Wierzyciel publicznoprawny: definicja, przykłady i ochrona prawna
Jednostki sektora finansów publicznych, podobnie jak inne podmioty, pełnią rolę wierzycieli w odniesieniu do należności o charakterze publicznoprawnym. Wierzyciel publicznoprawny to podmiot, któremu przysługuje uprawnienie do żądania określonego świadczenia od dłużnika, wynikające z przepisów prawa. Wierzyciel umowny - to podmiot, którego roszczenie wynika z zawartej umowy cywilnoprawnej (np. umowy sprzedaży, pożyczki, najmu czy świadczenia usług). Wierzyciel ustawowy - jego roszczenie wynika bezpośrednio z przepisów prawa, np. alimentów. Wierzyciel niepieniężny - żąda spełnienia świadczenia o innym charakterze niż pieniężny, np. wykonania pracy. W określonych sytuacjach prawnych niektórzy wierzyciele mogą mieć pierwszeństwo w zaspokojeniu swoich roszczeń przed innymi - mówimy wówczas o wierzycielach uprzywilejowanych. Przykładami są wierzyciele hipoteczni lub ci, których wierzytelność została zabezpieczona zastawem rejestrowym lub przewłaszczeniem na zabezpieczenie.
Należności publicznoprawne stanowią specyficzny rodzaj zobowiązań. Zgodnie z definicją zawartą w art. 5 ust. 2 pkt 1 ustawy o finansach publicznych, zaliczamy do nich podatki, składki, opłaty, wpłaty z zysku przedsiębiorstw państwowych i jednoosobowych spółek Skarbu Państwa oraz banków państwowych, a także inne świadczenia pieniężne, których obowiązek ponoszenia na rzecz państwa, jednostek samorządu terytorialnego, państwowych funduszy celowych oraz innych jednostek sektora finansów publicznych wynika z odrębnych ustaw. Są to świadczenia, do których określone w ustawach podmioty są obowiązane łożyć na rzecz szeroko pojmowanych wierzycieli publicznoprawnych.
Egzekucja należności publicznoprawnych jest uregulowana w ustawie o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. Obowiązki publiczne egzekwowane w trybie tej ustawy są wymienione w art. 2, jednak przepis ten nie zawiera wyczerpującego wyliczenia. Przykładowo, przepisy o egzekucji w administracji stosuje się także w przypadku opłat wynikających z ustawy o opłatach abonamentowych.
Wierzytelność a należność: kluczowe różnice
Konsumenci i przedsiębiorcy często gubią się w gąszczu prawnych pojęć, takich jak należność, zobowiązanie czy wierzytelność. Zobowiązanie to rodzaj stosunku cywilnoprawnego, który łączy dłużnika i wierzyciela. Oznacza, że wierzyciel może żądać od dłużnika danego świadczenia, a dłużnik jest zobowiązany je spełnić. Zobowiązania są regulowane prawnie w ramach księgi trzeciej Kodeksu cywilnego, zwanej prawem zobowiązań. Poprzez zobowiązanie jedna strona ma dług, a u drugiej pojawiła się należność. Zatem zobowiązania to długi danej osoby, a należność to dług wobec danej osoby.
Cywilnoprawna definicja należności mówi, że jest to prawo osoby fizycznej lub prawnej do otrzymania świadczenia pieniężnego lub rzeczowego, na podstawie zawartej uprzednio umowy, w określonym terminie i kwocie, które wynika z przeszłych zdarzeń, wskutek realizacji świadczeń na rzecz innego podmiotu. Należności są także terminem stosowanym oficjalnie w księgowości - to kwoty, które przedsiębiorstwo ma otrzymać z tytułu np. zwrotu podatku, zatem przyszłe przychody środków pieniężnych. Publicznoprawnymi należnościami mogą być np. od właścicieli. Ponadto należności obejmują też wszelkie przychody z tytułu sprzedaży towarów, produktów czy usług.
Wierzytelność to przeciwieństwo długu. To uprawnienie do żądania spełnienia świadczenia będącego wynikiem danego zobowiązania, w ramach którego dłużnik musi spełnić jedno lub wiele roszczeń wierzyciela. Wyróżnia się np. wierzytelności bankowe czy ubezpieczeniowe. Wierzycielem jest osoba, wobec której ktoś ma dług. Może to być bank dla klienta, operator sieci kablowej telewizji, czy firma, która świadczyła innej firmie usługi i wystawiła za nie fakturę. Wierzytelności to prawa majątkowe regulowane księgą trzecią Kodeksu cywilnego. Wierzytelność powstaje zazwyczaj w wyniku czynności prawnej, ale nie jest to regułą. Warto mieć na uwadze, że także umowa ustna jest wiążąca i może wywołać powstanie wierzytelności. Ponadto wierzytelność może być skutkiem czynu niedozowanego, tzw. deliktu - wtedy za szkodę odpowiada osoba ją wyrządzająca.
Warto zaznaczyć, że wierzytelność może być kupiona lub sprzedana. Sprzedaż wierzytelności oznacza przeniesienie jej w drodze umowy cesji na inną osobę. Wskutek tego rodzaju umowy wierzyciel przenosi własność wierzytelności na podmiot trzeci za określoną cenę. Konsumenci stają się dłużnikami, jeśli wierzytelności z tytułu zobowiązań stają się wymagalne. Po zakupie towarów i usług, zaciągnięciu pożyczki, otrzymaniu faktury czy rachunku, jeśli upłynie termin płatności, konsument ma dług. Osoba lub instytucja, której jest dłużny, to jego wierzyciel.
Wierzytelność to każde uprawnienie wierzyciela do żądania świadczenia od dłużnika, zarówno o charakterze pieniężnym, jak i niepieniężnym. Wierzytelności niewymagalne to te, które już powstały, ale jeszcze nie trzeba ich regulować. Wierzytelności wymagalne to zobowiązania, których termin płatności już minął. Wobec tych zobowiązań wierzyciel ma prawo podjąć stosowne kroki celem odzyskania należności.
Ochrona wierzyciela publicznoprawnego: skarga pauliańska
Mimo odrębności w zakresie powstawania, określania wysokości, a nawet sposobu egzekucji zobowiązań prywatnoprawnych i publicznoprawnych, orzecznictwo sądów cywilnych wykształciło praktykę pozwalającą podmiotom, którym przysługuje roszczenie o świadczenie publicznoprawne, na skorzystanie z instytucji służącej ochronie wierzycieli uregulowanej w art. 527 Kodeksu cywilnego, czyli skargi pauliańskiej.
Celem wytoczenia powództwa pauliańskiego jest ochrona uzasadnionego interesu wierzyciela przed nieuczciwym dłużnikiem, który dokonując czynności prawnej z osobą trzecią pomniejsza swój majątek, czyniąc się niewypłacalnym. Wyrok w procesie pauliańskim, wydany w następstwie uwzględnienia powództwa, nie rodzi nowych stanów faktycznych podlegających opodatkowaniu, nie powoduje też rozszerzenia zakresu opodatkowania, stwarza jedynie wierzycielowi możliwość przeprowadzenia skutecznej egzekucji należności publicznoprawnej z przedmiotów majątkowych, których dłużnik wyzbył się w celu pokrzywdzenia wierzyciela.
Jedną z przesłanek wytoczenia powództwa pauliańskiego jest istnienie wiedzy osoby trzeciej lub możliwości dowiedzenia się przez nią, przy zachowaniu należytej staranności, o tym, że dłużnik dokonał z nią czynności prawnej ze świadomością pokrzywdzenia wierzyciela. Takie brzmienie przepisu stanowi ochronę osoby trzeciej, która co do zasady nie bierze udziału w kreowaniu stosunku prawnego pomiędzy wierzycielem a dłużnikiem, przed konsekwencjami uwzględnionej skargi pauliańskiej.
Przełomowym orzeczeniem w tej kwestii okazało się orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego z dnia 18 kwietnia 2018 r., które stwierdziło, że art. 527 § 1 k.c. w zakresie, w jakim znajduje zastosowanie na zasadzie analogiae legis do ochrony należności publicznoprawnych, jest zgodny z art. 2 Konstytucji RP. TK wskazał, że skarga pauliańska jest instytucją prawa prywatnego, które w przeciwieństwie do prawa publicznego zakłada autonomię i równość podmiotów. Jednakże, argumentacja Rzecznika Praw Obywatelskich wskazywała, że analogiczne stosowanie skargi pauliańskiej do należności publicznoprawnych może prowadzić do szeregu nadużyć.
Niemniej jednak, sądy dopuszczają możliwość dochodzenia należności publicznoprawnych w drodze skargi pauliańskiej na zasadzie analogii. Sąd Najwyższy w uchwale z 12 marca 2003 r. stwierdził, że dopuszczalna jest droga sądowa w sprawie, w której Zakład Ubezpieczeń Społecznych domaga się ochrony należności z tytułu składki na ubezpieczenie społeczne w drodze powództwa pauliańskiego. Podobnie w uchwale z 11 kwietnia 2003 r. Sąd Najwyższy uznał za dopuszczalną drogę sądową w sprawie, w której Skarb Państwa domaga się ochrony należności z tytułu długu celnego.
Powszechnie dominuje pogląd ugruntowany linią orzeczniczą sądów powszechnych oraz Sądu Najwyższego, który dopuszcza stosowanie przepisów o skardze pauliańskiej w stosunku do zobowiązań publicznoprawnych. Wierzyciel publicznoprawny jest na płaszczyźnie procesowej cywilnej traktowany tak, jak każdy inny wierzyciel publicznoprawny.
Specyfika wierzycieli publicznoprawnych w postępowaniu restrukturyzacyjnym
Rola wierzycieli publicznoprawnych w postępowaniu restrukturyzacyjnym ma odmienny charakter niż innych wierzycieli. Statystyki dotyczące postępowań restrukturyzacyjnych wskazują na rekordową ilość otwartych spraw. Coraz częściej w procesach restrukturyzacyjnych wierzycielami strategicznymi okazują się być wierzyciele publicznoprawni i to właśnie oni reprezentują znaczącą część kapitału podczas głosowania nad układem.
Ustawodawca w art. 160 Prawa restrukturyzacyjnego jasno określił zasady dotyczące możliwości zrestrukturyzowania zobowiązania wobec Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Pozycja prawna tego wierzyciela ma charakter szczególny, bowiem przepisy ustawy prawo restrukturyzacyjne przewidują odmienny sposób traktowania ich roszczeń od innych wierzytelności publicznoprawnych - w tym przede wszystkim brak możliwości umorzenia jakiejkolwiek części zobowiązania.
Wyzwania i problemy związane z egzekucją należności publicznoprawnych
Egzekucja należności publicznoprawnych, po uwzględnieniu skargi pauliańskiej, wiąże się z problemami dotyczącymi trybu postępowania egzekucyjnego. Uwzględnienie skargi pauliańskiej powoduje fikcję prawną polegającą na pozbawieniu krzywdzącej czynności prawnej skutków prawnych względem wierzyciela. Wyrok uwzględniający skargę pauliańską nie może stać się podstawą do wystawienia tytułu wykonawczego, nie stanowi tytułu egzekucyjnego.
Wierzyciel pauliański, chcąc uzyskać zaspokojenie z przedmiotu, który wszedł do majątku osoby trzeciej, powinien legitymować się tytułem wykonawczym przeciwko dłużnikowi i wyrokiem uwzględniającym powództwo pauliańskie. Wierzyciel podatkowy może teoretycznie wystawić tytuł wykonawczy wraz z prawomocnym wyrokiem uwzględniającym skargę pauliańską i zgłosić organowi egzekucyjnemu wniosek o skierowanie egzekucji do przedmiotu, który wyszedł z majątku dłużnika.
Problemem staje się jednak status osoby trzeciej, która stała się właścicielem składnika majątkowego, do którego skierowana zostanie egzekucja. Nie jest ona zobowiązanym, a zatem należy ją uznać za osobę trzecią, która rości sobie prawa do danej rzeczy lub prawa majątkowego. Osobie takiej przysługuje prawo do wniesienia środka prawnego, o którym mowa w art. 38 § 1 ustawy o postępowaniu egzekucyjnym w administracji, czyli żądania wyłączenia danego składnika majątkowego spod egzekucji.
Złożenie takiego wniosku powoduje wstrzymanie dalszych czynności egzekucyjnych do czasu wydania ostatecznego postanowienia w jego przedmiocie. Co więcej, od ostatecznego postanowienia w sprawie odmowy wyłączenia spod egzekucji rzeczy lub prawa majątkowego przysługuje prawo do wytoczenia powództwa do sądu powszechnego na zasadach określonych w Kodeksie postępowania cywilnego z żądaniem zwolnienia z egzekucji bądź zabezpieczenia. W sytuacji gdy z takim żądaniem występuje dłużnik pauliański, powstają jednak dwa problemy. Po pierwsze, sąd powszechny będzie ponownie badał okoliczności związane z uzyskaniem przez tego dłużnika pauliańskiego prawa do tego składnika majątkowego. To zaś oznacza naruszenie zasady powagi rzeczy osądzonej. Z drugiej strony ewentualne odrzucenie pozwu oznaczałoby odebranie stronie postępowania administracyjnego prawa do skontrolowania przez sąd rozstrzygnięcia organu administracji publicznej.
Drugim problemem jest fakt, że do czasu uprawomocnienia się orzeczenia sądu powszechnego rzeczy i prawa majątkowe objęte zakresem żądania wyłączenia nie mogą zostać sprzedane. Oznacza to dla wierzyciela podatkowego dalsze przeszkody w zaspokojeniu jego należności, które mogą opóźnić wyegzekwowanie należności o kolejne kilka lat. Dodatkowe przeszkody mogą pojawić się również w toku samej egzekucji z uwagi na jej rodzaj. Przykładowo dłużnik pauliański będzie uczestnikiem postępowania egzekucyjnego z nieruchomości i będzie mógł zgłaszać wszelkie możliwe środki zaskarżenia w jej toku, by maksymalnie opóźnić zaspokojenie wierzyciela.
tags: #wierzyciel #publicznoprawny #definicja