Wierzyciel ponowne żądanie tej samej spłaty: jak się bronić?
W trakcie mojej praktyki zawodowej, wielokrotnie spotykałem się z sytuacją, w której wobec jednego długu dłużnik posiada dwa prawomocne wyroki sądowe. Takie sytuacje zauważyłem zwłaszcza przy prowadzeniu postępowań upadłościowych moich Klientów. Na podstawie tych dwóch wyroków sądowych prowadzone są również niejednokrotnie dwa odrębne postępowania egzekucyjne. Czy nie wydaje się nam to dziwne? Jeden dług a dwa wyroki? Od razu widać, że coś tu mówiąc kolokwialnie nie gra.
Wyobraźmy sobie Pana Jana. Pan Jan posiada w banku kredyt o wartości 100 000,00 złotych. Po spłacie 10 000,00 zł, Pan Jan traci pracę i nie jest w stanie kontynuować spłaty. Bank po kilkukrotnych wezwaniach, wypowiada w końcu umowę kredytową i pozywa Pana Jana o kwotę 90 000,00 złotych. W związku z tym, iż podstawą roszczenia banku jest umowa kredytowa, sąd wydaje nakaz zapłaty (nakaz zapłaty jest po prostu wyrokiem), w którym zasądza żądaną przez bank kwotę. Na podstawie prawomocnego już nakazu, bank kieruje sprawę na drogę postępowania egzekucyjnego, którego celem jest po prostu ściągnięcie pieniędzy.
Na potrzeby naszej historii, przyjmijmy, iż Pan Jan nie dysponuje majątkiem ani nie posiada stałych dochodów. Jaka jest praktyka wierzycieli w tym momencie naszej historii? Nieściągalne długi są najczęściej sprzedawane. Wierzyciel nie potrzebuje zgody dłużnika, żeby sprzedać dług. Wracając do historii Pana Jana, bank sprzedał jego dług do Niestandaryzowanego Sekurytyzacyjnego Funduszu Inwestycyjnego Zamkniętego (są to podmioty najczęściej zakupujące wierzytelności, na potrzeby naszej historii skróćmy ich nazwę do NSFIZ). Co powinien zrobić NSFIZ, aby mógł kontynuować egzekucję wobec Pana Jana? NSFIZ powinien wystąpić do sądu o nadanie tzw. klauzuli wykonalności, na której będą wskazane jego dane. Klauzula (będąca w praktyce pieczęcią sądu z wpisanymi danymi wierzyciela) uprawnia nowego wierzyciela do wszczęcia na nowo egzekucji wobec Pana Jana. Egzekucja jest jednak prowadzona na podstawie wydanego jeszcze wobec banku nakazu zapłaty. Mamy zatem jeden wyrok i jedno postępowanie egzekucyjne. Opisana powyżej sytuacja jest sytuacją modelową i wyraża legalne działanie nowych wierzycieli.
NSFIZ najczęściej po zakupie wierzytelności nie występuje o nadanie wobec niego klauzuli wykonalności. Zamiast tego ponownie pozywa dłużnika o zapłatę nie zapłaconych kwot. Takie działanie jest niezwykle groźne dla dłużnika z dwóch powodów. Pierwszym zagrożeniem jest niewątpliwie zwiększenie się rozmiarów jego zadłużenia. Oprócz sumy pierwotnej (w naszym przypadku 90 000,00 zł), NSFIZ doliczy do tego odsetki. Odsetki skapitalizuje i doliczy do należności głównej (kapitalizacja oznacza obliczenie odsetek od chwili wymagalności spłaty kredytu do chwili wniesienia pozwu). Następnie po raz powtórny wystąpi o zwrot kosztów sądowych. Drugim zagrożeniem będzie powstanie w obrocie prawnym dwóch wyroków zasądzających to samo roszczenie. Pan Jan otrzymuje zatem drugi nakaz zapłaty o ten sam niespłacony kredyt.
Co powinien zrobić Pan Jan i każda inna osoba będąca w takiej sytuacji? W pierwszej kolejności nie można się poddawać i rezygnować z walki. Osoby borykające się z przytłaczającymi długami nie są w stanie dochodzić swoich praw w sądzie. Pan Jan powinien skontaktować się z prawnikiem, który powinien mu doradzić wniesienie sprzeciwu od „nowego” nakazu zapłaty. Należy pamiętać jednak o krótkim czasie działania, który wynosi zaledwie 14 dni od dnia otrzymania nakazu. Prawnik lub sam dłużnik sporządzający sprzeciw od nakazu powinien zgłosić w swoim piśmie zarzut powagi rzeczy osądzonej. Zarzut ten opiera się na ustawowym prawie, stanowiącym, iż wobec jednej sprawy o to samo roszczenie może toczyć się tylko jedna sprawa sądowa. Niestety sądy same z siebie nie badają, czy dana sprawa podlegała już wcześniejszemu rozstrzygnięciu.
Opisana przeze mnie historia obrazująca nieuczciwe działania wierzycieli jest niestety często powtarzającym się obrazem przedstawianym przez moich Klientów. Czas najwyższy, aby działaniami nieuczciwych wierzycieli przyjrzały się odpowiednie organy państwowe, zwłaszcza dużych podmiotów działających na rynku skupowania i odzyskiwania wierzytelności. Do tego czasu jednak pozostaje walka z takimi praktykami (antywindykacja) poprzez poszerzanie wiedzy.
Przelew wierzytelności i przejęcie długu
Zmiana wierzyciela lub dłużnika zobowiązania jest regulowana przez Kodeks cywilny. Wierzyciel może bez zgody dłużnika przenieść wierzytelność na osobę trzecią (przelew), chyba że sprzeciwiałoby się to ustawie, zastrzeżeniu umownemu albo właściwości zobowiązania. Wraz z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki.
Umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przenosi wierzytelność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że inaczej postanowiły strony. Jeżeli zawarcie umowy przelewu następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności, z zapisu zwykłego, z bezpodstawnego wzbogacenia lub z innego zdarzenia, ważność umowy przelewu zależy od istnienia tego zobowiązania.
Zgodnie z orzecznictwem: „W świetle art. 509 kc przelew wierzytelności jest umową zawartą między wierzycielem (cedent) a osobą trzecią (cesjonariusz), na mocy której dotychczasowy wierzyciel przenosi na osobę trzecią oznaczoną wierzytelność przysługującą mu dotychczas w stosunku do określonego dłużnika. Razem z wierzytelnością przechodzą na nabywcę wszelkie związane z nią prawa, w szczególności roszczenie o zaległe odsetki. Przytoczony przepis opisuje umowę przelewu wierzytelności, ale nie przesądza jej charakteru prawnego, o którym stanowi art. 510 kc. Zgodnie z § 1 tego przepisu umowa sprzedaży, zamiany, darowizny lub inna umowa zobowiązująca do przeniesienia wierzytelności przenosi wierzytelność na nabywcę, chyba że przepis szczególny stanowi inaczej albo że strony inaczej postanowiły. Jeżeli zawarcie umowy przelewu następuje w wykonaniu zobowiązania wynikającego z uprzednio zawartej umowy zobowiązującej do przeniesienia wierzytelności, z zapisu zwykłego, z bezpodstawnego wzbogacenia lub z innego zdarzenia, ważność umowy przelewu zależy od istnienia tego zobowiązania (§ 2)” [Wyrok Sądu Apelacyjnego w Szczecinie - I Wydział Cywilny z 1 sierpnia 2019 roku, I ACa 643/18].
Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, jej przelew również musi być potwierdzony w ten sposób. Dopóki zbywca nie zawiadomił dłużnika o przelewie, spełnienie świadczenia do rąk poprzedniego wierzyciela ma skutek względem nabywcy, chyba że w chwili spełnienia świadczenia dłużnik wiedział o przelewie. Przepis ten stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a poprzednim wierzycielem.
Dłużnikowi przysługują przeciwko nabywcy wierzytelności wszelkie zarzuty, które miał przeciwko zbywcy w chwili powzięcia wiadomości o przelewie. Dłużnik może z przelanej wierzytelności potrącić wierzytelność, która mu przysługuje względem zbywcy, chociażby stała się wymagalna dopiero po otrzymaniu przez dłużnika zawiadomienia o przelewie. Nie dotyczy to jednak wypadku, gdy wierzytelność przysługująca względem zbywcy stała się wymagalna później niż wierzytelność będąca przedmiotem przelewu.
Jeżeli wierzytelność jest stwierdzona pismem, zastrzeżenie umowne, iż przelew nie może nastąpić bez zgody dłużnika, jest skuteczne względem nabywcy tylko wtedy, gdy pismo zawiera wzmiankę o tym zastrzeżeniu, chyba że nabywca w chwili przelewu o zastrzeżeniu wiedział. Jeżeli dłużnik, który otrzymał o przelewie pisemne zawiadomienie pochodzące od zbywcy, spełnił świadczenie do rąk nabywcy wierzytelności, zbywca może powołać się wobec dłużnika na nieważność przelewu albo na zarzuty wynikające z jego podstawy prawnej tylko wtedy, gdy w chwili spełnienia świadczenia były one dłużnikowi wiadome. Powyższą zasadę stosuje się odpowiednio do innych czynności prawnych dokonanych między dłużnikiem a nabywcą wierzytelności. Zbywca wierzytelności ponosi względem nabywcy odpowiedzialność za to, że wierzytelność mu przysługuje.
Przejęcie długu
Osoba trzecia może wstąpić na miejsce dłużnika, który zostaje z długu zwolniony. Przejęcie długu może nastąpić:
- przez umowę między wierzycielem a osobą trzecią za zgodą dłużnika; oświadczenie dłużnika może być złożone którejkolwiek ze stron;
- przez umowę między dłużnikiem a osobą trzecią za zgodą wierzyciela; oświadczenie wierzyciela może być złożone którejkolwiek ze stron; jest ono bezskuteczne, jeżeli wierzyciel nie wiedział, że osoba przejmująca dług jest niewypłacalna.
Zgodnie z orzecznictwem: „[…] ze względu na konieczność poszanowania interesu wierzyciela z należytą starannością należy jako wyrażenie przez niego zgody kwalifikować wypadki, gdy jakoby ma on wyrażać zgodę w sposób dorozumiany. Tymczasem wystawienie przedmiotowych faktur nie może być porównywane z takim jednoznacznym w swej wymowie zachowaniem wierzyciela jak np. wskazywane w judykaturze, jako przykład dorozumianego udzielenia przedmiotowej zgody, wytoczenie powództwa przeciwko przejemcy, by spełnił on świadczenie wynikające z przejmowanego długu” [Wyrok Sądu Apelacyjnego w Poznaniu - I Wydział Cywilny z 13 lipca 2020 roku, I AGa 63/19].
Każda ze stron, które zawarły umowę o przejęcie długu, może wyznaczyć osobie, której zgoda jest potrzebna do skuteczności przejęcia, odpowiedni termin do jej wyrażenia; bezskuteczny upływ wyznaczonego terminu jest jednoznaczny z odmówieniem zgody.
Jeżeli skuteczność umowy o przejęcie długu zależy od zgody dłużnika, a dłużnik zgody odmówił, umowę uważa się za niezawartą. Jeżeli skuteczność umowy o przejęcie długu zależy od zgody wierzyciela, a wierzyciel zgody odmówił, strona, która według umowy miała przejąć dług, jest odpowiedzialna względem dłużnika za to, że wierzyciel nie będzie od niego żądał spełnienia świadczenia. Umowa o przejęcie długu powinna być pod nieważnością zawarta na piśmie.
Zasady zaliczania wpłat i postępowanie egzekucyjne
W przypadku, gdy dłużnik ma do spłacenia wiele długów, wierzyciel może zdecydować, w poczet którego zaliczy otrzymane świadczenie. Art. 451 kodeksu cywilnego zasadniczo dłużnikowi powierza możliwość określenia skutków swego świadczenia. Spełniając świadczenie, może on wskazać, który z kilku długów chciałby zaspokoić. Dłużnik może złożyć oświadczenie o zarachowaniu już przy spełnianiu świadczenia, ale także później, aż do chwili, gdy wierzyciel w sporządzonym przez siebie pokwitowaniu określi sposób zarachowania, a pokwitowanie to zostanie przez dłużnika przyjęte.
Jednakże nawet wtedy, gdy dłużnik wskaże sposób zarachowania, wierzycielowi przysługuje prawo dokonania w tym względzie korekty. W myśl art. 451 § 1 zd. 2 KC, może on to, co przypada na poczet danego długu, zaliczyć przede wszystkim na związane z nim zaległe świadczenia uboczne (np. odsetki) oraz na zalegające świadczenia główne. Warto przyjmować, iż wierzyciel powinien bez zbędnej zwłoki, w normalnym toku czynności powiadomić dłużnika o dokonanej przez siebie korekcie.
Jeżeli dłużnik nie skorzystał z możliwości zarachowania spełnianego świadczenia, inicjatywę w tym względzie może przejąć wierzyciel. W takim wypadku w sporządzonym pokwitowaniu ma on sposobność określić, na poczet którego z długów zalicza otrzymane świadczenie. Dopiero przyjęcie przez dłużnika tak sporządzonego pokwitowania przesądza o zarachowaniu świadczenia i pozbawia go możliwości wskazania sposobu, według którego miałoby być ono zaliczone.
Jeśli wskazane wyżej sposoby zarachowania, uwzględniające oświadczenia dłużnika lub wierzyciela, nie znajdą zastosowania, w myśl art. 451 § 3 KC spełnione świadczenie zalicza się na rzecz długu wymagalnego, a jeśli jest kilka długów wymagalnych - na poczet najdawniej wymagalnego.
Umorzenie i ponowne wszczęcie postępowania egzekucyjnego
Postępowanie egzekucyjne może zostać umorzone. Przyczyną umorzenia postępowania egzekucyjnego może być bezskuteczność dalszej egzekucji administracyjnej z powodu braku majątku lub źródła dochodu zobowiązanego, z których jest możliwe wyegzekwowanie środków pieniężnych przewyższających koszty egzekucyjne. Tak stanowi art. 61 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Równocześnie przepisy ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji wskazują możliwość ponownego wszczęcia postępowania egzekucyjnego w przypadku umorzenia postępowania egzekucyjnego z tej przyczyny.
Jak określa art. 61 § 1 pkt 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji w brzmieniu obowiązującym od 20 lutego 2021 r., postępowanie egzekucyjne wszczyna się ponownie m.in. na wniosek wierzyciela o ponowne wszczęcie egzekucji administracyjnej (jeżeli organ egzekucyjny nie jest jednocześnie wierzycielem), po ujawnieniu przez wierzyciela majątku lub źródła dochodu zobowiązanego, z których jest możliwe wyegzekwowanie środków pieniężnych przewyższających koszty egzekucyjne.
Jak napisać sprzeciw lub zarzuty od nakazu zapłaty?
Ważne jest, aby pamiętać, że w przypadku zaspokojenia wierzyciela w wyniku prowadzonej egzekucji, wierzyciel nie może dokonać samodzielnego zarachowania wpłat na poczet należności ubocznych (odsetek za opóźnienie). Dłużnik spełniając świadczenie w wyżej opisany sposób nie może wprowadzać własnych reguł podziału sumy uzyskanej z egzekucji, gdyż ta materia została uregulowana w przepisach rangi ustawowej (vide art. 1023 k.c. i n.) i to organ egzekucyjny określa, na co zostanie zaliczona konkretna wpłata dłużnika.
Analiza przypadku
W sprawie sygn. A. M. przeciwko W. R. i M. R. o zapłatę kwoty 26.239,43 zł wraz z odsetkami, pozwani podnieśli zarzut, że akt notarialny, na podstawie którego wszczęto egzekucję, nie obejmował swą treścią zapłaty odsetek za opóźnienie. W § 6 umowy pożyczki wskazano, że w celu spłaty udzielonej pożyczki oraz odsetek umownych, pożyczkobiorcy złożą oświadczenie o poddaniu się egzekucji co do kwoty 42.000 zł. Egzekucję wszczęto w oparciu o tytuł wykonawczy obejmujący przedmiotowy akt notarialny, któremu w § 3 nadano klauzulę wykonalności przeciwko nim do kwoty 42.000 zł. Klauzula wykonalności nie obejmowała należności z tytułu zapłaty odsetek za opóźnienie, ponieważ akt notarialny nie zawierał oświadczenia dłużników w tym zakresie.
Wniosek egzekucyjny nie zawierał żądania wyegzekwowania należności z tytułu odsetek, ani oświadczenia o sposobie zaliczenia wpłat na poszczególne składniki długu. W toku postępowania egzekucyjnego cała należność została wyegzekwowana i przekazana powódce, co zostało potwierdzone postanowieniem z dnia 6 grudnia 2016 r., gdzie komornik stwierdził, że całe roszczenie egzekucyjne wynikające z tytułu wykonawczego zostało zaspokojone.
W opinii pozwanych, powódka nie miała podstaw i nie była uprawniona do określania sposobu zaliczania wpłat dokonywanych przez nich w ramach postępowania egzekucyjnego, które prowadzone było w oparciu o tytuł wykonawczy, który nie odnosił się do odsetek za opóźnienie. Sąd I instancji w pełni podzielił pogląd, zgodnie z którym uregulowane w art. 451 k.c. sposoby zarachowania mają zastosowanie w przypadku, gdy dłużnik dobrowolnie spełnia świadczenie, natomiast nie bierze się ich pod uwagę w sytuacji, gdy wierzyciel zostaje zaspokojony w wyniku prowadzonej egzekucji.
W realiach przedmiotowej sprawy niesporne jest, że powódka jako wierzyciel została zaspokojona nie przez dobrowolną zapłatę, ale do jej zaspokojenia doprowadziły działania komornika sądowego. Egzekucja prowadzona była zgodnie z wnioskiem egzekucyjnym i w oparciu o tytuł wykonawczy, który nie zawierał innych żądań niż należność główna i koszty. Całość żądań wniosku egzekucyjnego została zaspokojona, co stało się podstawą zakończenia postępowania egzekucyjnego.
W tym stanie rzeczy Sąd I instancji uznał, że skoro powódka została zaspokojona wskutek egzekucji prowadzonej w sprawie Km (...), to nie mogła dokonać zarachowania otrzymywanych od komornika sądowego wpłat na poczet należności ubocznych (odsetek za opóźnienie) i na podstawie art. 720 k.c. a contrario oddalił powództwo.
tags: #wierzyciel #ponownie #zada #tej #samej #splaty