Tytuł wykonawczy a nowy wspólnik w spółce cywilnej

Umowa spółki cywilnej jest to specyficzny stosunek zobowiązaniowy, który został uregulowany przepisami Kodeksu Cywilnego. Wyjątkowe, w tym przypadku, jest to, że strony zawierające umowę na gruncie KC, co do zasady, mają rozbieżne interesy, jak np. umowa sprzedaży. Z istoty stosunku, jakim jest spółka cywilna, wywodzi się zasada niezmienności składu osobowego. Jednakże nie jest to zasada absolutna, dlatego KC zawiera przypadki dopuszczalności zmiany składu osobowego spółki. Wyjątki mogą być również przewidziane w umowie.

Zmiany w składzie osobowym spółki cywilnej

Osoba fizyczna może umrzeć bądź zostać uznana za zmarłą prawomocnym postanowieniem sądu. W przypadku, gdy spółka składa się z dwóch wspólników, śmierć jednego z nich jest równoznaczna z rozwiązaniem spółki, chyba że umowa przewiduje wstąpienie spadkobierców. Analogiczna do śmierci osoby fizycznej jest sytuacja utraty bytu prawnego przez osobę prawną.

Jeżeli umowa spółki cywilnej została zawarta na czas nieoznaczony, wspólnik ma prawo wystąpienia w każdej chwili, bez podania uzasadnienia wypowiadając swój udział. Złożyć wypowiedzenie należy na 3 miesiące naprzód na koniec roku obrotowego. Termin ten może zostać umownie wydłużony, ale nie może zostać skrócony. Załóżmy, że wspólnik wypowiedział swój udział w listopadzie 2020 roku. Natomiast, jeżeli wystąpił ważny powód to wspólnik, niezależnie czy umowa jest zawarta na czas oznaczony, czy nieoznaczony, może wypowiedzieć swój udział bez zachowania terminów wypowiedzenia. Tutaj wystąpienie następuje natychmiastowo, czyli z momentem skutecznego złożenia oświadczenia pozostałym wspólnikom. Oświadczenie musi zawierać ważny powód, będący podstawą wypowiedzenia.

Zmiana składu osobowego spółki cywilnej może dotyczyć przystąpienia nowego wspólnika, czy wystąpienia wspólnika albo na jednym i drugim. Warto również pamiętać, że wierzyciel osobisty wspólnika spółki cywilnej, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony (art. 870 k.c.). Skorzystać z tej możliwości może jedynie wierzyciel osobisty dłużnika.

Wierzyciel osobisty wspólnika spółki cywilnej, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony (art. 870 k.c.). Skorzystać z tej możliwości może jedynie wierzyciel osobisty dłużnika.Art. 870 Kodeks cywilny Jeżeli w ciągu ostatnich sześciu miesięcy została przeprowadzona bezskuteczna egzekucja z ruchomości wspólnika, jego wierzyciel osobisty, który uzyskał zajęcie praw przysługujących wspólnikowi na wypadek wystąpienia ze spółki lub jej rozwiązania, może wypowiedzieć jego udział w spółce na trzy miesiące naprzód, chociażby spółka była zawarta na czas oznaczony. Jeżeli umowa spółki przewiduje krótszy termin wypowiedzenia, wierzyciel może z tego terminu skorzystać.

Wierzyciele wspólników z roszczeń wynikających z działalności spółki cywilnej mają prawo do dokonania podziału zysku w przyszłości oraz te prawa, które będą przysługiwać wspólnikowi na wypadek wystąpienia wspólnika ze spółki lub jej rozwiązania, na zasadach ogólnych prowadzenia egzekucji (art. 909 i n. k.p.c.).

Odpowiedzialność wspólników i tytuł wykonawczy

Spółka cywilna nadal cieszy się popularnością jako forma prowadzenia działalności przez wspólników, mimo znacznych ułatwień w zakładaniu spółek handlowych. Dochodzenia należności „od” spółki cywilnej może jednak w praktyce rodzić pewne problemy. Jednolite orzecznictwo wyklucza podmiotowość spółki cywilnej w postępowaniu cywilnym. Stroną postępowania są natomiast wspólnicy spółki cywilnej. Zawarcie umowy spółki cywilnej powoduje powstanie wspólnego majątku, w którego skład wchodzą wkłady wniesione przez wspólników oraz aktywa nabyte przez spółkę.

Wspólnicy spółki cywilnej odpowiadają za zobowiązania spółki solidarnie, co wynika wprost z przepisów Kodeksu cywilnego.Art. 864 Kodeks cywilny Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie. Istotne jest również to, że wchodząc do spółki jako nowy współwłaściciel, wspólnik przyjmuje na siebie odpowiedzialność również za zobowiązania jakie spółka poniosła przed jego przystąpieniem. Co potwierdza wyrok Sądu Najwyższego z dnia 28 października 2003 roku I CK 201/02: Za zobowiązania powstałe w okresie przed przystąpieniem wspólnika do spółki wspólnik taki odpowiada na zewnątrz solidarnie z pozostałymi wspólnikami, bowiem ustawa nie różnicuje ich odpowiedzialności ze względu na chwilę powstania długu. Okoliczność, że wspólnik zaspokoił dług powstały w okresie, gdy nie był wspólnikiem spółki będzie miała znaczenie tylko przy rozliczeniach ze wspólnikami, którzy pozostawali w spółce w czasie powstania zobowiązania.

Z uwagi na odpowiedzialność solidarną wierzyciel ma pewną dowolność - ze wszystkich składników majątku wspólników (dłużników) może wybrać tych, od których najłatwiej będzie się odzyskać spłatę i do nich skierować egzekucję.

Fakt rozwiązania spółki cywilnej i zaprzestania wykonywania działalności gospodarczej w jej ramach nie powoduje niemożności dochodzenia wcześniej zaciągniętych długów. Rozwiązanie spółki cywilnej i wykreślenie jej z urzędu skarbowego czy statystycznego nie uchyla bowiem odpowiedzialności wspólników za zobowiązania powstałe w czasie istnienia spółki i w związku z prowadzeniem w jej ramach działalności gospodarczej. Za te zobowiązania dotychczasowi wspólnicy odpowiedzialni są solidarnie (art. 864 Kodeksu cywilnego). Dlatego też Czytelnik nie jest ograniczony w dochodzeniu długów spółki cywilnej w ten sposób, że może żądać od każdego wspólnika tylko odpowiedniej części długu przypadającej na niego. Wspólnicy są odpowiedzialni solidarnie, a to oznacza, że Czytelnik jako wierzyciel może żądać całości lub części świadczenia od wszystkich dłużników łącznie, od kilku z nich lub od każdego z osobna, a zaspokojenie wierzyciela przez któregokolwiek z dłużników zwalnia pozostałych.

Solidarność dłużników nie powoduje konieczności pozwania wszystkich wspólników. O tym, czy pozwać jednego, kilku czy wszystkich wspólników, decyduje wierzyciel. Możliwe jest zatem pozwanie np. jednego czy kilku wspólników rozwiązanej spółki cywilnej o zapłatę całego zobowiązania, które powstało w czasie trwania spółki i uczestnictwa w niej danego wspólnika. Pozwanie danego wspólnika i uzyskanie przeciwko niemu tytułu wykonawczego (np. prawomocnego nakazu zapłaty z klauzulą wykonalności) umożliwi prowadzenie egzekucji z jego majątku prywatnego.

Kluczową dla wierzyciela kwestią jest to, czy pozwani są wszyscy wspólnicy, czy tylko wybrani. Jeżeli tylko wybrani to majątek spółki cywilnej będzie podlegał egzekucji, ale jedynie w bardzo ograniczonym zakresie. Tytuł wykonawczy wystawiony na jednego wspólnika lub wybranych wspólników, daje możliwość egzekucji jedynie z majątku osobistego. Jeżeli więc wierzyciel nie pozwie wszystkich wspólników, nie może uzyskać przeciwko pozostałym klauzuli wykonalności.

Zgodnie z art. 778 kodeksu postępowania cywilnego, do egzekucji ze wspólnego majątku wspólników spółki prawa cywilnego konieczny jest tytuł egzekucyjny przeciwko wszystkim wspólnikom. Z tego względu warto, żeby potencjalny wierzyciel już na etapie podpisywania umowy handlowej uzyskał zapewnienia co do konkretnych składników majątkowych wspólników spółki prawa cywilnego takich jak nieruchomości, wierzytelności czy też mające wartość handlową ruchomości.

Wierzyciel ma obowiązek uzyskać tytuł wykonawczy, żeby skierować sprawę do komornika. Nie trzeba składać wniosku o nadanie klauzuli wykonalności, jeśli sąd wydał nakaz zapłaty w elektronicznym postępowaniu upominawczym. Jeśli tytuł egzekucyjny został wydany przez sąd to klauzulę wykonalności nadaje sąd pierwszej instancji, w którym sprawa się toczyła lub toczy. Sąd drugiej instancji nadaje klauzulę wykonalności, dopóki akta sprawy znajdują się w tym sądzie. Postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności wymienia także tytuł egzekucyjny, a w razie potrzeby oznacza świadczenie podlegające egzekucji i zakres egzekucji oraz wskazuje czy orzeczenie podlega wykonaniu jako prawomocne, czy jako natychmiast wykonalne. Po ogłoszeniu (wydaniu, jeżeli ogłoszenia nie było) postanowienia o nadaniu klauzuli wykonalności umieszcza się klauzulę wykonalności na tytule egzekucyjnym. Postanowienie o nadaniu klauzuli wykonalności łączy się trwale z tytułem egzekucyjnym. Jeżeli na tytule egzekucyjnym nie można zapisać klauzuli wykonalności z powodu braku miejsca, klauzulę zamieszcza się na karcie trwale połączonej z tytułem egzekucyjnym, z tym, że początek tekstu klauzuli powinien być umieszczony na tytule egzekucyjnym. Treść klauzuli wykonalności zwykle brzmi: „W imieniu Rzeczypospolitej Polskiej, dnia ... 20... r. Sąd ... w ... / Referendarz sądowy w Sądzie ... w ... stwierdza, że niniejszy tytuł uprawnia do egzekucji w całości / w zakresie ... Tytuł wykonawczy wydany na podstawie pierwszego wniosku otrzymasz bez opłaty kancelaryjnej. W niektórych przypadkach sąd pobiera opłatę stałą 50 zł za nadanie klauzuli wykonalności. Na postanowienie sądu co do nadania klauzuli wykonalności przysługuje zażalenie.

W razie potrzeby prowadzenia egzekucji na rzecz kilku osób lub przeciwko kilku osobom albo z kilku składowych części majątku tego samego dłużnika, sąd oprócz pierwszego tytułu wykonawczego może wydawać kolejne tytuły, w których oznaczy w jakim konkretnym celu zostały one wydane. Najczęściej z taką sytuacją mamy do czynienia, gdy zwrot długu został zasądzony od kilku osób solidarnie. Ponowne wydanie tytułu wykonawczego zamiast utraconego może nastąpić jedynie na mocy postanowienia sądu wydanego po przeprowadzeniu rozprawy.

Od 21.08.2019 r. obowiązują nowe regulacje m. in. w zakresie postępowania klauzulowego oraz egzekucyjnego. Zdarzają się sytuacje, kiedy po powstaniu tytułu wykonawczego, dochodzi do zmiany wierzyciela. Taka zmiana wierzyciela może nastąpić m.in. w wyniku tzw. następstwa prawnego czyli sukcesji. Sukcesja polega na wstąpieniu w ogół lub część praw i obowiązków przez nowy podmiot. Dotychczas wszczęcie postępowania egzekucyjnego po zmianie wierzyciela wymagało w pierwszej kolejności uzyskania tytułu wykonawczego wydanego na nowego wierzyciela (art. 788 kpc). To z kolei wiązało się z koniecznością złożenia wniosku i dokonania opłaty sądowej w wysokości 50,00 zł. Potem należało oczekiwać na doręczenie odpowiedniego dokumentu, co również trwało dość długo. Od 21.08.2019 r. ustawodawca wprowadził dla następców prawnych istotne ułatwienie. Zmiana wprowadzona została nowym przepisem, tj. dodanym do kpc art. 8042. W praktyce oznacza to, że następca prawny, który posiada zarówno tytuł wykonawczy wydany na swojego poprzednika, jak i dokument poświadczający przejście uprawnień (np. akt poświadczenia dziedziczenia), może skutecznie wszcząć postępowanie egzekucyjne bez konieczności wcześniejszego występowania do sądu z wnioskiem o wydanie nowego tytułu wykonawczego, oszczędzając tym samym czas i pieniądze. Następca prawny musi jednak pamiętać, że wszystkie dokumenty trzeba przedłożyć komornikowi już w chwili składania wniosku egzekucyjnego. Należy również zaznaczyć, że powyższe ułatwienie dotyczy wyłącznie przypadków, kiedy przejście uprawnień nastąpiło po powstaniu tytułu wykonawczego.

Tytuł wykonawczy to tytuł egzekucyjny zaopatrzony w klauzulę wykonalności (art. 776 kpc). Przepis 8042 kpc nie dotyczy sukcesji, która miała miejsce w toku sprawy lub po wydaniu tytułu egzekucyjnego (art. 777), ale przed nadaniem klauzuli wykonalności. W tych dwóch przypadkach w dalszym ciągu wierzyciele nie mają innego wyjścia, jak w oparciu o art.

Przekształcenie spółki a tytuł wykonawczy

W dniu 29 listopada 2017 r. (sygn. akt sprawy III CZP 68/17) Sąd Najwyższy podjął uchwałę, w której odpowiedział na pytanie prawne dotyczące kwestii stosowania art. 788 k.p.c. do sytuacji, w której dochodzi do przekształcenia spółki wierzyciela w inną spółkę. Sąd Najwyższy stwierdził, że w przypadku przekształcenia spółki będącej wierzycielem w inną spółkę prawa handlowego na podstawie art. 551 k.s.h., nie jest koniecznym nadanie klauzuli wykonalności na tytuł egzekucyjny na rzecz nowej spółki, a egzekucję można prowadzić nadal w oparciu o pierwotną klauzulę, jeśli wierzyciel wykaże przekształcenie spółki odpowiednim dokumentem (wypisem z rejestru) tylko przed komornikiem.

Art. 788 k.p.c. stanowi, że w przypadku sukcesji - „przejścia obowiązku lub uprawnienia na inną osobę” sąd nadaje tytułowi wykonawczemu nową klauzulę na rzecz lub przeciw tej osobie. Art. 788 k.p.c. reguluje, więc kwestie przekształceń podmiotowych po stronie wierzyciela lub dłużnika w toku postępowania egzekucyjnego. Na tym tle od lat sądy powszechne i Sąd Najwyższy wskazywały, że przepis ten nie konstytuuje tylko możliwości ubiegania się o nową klauzulę przez następcę prawnego, ale także nakłada na niego taki obowiązek, uniemożliwiając dalsze prowadzenie postępowania egzekucyjnego na rzecz następcy prawnego bez zmiany klauzuli wykonalności.

W związku z powyższym Sąd Najwyższy słusznie wskazywał, że odstępstwo od reguły nadawania nowej klauzuli w przypadku zmiany wierzyciela, musi być wyjątkowe i wynikać w zasadzie z brzmienia ustawy. Na tym tle Sąd Najwyższy wskazał właśnie w uchwale z 22 lutego 2006 r. oraz w uchwale z 26 czerwca 2014 r., że w przypadku połączenia spółek jak również powstania nowej spółki poprzez wniesienie majątku jednej spółki do drugiej (przejęcia) koniecznym jest uzyskanie nowej klauzuli na rzecz nowego wierzyciela jak przy każdej sukcesji.

W uchwale z dnia 29 listopada 2017 r. (III CZP 68/17) Sąd Najwyższy słusznie wskazał, że w przypadku przekształcenia spółki w trybie art. 551 k.s.h., nie dochodzi do sukcesji w rozumieniu art. 788 k.p.c., a zatem nie jest konieczne uzyskanie nowej klauzuli wykonalności. W tym przypadku wierzyciel może prowadzić egzekucję na podstawie dotychczasowego tytułu wykonawczego, pod warunkiem przedstawienia komornikowi dokumentu potwierdzającego przekształcenie spółki.

Reasumując potrzebna i słuszna jest uchwała SN z dnia 29 listopada 2017 r., III CSK 68/17 wskazująca, że w przypadku przekształcenia w trybie art. 551 k.s.h, spółki na rzecz której wydano tytuł egzekucyjny, nie jest konieczne dla dalszego prowadzenia egzekucji, wydanie nowej klauzuli wykonalności na spółkę powstałą w wyniku przekształcenia, gdyż nie dochodzi do przejścia uprawnień w rozumieniu art. 788 k.p.c.

Problemy z zawieraniem umów ze spółką cywilną

Spółki cywilne są nadal popularną formą prowadzenia działalności gospodarczej. Okazuje się jednak, że znaczna część podpisywanych z nimi umów o współpracy biznesowej zawiera błędy. Według danych Głównego Urzędu Statystycznego pod koniec 2013 roku zarejestrowanych było ponad 280 tys. spółek cywilnych. Wielu przedsiębiorców będących kontrahentami tych podmiotów nawet nie zdaje sobie sprawy, że popełnia błędy w zawieranych kontraktach handlowych. Jedną z najczęściej spotykanych nieprawidłowości jest traktowanie spółki cywilnej jako podmiotu posiadającego podmiotowość prawną, czyli takiego jak np. spółka handlowa wpisana do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Przykładem jest nagminne złe formułowanie komparycji umów, czyli tych ich części, w których oznacza się, kto jest stroną kontraktu oraz kto daną stronę reprezentuje. Bardzo często partnerzy handlowi ograniczają się do podania nazwy spółki cywilnej, jej adresu, a także numerów informacji podatkowej i REGON. Jest to jednak niedopatrzenie, które niesie ze sobą poważne konsekwencje. W rzeczywistości bowiem spółka uregulowana przepisami kodeksu cywilnego - nazywana powszechnie spółką cywilną - nie ma podmiotowości prawnej, chociaż ma swoje REGON oraz NIP. W praktyce oznacza to, że odpowiedzialność za zobowiązania wynikające z działalności spółki cywilnej ponoszą wspólnicy, a nie ona sama. Poza tym spółka cywilna nie ma swojego odrębnego majątku. Chodzi o to, że majątek służący do prowadzenia działalności gospodarczej w formie spółki cywilnej należy do wspólników. Wyrażając to inaczej - jest to ich majątek łączny. Ma to bardzo istotne konsekwencje. Przykładowo, stroną postępowania cywilnego dotyczącego sporu o zapłatę nie będzie spółka cywilna, tylko jej wspólnicy.

Konstruując umowę handlową, przyszli kontrahenci spółki cywilnej powinni czuwać, aby komparycja umowy zawierała prawidłowe i precyzyjne oznaczenia stron. W przypadku spółki cywilnej z kontraktu musi jednoznacznie wynikać, że jest on zawierany z określonymi wspólnikami wymienionymi z imienia i nazwiska, z podaniem adresu zamieszkania i NIP. Sugerowane jest również podanie numeru PESEL. Należy też zapisać, że wspólnicy ci prowadzą działalność gospodarczą w formie spółki cywilnej, która działa pod określoną nazwą, ma numer informacji podatkowej, REGON oraz adres. Ponadto wskazane jest, aby umowa spółki cywilnej każdorazowo stawała się parafowanym załącznikiem do umowy handlowej. W kontrakcie wspólników warto zobowiązać do informowania o każdej zmianie jej statusu osobowego. Trzeba również nałożyć na nich obowiązek powiadamiania o zmianie ich statusu majątkowego.

Poza omawianym już dokładnym określaniem stron umowy, równie ważne jest doprecyzowanie jej przedmiotu, czyli tego, czego faktycznie dotyczy. Konieczne jest też ustalenie praw i obowiązków stron i warunków, które pozwolą uznać świadczenia za spełnione. Ponadto umowa powinna zawierać część dotyczącą okresu jej obowiązywania i zasad jej rozwiązywania. W zależności od poziomu profesjonalizmu stron, umowa może zawierać wiele specjalistycznych klauzul mających na celu wzmocnienie ochrony interesów stron. Zalicza się do nich m.in. klauzule odnoszące się do cesji uprawnień jednej ze stron na osoby trzecie i ubezpieczenia lub kary umownej.

Poznaj tajemnice spółki cywilnej