Nowelizacja Kodeksu cywilnego a obowiązki alimentacyjne: Kluczowe zmiany i ich konsekwencje
Zaległości alimentacyjne Polaków stale rosną, stanowiąc poważny problem społeczny i ekonomiczny. Według danych BIG InfoMonitor, w rejestrze dłużników znajduje się ponad 291 tysięcy osób, a ich zadłużenie przekracza 16,7 miliarda złotych. Dłużnicy alimentacyjni widoczni w rejestrze to głównie osoby zgłoszone przez gminy wypłacające świadczenia z Funduszu Alimentacyjnego (FA).
Osoby, za które alimenty uiszczano z Funduszu Alimentacyjnego, nie mogą liczyć na to, że ich zaległości się przedawnią - wynika ze środowej uchwały Sądu Najwyższego. Nie ma znaczenia, czy chodzi o obecnych dłużników, czy też tych, których sprawy alimentacyjne powstały jeszcze przed 2004 r., czyli za czasów „starego" Funduszu. Uchwała Sądu Najwyższego z 30 lipca br. (sygn. III CZP 16/25) uznała zaległości wobec „starego" FA za zobowiązania publicznoprawne, które przedawniają się jedynie w szczególnych przypadkach, wprost określonych w przepisach. Przepisy te milczą na temat przedawnienia należności z FA, co oznacza, że nie można uznać, aby takie należności kiedykolwiek się przedawniały.
Egzekucja ma być kontynuowana aż do pełnego zaspokojenia. To samo dotyczy zalegających z płatnościami na „nowy” FA, reaktywowany w 2008 r. Dodatkowo, osoby te nie mogą skorzystać z korzystniejszej zasady mniejszych potrąceń (tylko 25%, zamiast 60% z otrzymywanych świadczeń).
Fundusz Alimentacyjny: Historia i obecna sytuacja
Fundusz Alimentacyjny (FA) istniał najpierw w latach 1975-2004, a pod koniec jego funkcjonowania ściągalność roszczeń od dłużników wynosiła jedynie 11,4 proc. Przez tych kilka lat przerwy w działalności Funduszu jego rolę próbowano zastąpić tzw. zaliczką alimentacyjną, ale rozwiązanie to się nie sprawdziło. Teraz FA funkcjonuje ponownie od jesieni 2008 r. i zarządzają nim gminy właściwe ze względu na miejsce zamieszkania osoby uprawnionej do alimentów.
Według najnowszych danych BIG InfoMonitor, w rejestrze dłużników jest ponad 291 tysięcy osób, a ich zadłużenie przekracza 16,7 miliarda złotych. Dłużnicy alimentacyjni widoczni w naszym rejestrze to właśnie głównie osoby zgłoszone przez gminy wypłacające świadczenia z FA. Dłużnicy alimentacyjni widoczni w naszym rejestrze to właśnie głównie osoby zgłoszone przez gminy wypłacające świadczenia z FA - zauważa Waldemar Rogowski, główny analityk BIG InfoMonitor. Powoduje to, że takie osoby mają kłopot ze skorzystaniem z usług bankowych, firm pożyczkowych czy telekomunikacyjnych. Wykreślenie z rejestru następuje dopiero po całkowitej spłacie zadłużenia.
Według danych na koniec 2024 r., stan zobowiązań dłużników alimentacyjnych z tytułu świadczeń wypłaconych z funduszu alimentacyjnego, podlegających dochodzeniu w trybie egzekucji sądowej prowadzonej przez komorników sądowych, wynosił 14,202 mld zł.
Postulaty zmian w systemie egzekucji alimentów
Duża skala uchylania się od płacenia długów alimentacyjnych, zarówno tych dochodzonych indywidualnie przez uprawnionych, jak i należności FA, zachęca do formułowania postulatów radykalnej reformy egzekucji. Fundacja „Rodzic w mieście” chciałaby wręcz przeniesienia na państwo procedury ściągania wszystkich alimentów, co w konsekwencji mogłoby też oznaczać, że zobowiązania takie by się w ogóle nie przedawniały.
„Paradoksem jest to, że opłaty za mandaty państwo potrafi skutecznie wyegzekwować, natomiast długu alimentacyjnego nie” - argumentuje Karolina Bury, wiceprezeska Fundacji. „Państwo ma konstytucyjny obowiązek chronić dobro dziecka. Dlatego według nas powinno być współodpowiedzialne za egzekucję należności z tytułu długu alimentacyjnego” - dodaje Bury.
W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej trwają prace nad zmianą regulacji, dotyczących mechanizmu waloryzacji kwoty kryterium dochodowego, które uprawnia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Projekt wprowadza mechanizm corocznej waloryzacji kwoty tego kryterium.
Egzekucja alimentów: Aspekty prawne i praktyczne
Należności przypadające od dłużnika alimentacyjnego z tytułu świadczeń wypłaconych z FA, podlegają ściągnięciu wraz z odsetkami w drodze egzekucji sądowej na podstawie przepisów o egzekucji świadczeń alimentacyjnych. W ustawie nie ma nic na temat innego sposobu potrącania.
Dłużnikiem alimentacyjnym jest osoba, która do alimentów została zobowiązana tytułem wykonawczym, wobec której wszczęto egzekucję, a prowadzona przez komornika egzekucja jest bezskuteczna. Na marginesie warto podkreślić, że stan bezskuteczności egzekucji nie podlega kwestionowaniu i weryfikacji przed organami administracji.
Organem właściwym dłużnika - w myśl przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - jest wójt, burmistrz lub prezydent miasta właściwego ze względu na miejsce zamieszkania dłużnika alimentacyjnego. Miejsce zamieszkania należy definiować zgodnie z wykładnią płynącą z art. 25 k.c.
Gminy prowadzą postępowanie wobec dłużników alimentacyjnych, którego celem jest poprawa ściągalności alimentów. Działania te obejmują m.in. sprawdzanie sytuacji rodzinnej, dochodowej, zawodowej i zdrowotnej dłużnika, a także przyczyn niełożenia na utrzymanie osoby uprawnionej. W przypadku bezskutecznej egzekucji alimentów, komornik sądowy prowadzący postępowanie jest obowiązany do informowania gminy dłużnika i gminy wierzyciela o stanie egzekucji i przyczynach jej bezskuteczności.
W przypadku, gdy dłużnik alimentacyjny nie może wywiązać się ze swoich zobowiązań z powodu braku zatrudnienia, gmina, na terenie której on zamieszkuje, zobowiązuje dłużnika do zarejestrowania się w powiatowym urzędzie pracy jako osoba bezrobotna albo poszukująca pracy, a także informuje ten urząd o potrzebie aktywizacji zawodowej dłużnika.
Gmina dłużnika może złożyć do prokuratury wniosek o ściganie dłużnika za przestępstwo uporczywego uchylania się od alimentacji (art. 209 § 1 Kodeksu karnego) oraz po uzyskaniu z centralnej ewidencji kierowców informacji, że dłużnik alimentacyjny posiada uprawnienie do kierowania pojazdami, wniosku do starosty o zatrzymanie prawa jazdy dłużnikowi alimentacyjnemu.
Jeśli nie można wyegzekwować należności od dłużnika alimentacyjnego, istnieje możliwość zasądzenia alimentów na dziecko od osób zobowiązanych w dalszej kolejności do alimentacji, np. dziadków.
Możliwości i ograniczenia umorzenia długu alimentacyjnego
Wieloletni dłużnicy alimentacyjni - w tym i ci, od których swoich wierzytelności dochodzi ZUS jako likwidator FA - teoretycznie mogą wystąpić o ich umorzenie, o ile spełniają ustawowe kryteria. A z tym może nie być łatwo, gdyż - jak wynika z orzecznictwa NSA - dłużnik alimentacyjny, co do zasady, jest osobą borykającą się z trudnościami finansowymi, zatem sytuacja rodzinna i dochodowa ubiegającego się o umorzenie należności musi go wyróżniać spośród innych dłużników alimentacyjnych.
Sam fakt znajdowania się w trudnej sytuacji dochodowej i rodzinnej nie przesądza o konieczności umorzenia należności. Tak więc samo uzyskiwanie niskich dochodów, bądź też nieuzyskiwanie dochodów, nie jest okolicznością wyjątkową i szczególną na tle sytuacji innych dłużników alimentacyjnych. Zła sytuacja jest bowiem cechą większości zobowiązanych, za których Fundusz Alimentacyjny wypłacał należności i umarzanie należności z tej tylko przyczyny czyniłoby praktycznie martwą regulację dotyczącą obowiązku zwrotu organowi równowartości wypłaconych z funduszu świadczeń.
W najnowszym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z 19 marca 2025 r. (II SA/Gd 1219/24) wyjaśniono, jakie warunki trzeba spełnić, aby liczyć na umorzenie długu wobec Funduszu Alimentacyjnego. Sąd zaznaczył, że sam fakt niskich dochodów nie jest czymś szczególnym i nie wystarcza do umorzenia długu.
Odpowiedzialność karna dłużników alimentacyjnych
Możliwości działania na drodze karnej również stanowią narzędzie w walce z dłużnikami alimentacyjnymi. Do zachowań penalizowanych przez kodeks karny należy m.in. przestępstwo z art. 300 § 2 k.k. (udaremnianie wykonania orzeczenia sądu). Do jego popełnienia dochodzi wtedy, gdy dłużnik w sposób w pełni świadomy i celowy swoim działaniem realnie i negatywnie wpływa na wykonanie orzeczenia wydanego przez sąd lub inny organ państwowy poprzez faktyczne uniemożliwienie zaspokojenia całości lub części roszczeń wierzyciela.
Warto też zwrócić uwagę na tzw. przestępstwo oszukańczego transferu majątku (art. 301 § 1 k.k.), gdy następuje udaremnianie lub ograniczanie zaspokojenia należności kilku wierzycieli poprzez tworzenie nowej jednostki gospodarczej i przenoszenie na nią składników majątku. Trzeba obserwować, czy dłużnik przypadkiem nie założył nowej spółki.
Zabronione jest również doprowadzanie do swojej upadłości lub niewypłacalności (art. 302 k.k.). Dłużnik, który w razie grożącej mu niewypłacalności lub upadłości spłaca lub zabezpiecza tylko niektórych wierzycieli, czym działa na szkodę pozostałych, a także taki, który wierzycielowi udziela lub obiecuje udzielić korzyści majątkowej za działanie na szkodę innych wierzycieli w związku z postępowaniem upadłościowym lub zmierzającym do zapobiegnięcia upadłości, może również podlegać odpowiedzialności karnej.
Wiedza o powyższych rozwiązaniach nie jest powszechna, a wiele osób w chwili otrzymania od komornika postanowienia o bezskuteczności egzekucji nie podejmuje żadnych innych kroków. Warto zatem, aby mieli świadomość możliwości działania także na drodze karnej.
Zmiany w przepisach dotyczących alimentów
W Ministerstwie Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej trwają prace nad zmianą regulacji, dotyczących mechanizmu waloryzacji kwoty kryterium dochodowego, które uprawnia do świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Projekt wprowadza mechanizm corocznej waloryzacji kwoty tego kryterium.
Z dniem 1 października 2008 r. weszła w życie ustawa z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, określająca zasady pomocy materialnej udzielanej przez państwo osobom mającym trudności w egzekucji wierzytelności alimentacyjnych od rodziców oraz zakres prowadzenia przez gminy postępowania wobec dłużników alimentacyjnych.
Ustawa o pomocy osobom uprawnionym do alimentów reguluje dwie istotne kwestie związane z brakiem skuteczności egzekucji zasądzonych od rodziców alimentów. Pierwszą z nich jest postępowanie gmin wobec dłużników alimentacyjnych, którego celem jest poprawa ściągalności alimentów, drugą - pomoc państwa dla rodzin z dziećmi, będących w trudnej sytuacji materialnej w związku z nieskuteczną egzekucją alimentów w postaci przyznawanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego.
Świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje osobie uprawnionej w przypadku bezskuteczności egzekucji przez komornika zasądzonych alimentów. Świadczenie to przysługuje do ukończenia 18 roku życia lub do ukończenia 25 roku życia, jeżeli dziecko uczy się w szkole lub szkole wyższej. W przypadku posiadania przez osobę uprawnioną orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, świadczenie z funduszu alimentacyjnego przysługuje bez względu na jej wiek.
Aby otrzymać świadczenie dochód na osobę w rodzinie z roku kalendarzowego poprzedzającego okres świadczeniowy nie może przekroczyć kwoty 725 zł netto miesięcznie (po odliczeniu należnego podatku oraz składek na ubezpieczenia społeczne i zdrowotne). Bezskuteczność egzekucji zgodnie z omawianą ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - ma miejsce wówczas, gdy w okresie dwóch ostatnich miesięcy nie wyegzekwowano pełnej kwoty należności z tytułu zaległych i bieżących zobowiązań alimentacyjnych.
Kwota świadczenia z funduszu alimentacyjnego jest limitowana. Świadczenie przysługuje w wysokości bieżąco zasądzonego świadczenia alimentacyjnego, nie więcej jednak niż 500 zł na osobę.
Świadczenia z funduszu alimentacyjnego mają charakter zwrotny. Dłużnik alimentacyjny jest zobowiązany do zwrotu organowi właściwemu wierzyciela należności w wysokości świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej, łącznie z ustawowymi odsetkami.
#11 Co w przypadku, gdy mam dług z tytułu funduszu świadczeń alimentacyjnych ?
W 2015 r. gminy prowadziły postępowanie wobec 245,7 tys. dłużników alimentacyjnych, co w porównaniu z 2014 r. (235,3 tys. dłużników) oznacza wzrost o 4,4 %.
Zgodnie z wyrokiem WSA w Gliwicach z dnia 27 maja 2020 r. sygn. akt II SA/Gl 67/20 - stan bezskuteczności egzekucji nie podlega kwestionowaniu i weryfikacji przed organami administracji. Z powyższego wynika z kolei, że dłużnikiem alimentacyjnym przestaje być osoba, która, choć jest zobowiązana do alimentów tytułem wykonawczym, to egzekucja wobec niej jest skuteczna i na bieżąco reguluje swoje zobowiązania, nie posiadając przy tym zaległości alimentacyjnych. Na pewno byt dłużnika alimentacyjnego kończy jego śmierć.
Zastosowanie skargi pauliańskiej w sprawach alimentacyjnych pozwala na zakwestionowanie czynności dłużnika, które prowadzą do pokrzywdzenia wierzycieli. Dłużnicy często uchylają się od egzekucji zobowiązań pieniężnych, przenosząc na swoich bliskich składniki majątku. Ustanawianie alimentów na rzecz bliskich dłużnika, w tym jego małoletnich dzieci, bywa nadużyciem przepisów chroniących podstawowe prawa osób wymagających opieki lub wsparcia ze strony dłużnika. Prawdziwym celem jest bowiem uchylenie się od konieczności wykonania zobowiązań.
Sąd Najwyższy w wyroku z 5 października 2022 r. (II CSKP 552/22) wskazał, że ustalenie i wysokość zobowiązań alimentacyjnych dłużnika w stosunku do dzieci może mieć charakter fraudacyjny względem jego wierzycieli (art. 527 k.c.), gdy wykreowany zostanie w ten sposób tytuł egzekucyjny, który po zaopatrzeniu klauzulą wykonalności, ze względu na pierwszeństwo zaspokojenia (art. 1025 § 1 pkt 2 k.p.c.), wyprzedzi innych wierzycieli w kolejce do zaspokojenia z kwot uzyskanych w egzekucji przeciwko dłużnikowi.
Dzieci mają prawo do równej z rodzicami stopy życiowej, co jednak nie oznacza, że rodzice zarabiający setki tysięcy złotych czy dysponujący znacznym majątkiem, są zobowiązani do alimentowania dzieci kwotami znacząco przekraczającymi średnie wydatki na dzieci w takim samym wieku, stanie zdrowia, o tych samych zainteresowaniach i uzdolnieniach. Alimenty na rzecz dzieci są świadczeniami nie tylko na utrzymanie, ale i służącymi ich wychowaniu, przygotowaniu do pracy i do pełnienia w przyszłości różnych ról społecznych. Wychowanie dziecka to także kształtowanie jego właściwych postaw społecznych, w tym świadomości, że zaciągnięte zobowiązania należy wykonywać, a długi płacić.
Choć działanie dłużnika na korzyść osoby trzeciej - uprawnionego do alimentów - może prowadzić do naruszenia interesów innych wierzycieli, istnieją mechanizmy prawne pozwalające na ochronę tych interesów.
tags: #nowelizacja #niesolidny #dluznik