Upadłość to instytucja prawna, która ma na celu zabezpieczenie interesów wierzycieli i dłużnika w sytuacji niewypłacalności. Postępowanie upadłościowe pełni rolę zbiorowego postępowania egzekucyjnego. Zamiast wielu postępowań indywidualnych sąd upadłościowy - przy pomocy syndyka - przeprowadza proces ustalenia wierzycieli, określenia wierzytelności, spieniężenia majątku dłużnika i zaspokojenia w równym stopniu uprawnionych. Postępowanie to ma charakter postępowania wnioskowego, czyli może być wszczęte wyłącznie na wniosek podmiotów określonych w ustawie Prawo upadłościowe. Postępowania w przedmiocie ogłoszenia upadłości dłużnika sąd nie może wszcząć z urzędu.
Ogłoszenie upadłości niesie za sobą wiele negatywnych i pozytywnych konsekwencji zarówno dla dłużnika, jak i wierzycieli.
Generalna zasada określona w art. 20 ust. 1 Prawa upadłościowego wskazuje, że wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik lub każdy z jego wierzycieli osobistych. W praktyce najczęściej dokonuje tego dłużnik. Wynika to nie tylko z faktu, że postępowanie upadłościowe może pomóc mu w umorzeniu jego zobowiązań, ale również dlatego, że przepisy prawa w określonych sytuacjach zobowiązują go do tego - dłużnik ma 30 dni, „od momentu obiektywnego wystąpienia stanu niewypłacalności”, na złożenie wniosku o upadłość. Jeżeli niewypłacalna jest osoba fizyczna, dłużnik w swoim imieniu może zgłosić żądanie ogłoszenia upadłości. Jeżeli nie posiada zdolności procesowej, może to uczynić jego przedstawiciel ustawowy. Jeżeli natomiast dłużnikiem jest osoba prawna, z wnioskiem o ogłoszenie upadłości wychodzą organy uprawnione do reprezentowania dłużnika (np. w imieniu spółki z o.o. takim organem jest zarząd).
Drugą grupą podmiotów uprawnionych do orzeczenia upadłości dłużnika są jego wierzyciele osobiści. Nie ma tutaj znaczenia, jak wysoka wierzytelność im przysługuje czy z jakiego stosunku prawnego ona wynika - wniosek mogą zgłosić zarówno wierzyciele prywatni, jak i publiczni. Co więcej, dla ogłoszenia wierzytelności nie jest istotne to, czy wierzytelność jest związana z prowadzoną działalnością gospodarczą, czy też nie, czy jest już wymagalna oraz czy jest to wierzytelność pieniężna, czy niepieniężna. Mimo że chodzi o wierzytelność osobistą, to może być ona zabezpieczona rzeczowo. W każdym z tych wypadków wierzyciel ma prawo złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika.
Z kolei nie uprawnia do żądania ogłoszenia upadłości posiadanie przez wierzyciela tzw. wierzytelności przyszłej mimo istnienia stosunku podstawowego, z którego wierzytelność ta może powstać. Wierzytelnością przyszłą będzie m.in. prawo współdłużnika lub poręczyciela, jeżeli dłużnik główny nie spełni świadczenia, do którego jest zobowiązany. Wierzytelnością przyszłą jest również zobowiązanie o charakterze alimentacyjnym w odniesieniu do świadczeń, które dopiero mają być wykonane w przyszłości.
Wniosek o ogłoszenie upadłości składany przez wierzyciela będącego osobą prawną, która nie posiada jednoosobowego organu reprezentacyjnego, musi zostać podpisany przez wszystkie osoby uprawnione do reprezentacji łącznej.

W ust. 2 art. 20 Prawa upadłościowego ustawodawca uregulował również szczegółowy katalog osób, które jedynie w stosunku do określonych podmiotów mogą wyjść z żądaniem ogłoszenia upadłości. Są to:
Dodatkowo, zgodnie z przepisami:
W przypadku spółek osobowych wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić każdy ze wspólników odpowiadających bez ograniczenia za zobowiązania spółki. W związku z tym uprawnienia takiego nie posiadają:
Dodatkowo w przypadku spółki partnerskiej, jeżeli w jej strukturach działa zarząd, prawo do złożenia wniosku przysługuje każdemu z członków zarządu.
Dla osób prawnych (w szczególności spółek handlowych) oraz jednostek organizacyjnych nieposiadających osobowości prawnej, którym odrębna ustawa przyznaje zdolność prawną, wnioski mogą zgłaszać te osoby, które na podstawie ustawy, umowy spółki lub statutu mają prawo do prowadzenia spraw dłużnika i do ich reprezentowania, samodzielnie lub łącznie z innymi osobami. Oznacza to, że w każdym wypadku przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości w imieniu danej osoby prawnej należy sprawdzić przepisy regulujące powstanie i działanie danego podmiotu, a także umowy lub statutu, na mocy których zostały powołane. Niewłaściwa reprezentacja będzie prowadziła do oddalenia omawianego wniosku.
Wyżej omówione spółki osobowe oraz osoby prawne (również spółki kapitałowe) i quasi-osoby prawne w sytuacji zakończenia swojej działalności - zasadniczo - muszą przeprowadzić proces likwidacyjny. Do jego realizacji powoływani są likwidatorzy, tj. osoby uprawnione do podejmowania wszelkich czynności mających na celu prowadzenie aktualnej działalności podmiotu oraz doprowadzenie do zakończenia przez niego wszelkich rozpoczętych spraw (spełnienie świadczeń).
Jeżeli jednak w trakcie procedury likwidacyjnej okaże się, że majątek podmiotu likwidowanego jest niewystarczający na zaspokojenie jego wierzytelności lub zabezpieczenie wierzycieli, likwidatorzy mają ustawowy obowiązek zgłoszenia wniosku o ogłoszenie upadłości likwidowanego. Postępowanie może zainicjować każdy z likwidatorów.
Omawiany przepis pozwala również, aby w stosunku do podmiotów wpisanych do Krajowego Rejestru Sądowego wniosek - na podstawie art. 42 Kodeksu cywilnego - został złożony przez kuratora ustanowionego przez sąd. Zgodnie z § 1 tego przepisu, jeżeli osoba prawna nie może być reprezentowana lub prowadzić swoich spraw ze względu na brak organu albo brak w składzie organu uprawnionego do jej reprezentowania, sąd ustanawia dla niej kuratora. Kurator - analogicznie do likwidatorów - ma obowiązek złożyć wniosek, jeżeli w trakcie prowadzenia spraw podmiotu uzna, iż jest on niewypłacalny.

Przepis art. 20 ust. 2 Prawa upadłościowego wskazuje, że w stosunku do przedsiębiorstwa państwowego wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć także organ założycielski. Oznacza to, że wniosek może złożyć organ reprezentujący przedsiębiorstwo na zewnątrz, jak również organ założycielski. Co do organu reprezentującego, to zgodnie z art. 32 ustawy o przedsiębiorstwach państwowych takim podmiotem jest dyrektor przedsiębiorstwa państwowego. To on w imieniu jednostki powinien złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości. W kwestii organów założycielskich trudno jest wskazać dokładnie jeden taki organ. Tym niemniej warto przytoczyć art. 5 ustawy o komercjalizacji, restrukturyzacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.
Warto rozważyć również sytuacje, kiedy dłużnik posiada prawidłowo ustanowionego pełnomocnika lub prokurenta. Czy owe podmioty są władne ogłosić upadłość i niejako zakończyć działalność swojego mocodawcy?
Nie ma najmniejszych przeszkód, aby złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości przez pełnomocnika. Jest to zresztą przeważający sposób składania wniosków - pisma te najczęściej przechodzą przez kancelarie prawnicze specjalizujące się w prawie upadłościowym. Pełnomocnik powinien być należycie umocowany, a samo pełnomocnictwo - szczegółowe i jednoznacznie wskazujące, iż mocodawca dąży do ogłoszenia pełnomocnictwa.
W kwestii prokurenta nie jest to już takie oczywiste, bowiem prokura jest rodzajem pełnomocnictwa ogólnego ustanawianego w celu prowadzenia spraw spółki. Przyjmuje się jednak, że jeżeli prokurent jest uprawniony do reprezentowania spraw spółki na zewnątrz i dodatkowo żaden z przepisów prawa cywilnego i handlowego nie wyłącza takiej jego kompetencji, uznać należy, że jest on władny złożyć wniosek o ogłoszenie upadłości.
Do rozpoczęcia postępowania upadłościowego potrzebny jest właściwy wniosek. Sąd nie jest bowiem władny wszcząć procedury z urzędu. Aby jednak wniosek ten przyjęto, musi on zostać podpisany przez osobę do tego upoważnioną. Co do zasady ogłoszenia upadłości mogą żądać dłużnik oraz każdy z jego wierzycieli osobistych (w tym wierzyciele zabezpieczeni rzeczowo, jeżeli wierzytelność ma charakter osobistej). Istnieje jednak szereg podmiotów, których struktura czy waga gospodarcza sprawiają, że wskazanie osoby uprawnionej do złożenia wniosku nie jest takie proste. Dlatego też przed podjęciem decyzji o zainicjowaniu procedury upadłościowej warto dokładnie sprawdzić, czy jest się w posiadaniu legitymacji procesowej. W innym wypadku wniosek może zostać przez sąd oddalony.
W odpowiedzi na pytanie kto może ogłosić upadłość konsumencką można stwierdzić krótko - niewypłacalna osoba fizyczna. Ta lapidarna odpowiedź wymaga jednak rozwinięcia.
Podstawową przesłanką do ogłoszenia upadłości jest niewypłacalność. Kwestię niewypłacalności regulują przepisy prawa upadłościowego. Dłużnik jest niewypłacalny, jeśli nie reguluje swoich wymagalnych zobowiązań pieniężnych dłużej niż trzy miesiące. W związku z tym przykładowe opóźnienie w spłacaniu rat kredytowych przekraczające trzy miesiące oznacza, że dłużnik jest niewypłacalny.
Osoba fizyczna nieprowadząca działalności gospodarczej ani nie będąca wspólnikiem w osobowej spółce prawa handlowego (ponosząca odpowiedzialność za zobowiązania spółki bez ograniczenia) nie ma obowiązku wnoszenia o swoją upadłość. Złożenie wniosku jest zatem prawem, ale nie obowiązkiem takiej osoby fizycznej. Termin złożenia wniosku o upadłość konsumencką będzie mieć jednak znaczenie w przypadku byłych przedsiębiorców. Zbyt późne złożenie wniosku może mieć wpływ na uzyskanie oddłużenia w upadłości.
Konsument może mieć tylko jednego wierzyciela. W tym przypadku nie ma wymogu posiadania co najmniej dwóch wierzycieli, jak to jest u przedsiębiorców. Tak więc upadłość konsumencka może być ogłoszona, jeśli dłużnik posiada jednego wierzyciela.

Jeśli przedsiębiorca zamknie działalność gospodarczą to następnego dnia uzyskuje tzw. konsumencką zdolność upadłościową i może ogłosić upadłość konsumencką. Istotne jest to, aby przedsiębiorca taki zmieścił się w ustawowym terminie na złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości. Termin ten wynosi 30 dni od powstania stanu niewypłacalności. Jednoosobowy przedsiębiorca może ogłosić upadłość firmy i również wnioskować o oddłużenie. Warunkiem jest jednak to, aby nie prowadziła innej działalności gospodarczej lub zawodowej.
Ponowny wniosek o upadłość konsumencką jest możliwy. Opisaliśmy tę kwestię na naszym blogu. Dłużnik wobec którego oddalono wniosek musi jednak liczyć się z tym, że plan spłaty wierzycieli może zostać ustalony na okres dłuższy niż 36 miesięcy.
Uczestnikiem postępowania upadłościowego jest podmiot, który bierze w nim udział, a któremu ustawa Prawo upadłościowe nadaje taki status oraz przypisane temu statusowi prawa i obowiązki.
Według ustawy Prawo upadłościowe: Art. 26. 1. Uczestnikiem postępowania o ogłoszenie upadłości jest każdy, kto złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, oraz dłużnik.
W pierwszej fazie postępowania upadłościowego, czyli rozpoznaniu wniosku o ogłoszenie upadłości i stwierdzeniu, że jest on zasadny, uczestnikami postępowania są wnioskodawca i dłużnik. Może się zdarzyć, że dłużnik jest jednocześnie wnioskodawcą i wówczas tylko on jest uczestnikiem postępowania na tym etapie (generalnie jest to regułą). W przypadku wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej wierzyciel w tej fazie nie jest uczestnikiem postępowania; nie będzie więc mógł zaskarżyć postanowienia sądu.
W następnej fazie, we właściwym postępowaniu upadłościowym, uczestnikami postępowania są upadły (dłużnik) i wierzyciele - podmioty, które są uprawnione do zaspokojenia z majątku upadłego (masy upadłościowej) - według art. art. 185 i 189 ustawy Prawo upadłościowe.
Pozostałe podmioty, biorące udział w postępowaniu upadłościowym: syndyk, sędzia-komisarz, sąd upadłościowy, a w przypadku upadłości przedsiębiorstwa zarządca i nadzorca sądowy - z formalnego punktu widzenia nie są uczestnikami postępowania upadłościowego.
Według ustawy Prawo upadłościowe: Art. 185. Pojęcie upadłego Upadłym jest ten, wobec kogo wydano postanowienie o ogłoszeniu upadłości. Ogłoszenie upadłości nie ma wpływu na zdolność prawną oraz zdolność do czynności prawnych upadłego. Art. 186. Wykonywanie uprawnień upadłego z uczestnictwa w spółkach lub spółdzielniach Po ogłoszeniu upadłości wszelkie uprawnienia upadłego związane z uczestnictwem w spółkach lub spółdzielniach wykonuje syndyk.
W przypadkach szczególnych, jeżeli upadły nie ma zdolności procesowej, w jego imieniu działa przedstawiciel ustawowy lub kurator, ustanowiony przez sędziego-komisarza.
Art. 189. Pojęcie wierzyciela Wierzycielem w rozumieniu ustawy jest każdy uprawniony do zaspokojenia z masy upadłości, choćby wierzytelność nie wymagała zgłoszenia.
Analogicznie, jeżeli wierzyciel nie ma zdolności sądowej lub procesowej, sędzia-komisarz może ustanowić kuratora, który będzie działał w postępowaniu upadłościowym w imieniu i na rzecz wierzyciela, jeżeli jest to uzasadnione usprawnieniem postępowania.
Upadłość konsumencka jest postępowaniem stworzonym z myślą o osobach fizycznych, które z różnych powodów nie są w stanie spłacić swoich długów. Wierzyciele, którzy dowiadują się o rozpoczęciu tej procedury przez dłużnika zazwyczaj nie są zadowoleni. Powód jest prosty - obawiają się, że nie będą w stanie odzyskać swoich pieniędzy. Rzeczywiście start postępowania upadłościowego jest dla wierzyciela niedogodnością. Oznacza bowiem, że wstrzymane zostają procesy egzekucji długów, w tym również windykacja polubowna i przedsądowa). Ale jest to dla niego również szansa: jeśli sąd zdecyduje o wyznaczeniu planu spłaty wierzycieli, to ci odzyskają przynajmniej część należnych im pieniędzy.
Gdy dłużnik złoży do sądu właściwego wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, sąd je rozpatruje. Jeśli po jego rozpatrzeniu wyda decyzję o rozpoczęciu postępowania upadłościowego, następuje kluczowy moment dla wierzyciela. Rozpoczęcie procedury upadłości konsumenckiej wiąże się z wyznaczeniem przez sąd sędziego-komisarza (który czuwa nad całym procesem) oraz syndyka. Syndyk jest odpowiedzialny za: ustalenie masy upadłościowej. Warto też przypomnieć, że istnieje sytuacja, w której to wierzyciel może złożyć do sądu wniosek o upadłość konsumencką swojego dłużnika.
Zgłoszenie wierzytelności do syndyka nie jest jedynym działaniem, które może wykonać wierzyciel, aby zadbać o swoje interesy. Wierzyciel może składać do sądu wnioski w różnych sprawach, w tym o:
Aby dokładnie dowiedzieć się, jakie kroki można podjąć w trakcie postępowania upadłościowego, najlepiej zasięgnąć profesjonalnej porady prawnej w kancelarii specjalizującej się w tematyce upadłości.

Istnieje kilka możliwości monitorowania sytuacji swojego dłużnika. Jeszcze kilka lat temu podstawowym narzędziem spełniającym tę funkcję był Monitor Sądowy i Gospodarczy. Dużo zmieniło się 1 grudnia 2021 r., kiedy to Ministerstwo Sprawiedliwości uruchomiło Krajowy Rejestr Zadłużonych.
Interfejs KRZ jest zdecydowanie bardziej przyjazny dla użytkownika niż ten MSiG. Nie oznacza to jednak, że czas, który należy przeznaczyć na wyszukiwanie w nim interesujących nas podmiotów znacząco się skrócił. Numery rejestrowe (w tym przypadku PESEL, jako że mówimy o upadłości konsumenckiej) każdego z dłużników trzeba wpisywać osobno, a jeśli chcemy być na bieżąco z sytuacją każdego z nich, to czynność tę trzeba ręcznie i regularnie powtarzać. Gdy owych dłużników jest na przykład pięciu, to nie jest to duży problem. Narzędzie to oferuje także możliwość generowania raportów w kilku formatach plików (Excel, CSV, XML, JSON, defBank), zawierających zarówno aktualne, jak i archiwalne informacje na temat dłużników.
Gdy dłużnik złoży wniosek o upadłość konsumencką, Lista upadłości MGBI daje możliwość monitorowania przebiegu takiego postępowania, aby można było na bieżąco reagować na kolejne działania syndyków czy postanowienia sądów. Co istotne, narzędzie śledzi informacje z dwóch źródeł: Monitora Sądowego i Gospodarczego oraz KRZ. Warto jeszcze dodać, że KRZ nie oferuje możliwości wyszukiwania przez API. Funkcjonalność ta ma być dodana do serwisu, ale data implementacji nie jest jeszcze znana. W MGBI wyszukiwanie przez API jest dostępne.
W kontekście upadłości konsumenckiej często pojawiają się jeszcze dwa pojęcia. Jedno z nich jest instytucją przysługującą syndykowi w toku postępowania. Drugie natomiast jest z nim kojarzone, ale nie ma zastosowania w tej procedurze. Chodzi o skargę pauliańską oraz ulgę za złe długi.
Skarga pauliańska to instytucja, z której w określonej sytuacji może skorzystać syndyk w toku postępowania upadłościowego. Skarga pauliańska wywodzi się jeszcze z prawa rzymskiego, a w polskim porządku prawnym wiąże się z art. 527 Kodeksu Cywilnego. Odnosi się ona do sytuacji, w której dłużnik (jeszcze przed ogłoszeniem upadłości konsumenckiej) celowo wyzbywa się majątku, aby ten nie został potem składnikiem masy upadłości. Przykładowo - przepisuje swój samochód lub przekazuje nieruchomość w formie darowizny komuś znajomemu lub jednemu z członków swojej rodziny.
Próby wyzbycia się majątku przez dłużnika przed ogłoszeniem upadłości konsumenckiej mogą sprawić, że sąd w ogóle się na tę procedurę nie zgodzi. Jeśli jednak sąd przychyli się do wniosku dłużnika i zgodzi się na upadłość konsumencką, to nie oznacza to, że wspomniana wcześniej przykładowa nieruchomość lub samochód nie posłużą do zaspokojenia wierzycieli. Syndyk, jako przedstawiciel wszystkich wierzycieli, ma bowiem prawo do wniesienia skargi pauliańskiej, czyli pozwu cywilnego przeciwko osobie trzeciej, do której oficjalnie należy majątek, którego wyzbył się dłużnik przed rozpoczęciem całej procedury. W przypadku, gdy Sąd uzna wniesioną skargę pauliańską za zasadną, orzeka on o bezskuteczności czynności prawnej dłużnika względem masy upadłości. Składniki majątku upadłego, których próbował on się wyzbyć zostaną zaliczone do masy upadłości. Taki majątek będzie podlegał likwidacji w postępowaniu upadłościowym.
tags: #wierzyciel #upadlosc #konsumencka #kurator