egzekucji, jego podstawę prawną,
Data wstawienia tytułu wykonawczego oraz tytuł i podpis osoby reprezentującej wierzyciela;
Pouczenie o możliwości wniesienia zarzutów i sprzeciwu.

Gdy obowiązek ciąży na kilku podmiotach, to w tytule można ich wymienić łącznie jako zobowiązanych. Możliwe jest to jednak tylko w takiej sytuacji, gdy zakres odpowiedzialności wszystkich zobowiązanych jest taki sam. Jeżeli zakres odpowiedzialności poszczególnych podmiotów różni się, to należy wystawić odrębne dokumenty.

W razie prowadzenia egzekucji z majątku wspólnego zobowiązanego i jego małżonka, jak i z ich majątków osobistych, to należy wystawić dokument na oboje małżonków. Treść podlegającego egzekucji obowiązku, podstawa prawna tego obowiązku oraz stwierdzenie, że obowiązek jest wymagalny , a w przypadku egzekucji należności pieniężnej - także określenie jej wysokości, terminu od którego nalicza się odsetki z tytułu nie zapłacenia należności w terminie oraz rodzaju i stawki tych odsetek.

W jednym tytule wykonawczym można wymienić więcej niż jeden obowiązek podlegający egzekucji. Określenie obowiązku powinno powtarzać decyzję nakładającą obowiązek albo stosowny przepis prawa.

Wskazanie podstawy prawnej to powołanie decyzji, która nałożyła na zobowiązanego obowiązek. Jeżeli obowiązek wynika z aktu prawnego, to w dokumencie tym należy wskazać ten akt prawny. Wskazanie zabezpieczenia należności pieniężnej hipoteką przymusową albo przez ustanowienie zastawu skarbowego lub rejestrowego lub zastawu nieujawnionego w żadnym rejestrze, ze wskazaniem terminu powstania tych zabezpieczeń.

Wskazanie podstawy prawnej pierwszeństwa zaspokojenia należności pieniężnej, jeżeli należność korzysta z tego prawa i prawo to nie wynika z zabezpieczenia należności pieniężnej. Wskazanie podstawy prawnej prowadzenia egzekucji administracyjnej. Chodzi o podanie przepisów prawnych, na mocy których dopuszczalne jest prowadzenie egzekucji danego obowiązku.

Pouczenie zobowiązanego o skutkach niezawiadomienia organu egzekucyjnego o zmianie miejsca pobytu. Powyższe pouczenie powinno być zawarte przy pierwszym doręczanym zobowiązanemu piśmie. Zobowiązany musi podawać organowi informację o zmianie swego adresu dopiero po wszczęciu postępowania i po prawidłowym pouczeniu go o takim obowiązku i skutkach braku informacji o zmianie adresu.

Pouczenie zobowiązanego o przysługującym mu ,w terminie 7 dni, prawie zgłoszenia do organu egzekucyjnego zarzutów w sprawie prowadzenia postępowania egzekucyjnego. Przesłanki do wniesienia zarzutów określone są w art. 33 §1 pkt 1-10 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Termin do wniesienia zarzutów liczy się od dnia doręczenia zobowiązanemu tytułu wykonawczego.

Klauzula organu egzekucyjnego o skierowaniu tytułu do egzekucji administracyjnej. Powyższa klauzula ma charakter czynności materialno-technicznej. W ten sposób zostaje potwierdzone, że dokument jest prawidłowy i nadaje się do wykonania (wyrok NSA z 17 grudnia 1997r. III SA 984/96).

Wskazanie środków egzekucyjnych stosowanych w egzekucji należności pieniężnych. Data doręczenia upomnienia, a jeżeli doręczenie upomnienia nie było wymagane, podstawa prawna braku tego obowiązku.

Kilka słów o postępowaniu egzekucyjnym

Egzekucja w wyjątkowych sytuacjach

W wyjątkowych przypadkach egzekucja może być prowadzona bez wystawienia tytułu wykonawczego. Dotyczy to tak zwanego trybu uproszczonego. Stanowi o tym art.150 §3 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Zgodnie z treścią tego przepisu, egzekucja może być prowadzona bez upomnienia zobowiązanego oraz bez doręczenia mu odpisu dokumentu, a już po ustnym wezwaniu organu egzekucyjnego.

Możliwe jest to w sytuacji, gdy zwłoka w wykonaniu obowiązku może:

zagrozić zdrowiu lub życiu lub;
spowodować niemożność lub znaczne utrudnienie w dochodzeniu wykonania przez zobowiązanego obowiązku ;
w innych przypadkach określonych w przepisach odrębnych.

Kolejność zaspokajania wierzycieli w różnych postępowaniach

Kolejność zaspokojenia wierzycieli przez komornika wynika z przepisów Kodeksu postępowania cywilnego. Kolejności tej nie można zmieniać ani na mocy decyzji komornika bądź sądu, ani dłużnika czy wierzycieli. Z tego względu wierzyciele po prostu muszą zostać zaspokojeni zgodnie z przedstawioną kolejnością, nawet wówczas, gdyby zachodziły jakieś szczególne okoliczności.

W przypadku postępowania upadłościowego kluczową kwestią dla wierzycieli jest podział tzw. funduszy masy upadłości. Zgodnie z art. 335 Prawa upadłościowego fundusze masy upadłości obejmują sumy uzyskane z likwidacji masy upadłości oraz dochód uzyskany z prowadzenia lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa upadłego, a także odsetki od tych sum zdeponowanych w banku, chyba że przepisy ustawy stanowią inaczej. Oczywiście podział tych funduszy następuje w ściśle określony sposób. Poza tym sumy uzyskane z likwidacji rzeczy, wierzytelności i praw obciążonych hipoteką, zastawem, zastawem rejestrowym, zastawem skarbowym lub hipoteką morską, a także prawami oraz prawami osobistymi i roszczeniami ujawnionymi przez wpis do księgi wieczystej albo nieujawnionymi w ten sposób, lecz zgłoszonymi syndykowi przeznacza się na zaspokojenie wierzycieli, których wierzytelności były zabezpieczone na tych rzeczach lub prawach, z zachowaniem przepisów ustawy.

Natomiast kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym określa Prawo upadłościowe. W istocie ustala ona sposób podziału środków finansowych pozyskanych z likwidacji masy upadłości. Warto pamiętać, że koszty postępowania oraz inne zobowiązania masy powstałe po ogłoszeniu upadłości są zaspokajane na bieżąco. Czyli jeszcze przed pierwszą kategorią. Poza tym także w przypadku upadłości kolejność zaspokajana wierzycieli ma charakter „sztywny”.

Nieco inaczej przedstawia się kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu restrukturyzacyjnym. Ustawodawca w Prawie restrukturyzacyjnym nie przewidział analogicznej listy do tych, które zostały zamieszczone w Kodeksie postępowania cywilnego lub w Prawie upadłościowym. Wynika to z samej natury restrukturyzacji. W końcu jest to postępowanie zmierzające do zawarcia pomiędzy dłużnikiem a wierzycielami układu, w którym ustala się zasady restrukturyzacji zobowiązań. Nie oznacza to jednak, że układ może regulować te kwestie w sposób dowolny. W tym kontekście należy pamiętać przede wszystkim o przepisach dotyczących podziału wierzycieli na grupy. Jeżeli jest on wprowadzany, zawsze powinien opierać się na obiektywnych kryteriach - oraz zakazy uprzywilejowywania wierzycieli. Od tego zakazu istnieje właściwie tylko jeden wyjątek.

Z kwoty przypadającej dłużnikowi po zaspokojeniu wszystkich wierzytelności, o których mowa w § 1-6, pozostawia się na rachunku depozytowym Ministra Finansów sumę stanowiącą równowartość minimalnego wynagrodzenia za pracę za okres roku - na każdego wierzyciela prowadzącego egzekucję należności alimentacyjnych, o ile zachodzą podstawy do przyjęcia, że należności zabezpieczone zgodnie z § 1 pkt 21 nie wystarczą na pełne zaspokojenie przyszłych należności tych wierzycieli. Przepisów § 1 pkt 21 oraz § 7 nie stosuje się w przypadku, jeżeli w wyniku prowadzonych wcześniej egzekucji przeciwko dłużnikowi pozostawiono na rachunku depozytowym Ministra Finansów sumę stanowiącą równowartość minimalnego wynagrodzenia za pracę za okres dwóch lat - na każdego wierzyciela prowadzącego egzekucję należności alimentacyjnych.

Tabela przedstawiająca kolejność zaspokajania wierzycieli w postępowaniu upadłościowym

Zaspokojenie wierzycieli w postępowaniu egzekucyjnym - prowadzonym na podstawie Kodeksu postępowania cywilnego - oraz w postępowaniu upadłościowym następuje zgodnie z kolejnością ustalaną przez samego ustawodawcę. Nie może być ona modyfikowana przez organy lub uczestników postępowania. Natomiast w postępowaniu restrukturyzacyjnym sposób zaspokojenia wierzycieli określa się w układzie. Stąd dłużnik i wierzyciele mają w tym zakresie dużo większą swobodę, niż w przypadku innego rodzaju postępowań mających na celu wyegzekwowanie długów. Jednak nie oznacza to dowolności.

tags: #pierwszenstwo #zaspokojenia #naleznosci #pienieznej #wijhars #tytul