Marcin Broniowski: Dyplomata, Podróżnik i Autor "Tartariae descriptio"
Marcin Broniowski herbu Tarnawa, postać kluczowa dla zrozumienia historii szesnastowiecznego Krymu i relacji Rzeczypospolitej Obojga Narodów z Chanatem Krymskim, pozostawił po sobie dzieło "Tartariae descriptio" (Opis Tatarii). Mimo że praca ta jest często wspominana w literaturze naukowej, wiele aspektów biografii jej autora oraz szczegóły jego podróży wciąż pozostają niedostatecznie zbadane.
Marcin Broniowski urodził się w pierwszej połowie XVI wieku w małopolskiej wsi Bieździedza. Informację tę potwierdza adnotacja "de Biezdzfedea" ("z Bieździedzy") w łacińskich wydaniach jego dzieła, gdzie nazwa wsi uległa zniekształceniu z powodu błędów w rękopisie. Nazwisko Broniowski wywodzi się od majątku Broniowice, położonego w Małopolsce. W okresie panowania króla Kazimierza Jagiellończyka przedstawiciele rodu przyjęli nazwisko Broniowski, które rzadko zapisywano jako Broniewski. W języku łacińskim autora nazywano Martinus Broniovius, w angielskim Martinem Bronioviusem, a w dokumentach krymskotatarskich i tureckich występuje jako Branowski. W tekstach rosyjskich funkcjonuje jako Мартин Броневский. W szesnastowiecznych źródłach polskich częściej pojawiała się forma Broniowski, którą odzwierciedla łacińska forma Bronovius. Jednak w XIX wieku dominującą wersją stała się forma Broniewski, głównie za sprawą popularnego wówczas rosyjskiego przekładu.
Badania prowadzone od 1993 do 2024 roku wykazały, że autor "Tartariae descriptio" napisał trzy listy w języku polskim, w których podpisywał się jako Marcin Broniowski. W księgach podatkowych województwa sandomierskiego z 1578 roku podróżnik jest wymieniany jako "Martinus Broniowskiy", a jego majątek nosi nazwę Broniowicze. Ta forma jest uznawana za najwierniejsze odwzorowanie jego rodowego nazwiska. Niestety, wielu współczesnych uczonych myli Marcina Broniowskiego, autora "Tartariae descriptio" i sekretarza Stefana Batorego, z jego krewnym (prawdopodobnie stryjem), Marcinem Broniewskim, aktywnym już w latach pięćdziesiątych XVI wieku.
Informacje dotyczące wczesnych lat życia i wykształcenia Marcina Broniowskiego są ograniczone. Nie ulega jednak wątpliwości, że posiadał on solidne wykształcenie w zakresie języka łacińskiego, geografii i historii. Według Szymona Starowolskiego, znał również filozofię i geometrię. Spędziwszy wiele miesięcy na Krymie, z pewnością nauczył się przynajmniej kilku słów tatarskich, co odzwierciedla użycie tureckich terminów w jego relacji z podróży. Nie jest jednak jasne, czy jego znajomość języka krymskotatarskiego była znacząca.
Jak sam Broniowski wspomniał we wstępie do "Tartariae descriptio", jego ojciec zmarł niespodziewanie w młodym wieku, co uniemożliwiło mu ukończenie studiów. Zmuszony do podjęcia służby na dworze Zygmunta II Augusta, związał się z obozem katolickim i w 1573 roku podpisał protest przeciwko konfederacji warszawskiej. Rok 1573 jest pierwszą dokładną datą w jego życiorysie. W 1577 lub 1578 roku został sekretarzem i dworzaninem króla Stefana Batorego, dzięki poparciu Jana Zamoyskiego, Piotra Myszkowskiego i Mikołaja Mieleckiego. W 1578 roku był właścicielem majątku Broniowice.
Od lat siedemdziesiątych XVI wieku do początku lat dziewięćdziesiątych tego stulecia Broniowski pełnił różne obowiązki dyplomatyczne na dworze królewskim, w tym misje na Krym jako poseł do chanów. W 1587 roku brał udział w wydaniu książki Mikołaja Bucelli, do której napisał wstęp dedykowany Stanisławowi Karnkowskiemu.
Według Starowolskiego, Broniowski przyjaźnił się z Jakubem Cieleckim i Mikołajem Mniszchem. Pozostawał w dobrych stosunkach z Janem Zamoyskim, który poparł jego kandydaturę na sekretarza królewskiego w 1577 roku i stanął po jego stronie w sporze z Janem Płazą w 1587 roku. Broniowski przedstawił swoją sprawę majątkową na sejmie w 1587 roku i domagał się wynagrodzenia za pracę jako wysłannik do Tatarów krymskich. Politycznie popierał wybór "Piasta", ale ostatecznie zaakceptował wybór Zygmunta Wazy. Na sejmiku w Wiszni w 1590 roku uznano go za obywatela zasługującego na nagrodę za "ucziwe posługi".
Pod koniec lat osiemdziesiątych XVI wieku Broniowski, wspierany przez braci i szlachtę ruską, zabiegał o wzmocnienie swoich interesów majątkowych. Jesienią 1590 roku zaatakował Falimicze, majątek biskupa prawosławnego Łucka, co prawdopodobnie było wynikiem wcześniejszego sporu majątkowego. Według Starowolskiego, Broniowski spędził ostatnie lata życia zaangażowany w działania wojenne.
Marcin Broniowski zmarł w Warszawie 21 września 1592 roku. Jego życie i dokonania można podsumować czterowierszem Jana Jaskrowica: "Wielką biegłość w piśmie i w dyplomacji miał, / Mądrość i naukę z sobą wciąż niósł. / Przez co nawet wśród królów wielki respekt budził. / Zawsze są miłym darem dla dostojnych ludzi."
Misje dyplomatyczne Marcina Broniowskiego
Każdy badacz historii Krymu wie, że Broniowski został wysłany jako poseł do chana krymskiego. Niemniej, ta część jego biografii, obejmująca osiągnięcia w roli ważnego dyplomaty, wydaje się nieco zbagatelizowana w literaturze przedmiotu. Sam Broniowski stwierdził, że w 1578 roku dwukrotnie był wysyłany w misjach zagranicznych do chana krymskiego Mehmeda Gireja II. Powszechne przekonanie wśród zachodnich i rosyjskich uczonych, że jego jedynym wkładem w europejską dyplomację były dwie podróże na Krym, jest błędne. Broniowski co najmniej siedmiokrotnie przebywał w charakterze posła na Krymie, a ponadto pełnił inne obowiązki dyplomatyczne na polskim dworze królewskim.
Najwcześniejsza wzmianka o potencjalnym zaangażowaniu Broniowskiego w negocjacje dyplomatyczne między Polską a Chanatem Krymskim pochodzi z 1575 roku. Niedatowany dokument informuje, że Krzysztof Dzierżek i Marczin Broniowski zostali wysłani jako posłowie do państw orientalnych: pierwszy do Turcji, drugi do Chanatu Krymskiego. Polscy archiwiści datują ten dokument hipotetycznie na rok 1575, jednak Dzierżek był wysyłany do Turcji w latach 1576, 1577 i 1578.
W styczniu 1577 roku król Stefan Batory wysłał Andrzeja Taranowskiego w celu zawarcia traktatu pokojowego z Chanatem Krymskim. Mimo oczekiwań, Taranowski nie powrócił do Polski na wiosnę i nie przysłał żadnych wieści z Krymu. W kwietniu 1578 roku król, pragnąc uzyskać informacje o poselstwie Taranowskiego i stanie spraw w Chanacie, wysłał Broniowskiego na Krym. Instrukcja, którą Stefan Batory mu przekazał 4 kwietnia 1578 roku, zawierała wyczerpujący przegląd tematów do dyskusji z chanem Mehmedem II Girejem, dotyczących polskich, kozackich, ukraińskich, mołdawskich i innych ważnych spraw politycznych.
Dokument ten ilustruje kluczową rolę, jaką pełnili legaci w dialogu geopolitycznym między Polską, Turcją, Chanatem Krymskim i sąsiednimi krajami. Do przełomu czerwca i lipca 1578 roku nie napłynęły wiadomości ani od Broniowskiego, ani od Taranowskiego. Stefan Batory otrzymał niepotwierdzoną wiadomość, że chan krymski przygotowuje się do ataku na Polskę. Kilka dni później nadeszła wieść, że Taranowski wraca, a wojska tatarskie nie zamierzają atakować Polski. W tym czasie 30 tysięcy Tatarów krymskich brało udział w wyprawie karnej przeciwko Persji.
W drodze powrotnej Broniowskiemu i Taranowskiemu towarzyszył Polak, który przeszedł na islam, Ibrahim Bielecki. Po przybyciu do Lwowa Bielecki przedstawił królowi nieakceptowalne warunki, mimo że ten próbował złagodzić swoje stanowisko w sprawie potencjalnego traktatu pokojowego. W związku z potrzebą osiągnięcia długo oczekiwanego pokoju, Stefan Batory ponownie wysłał Broniowskiego z Lwowa na Krym 12 września 1578 roku lub wkrótce potem. Otrzymał on kompleksową dyrektywę określającą stanowisko Polski i inne kwestie polityczne. Zastrzeżono, że Broniowski ma powrócić najpóźniej 1 grudnia tego roku, gdyż był to ostatni dzień pobytu posłów moskiewskich w Polsce. Jeśli nie wróci do tego czasu, należało wyciągnąć wniosek, że chan nie jest skłonny do zawarcia pokoju.
DZIŚ: Ukraina RUSZA na Krym – BITWA wybucha na nowo
Jednak rok 1578 dobiegł końca, a od Broniowskiego nadal nie było żadnych wieści. Stało się jasne, że chan krymski prowadził grę polityczną i nie chciał ode... Z uwagi na powyższe, istotne jest, aby dokładniej zbadać chronologię wizyt Marcina Broniowskiego na Krymie, co pozwoli lepiej zrozumieć jego rolę jako polskiego dyplomaty i posła.
| Rok | Miejsce | Cel |
|---|---|---|
| 1575 (hipotetycznie) | Chanat Krymski | Poselstwo (wraz z Krzysztofem Dzierżkiem) |
| 1578 (kwiecień) | Chanat Krymski | Misja informacyjna, rozmowy z chanem Mehmedem II Girejem |
| 1578 (wrzesień) | Chanat Krymski | Negocjacje pokojowe |
tags: #dluznik #michal #czacharowski