Skarga pauliańska jako narzędzie ochrony wierzyciela
W sytuacji, gdy dłużnik celowo wyprowadza majątek, aby uniemożliwić wierzycielowi zaspokojenie roszczenia, polskie prawo przewiduje mechanizm ochrony znany jako skarga pauliańska (actio pauliana). Jej istota sprowadza się do możliwości domagania się od sądu uznania czynności prawnej dłużnika za bezskuteczną wobec wierzyciela.
Wyobraźmy sobie scenariusz, w którym prowadzimy firmę i nasz kontrahent zalega z płatnościami. Po wygraniu sprawy w sądzie i uzyskaniu tytułu wykonawczego, okazuje się, że komornik nie może zająć żadnego majątku, ponieważ dłużnik zdążył przepisać swoje aktywa na członków rodziny lub nowo założone spółki. W takich okolicznościach skarga pauliańska staje się kluczowym narzędziem pozwalającym na odzyskanie należności.
Dzięki skardze pauliańskiej wierzyciel może złożyć pozew przeciwko osobie trzeciej, która nabyła majątek od dłużnika, domagając się uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do siebie. Należy jednak pamiętać, że skarga pauliańska nie unieważnia umowy, a jedynie powoduje, że staje się ona bezskuteczna wobec konkretnego wierzyciela, który ją zaskarżył.
Czym jest skarga pauliańska?
Skarga pauliańska jest rodzajem powództwa cywilnego, uregulowanym w Kodeksie cywilnym w artykułach 527-534. Zgodnie z art. 527 § 1 k.c., jeśli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli osoba trzecia uzyskała korzyść majątkową, każdy z wierzycieli może żądać uznania tej czynności za bezskuteczną w stosunku do niego, jeżeli dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli, a osoba trzecia o tym wiedziała lub przy zachowaniu należytej staranności mogła się dowiedzieć.
Czynność prawna dłużnika jest dokonana z pokrzywdzeniem wierzycieli, gdy wskutek tej czynności dłużnik stał się niewypłacalny albo stał się niewypłacalny w wyższym stopniu, niż był przed dokonaniem czynności (art. 527 § 2 k.c.). Pojęcie niewypłacalności jest rozumiane autonomicznie i odnosi się do ekonomicznych skutków czynności prawnej.
Skarga pauliańska służy ochronie wierzyciela, który z majątku wyzbytego przez dłużnika mógłby zaspokoić swoje roszczenie. Co istotne, skargi pauliańskiej nie składa się przeciwko dłużnikowi, lecz przeciwko osobie trzeciej, która nabyła korzyść majątkową.
Przedmiot zaskarżenia skargą pauliańską
Actio pauliana obejmuje praktycznie każde rozporządzenie majątkowe, które uszczupliło możliwości zaspokojenia wierzyciela. Najczęściej w praktyce przedmiotem skargi pauliańskiej są:
- Darowizny na rzecz rodziny (np. przepisanie mieszkania na dzieci, przekazanie samochodu małżonkowi).
- Sprzedaż, nawet jeśli cena odpowiadała wartości rynkowej, ponieważ pieniądze łatwo ukryć lub wydać, podczas gdy nieruchomości czy samochody są łatwiejsze do zlokalizowania i zajęcia przez komornika.
- Podział majątku wspólnego po rozwodzie, gdy jeden z małżonków bierze wszystko lub nieproporcjonalnie dużo.
- Zrzeczenie się prawa, które skutkuje korzyścią majątkową dla osoby trzeciej w postaci zwolnienia jej prawa od obciążenia.
Nie wszystko jednak podlega zaskarżeniu w ramach skargi pauliańskiej. Prawo wyłącza czynności o charakterze czysto osobistym, takie jak zawarcie małżeństwa, nawet jeśli skutkują one powstaniem wspólności majątkowej z osobą zadłużoną. Wyłączone jest również zrzeczenie się dziedziczenia, ponieważ spadkodawca swobodnie decyduje o losie swojego majątku w testamencie.
Co do zasady, skarga pauliańska nie pozwala kwestionować spełnienia świadczenia zgodnego z treścią zobowiązania. Jeśli dłużnik miał kilku wierzycieli i zapłacił jednemu z nich całość długu, pozostali co do zasady nie mogą tego podważać w drodze powództwa pauliańskiego, nawet jeśli w efekcie zabrakło pieniędzy dla nich. Prawo cywilne nie wymaga od dłużnika proporcjonalnego dzielenia środków między wierzycieli, dopóki płaci swoje wymagalne długi.
Obowiązek udowodnienia i domniemania prawne
Na wierzycielu spoczywa obowiązek udowodnienia, że osoba trzecia, która uzyskała od dłużnika majątek, miała świadomość pokrzywdzenia wierzyciela. W niektórych sytuacjach wierzyciel jest jednak zwolniony z tego obowiązku dzięki zastosowaniu domniemań prawnych.
Zgodnie z art. 527 § 3 k.c., jeśli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskała osoba będąca w bliskim z nim stosunku, domniemywa się, że osoba ta wiedziała, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli. Pojęcie „bliskich stosunków” jest rozumiane szeroko i może obejmować nie tylko więzi rodzinne, ale także narzeczeństwo, konkubinat, przyjaźń, czy relacje biznesowe.
Z kolei art. 527 § 4 k.c. stanowi, że jeśli wskutek czynności prawnej dłużnika dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli korzyść majątkową uzyskał przedsiębiorca pozostający z dłużnikiem w stałych stosunkach gospodarczych, domniemywa się, że było mu wiadome, iż dłużnik działał ze świadomością pokrzywdzenia wierzycieli.
Koszty i zabezpieczenie powództwa
Osoba zamierzająca wystąpić na drogę powództwa cywilnego musi liczyć się z kosztami, bowiem opłata od pozwu uzależniona jest od wartości przedmiotu sporu. Racjonalne wydaje się również złożenie w pozwie wniosku o zabezpieczenie powództwa. Wówczas należy uprawdopodobnić roszczenie oraz interes prawny w udzieleniu zabezpieczenia, zgodnie z treścią art. 730 § 1 k.p.c.
Uprawdopodobnienie roszczenia polega na wykazaniu, że zostały spełnione przesłanki z art. 527 k.c. Uprawdopodobnienie interesu prawnego polega na wskazaniu, że brak zabezpieczenia poważnie utrudni osiągnięcie celu postępowania.
Roszczenie pauliańskie jest roszczeniem o charakterze niepieniężnym, dlatego należy wskazać sposoby zabezpieczenia przewidziane dla tego rodzaju roszczeń. W takim wypadku zabezpieczenie może polegać na zakazie zbywania bądź obciążania przedmiotu umowy.
Wyrok i jego skutki
Sąd wyrokiem orzeka o bezskuteczności danej czynności prawnej wobec wierzyciela. Po uprawomocnieniu się wyroku wierzyciel ma prawo skierować do komornika wniosek o wszczęcie postępowania egzekucyjnego ze wskazanej części majątku, objętego skargą. Co istotne, wyrok uwzględniający skargę pauliańską ma charakter konstytutywny i nie nadaje się do egzekucji, dlatego nie jest możliwe nadanie mu klauzuli wykonalności.
Przedawnienie roszczenia
Roszczenie wynikające ze skargi pauliańskiej ulega przedawnieniu. Zgodnie z art. 534 k.c., uznania czynności prawnej dokonanej z pokrzywdzeniem wierzycieli za bezskuteczną nie można żądać po upływie 5 lat od daty tej czynności. Jest to termin zawity prawa materialnego, którego upływ oznacza wygaśnięcie uprawnienia.
Skarga pauliańska - sposób na dłużnika wyzbywającego się majątku
Poniżej przedstawiono przykład sprawy sądowej dotyczącej skargi pauliańskiej:
Sygn. Zaskarżonym wyrokiem z dnia 24 września 2019 roku Sąd Rejonowy w Bełchatowie po rozpoznaniu sprawy z powództwa K. M. przeciwko M. M. (1), P. M., N. M. uznał za bezskuteczną w stosunku do powódki K. M. czynność prawną z dnia 25 stycznia 2019 r. sporządzoną w formie aktu notarialnego przed notariuszem M. R. nr (...) w postaci zrzeczenia się przez M. M. (1) służebności osobistej polegającej na nieodpłatnym dożywotnim prawie zamieszkiwania i korzystania z budynku mieszkalnego znajdującego się na działce numer (...) wraz z prawem korzystania z podwórza obciążającej nieruchomość pozwanych N. M. i P. M., dla której to nieruchomości w Sądzie Rejonowym w Bełchatowie prowadzona jest księga wieczysta KW Nr (...), która to służebność osobista została wykreślona z księgi wieczystej dnia 14 marca 2019 r., w celu umożliwienia dochodzenia zaspokojenia roszczeń powódki K. M. w sprawie egzekucyjnej prowadzonej przez komornika sądowego przy Sądzie Rejonowym w Bełchatowie M. S. w sprawie (...) w zakresie wprowadzenia powódki w posiadanie nieruchomości i opróżnienie nieruchomości dłużnika M. M. (1) nabytej przez powódkę K. M. w toku licytacji komorniczej na podstawie postanowienia o przysądzeniu własności Sądu Rejonowego w Bełchatowie z dnia 11 maja 2016 r. Sąd oddalił powództwo wobec pozwanej M. M. i zasądził koszty procesu.
W tym przypadku Sąd uznał, że zrzeczenie się służebności osobistej przez dłużnika stanowiło czynność prawną dokonaną z pokrzywdzeniem wierzyciela, a pozwane N. M. i P. M. uzyskały korzyść majątkową w postaci zwolnienia nieruchomości z obciążenia.
tags: #czynnosc #o #charakterze #osobistym #a #skarga